ئیمارات.. لە خاكێكی بیابانییەوە بۆ پێشكەوتووترین دەوڵەت


شانشینە یەكگرتووەكانی ئیمارات، وڵاتێك لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و باشووری ڕۆژئاوای نیمچە دوورگەی عەرەبی، زۆرینەی هەرە زۆری خاكەكەی بیابانی وشك و بێ كەڵك بوو، بەڵام دوای یەكگرتنی حەوت میرنشین و پێكهێنانی دەوڵەتی ئیمارات لە 1971 ڕاگەیاند، ئێستە 48 ساڵ بەسەر دامەزراندنی ئەو وڵاتە تێپەڕیوە و ئەگەر بەراورد بە سەرەتای دامەزراندنی وڵاتەكە و ئێستەی بكەیت، ئەوا بە تەواوی ڕوون دەبێتەوە، كە چۆن پێشكەوتن و گەشانەوە و بووژانەوەیەك هاتووەتە بەرهەم لەسەر خاكێك كە زۆرینەی هەرە زۆری بیابان بووە، ئەمە نموونەیەكی زیندوویی سوود وەرگرتن لە كات و سەرچاوەی مرۆیی و داهاتی وڵاتەكە بۆ گەشانەوە و پێشڤەچوون و گەیشتن بە لووتكە.



مێژوو ئیمارات لە سەردەمە جیاجیاكاندا
شانشینی یەكگرتووی ئیمارات لە سەردەمی زوودا بەشێك بووە لە ناوچەی عەمان كە ئێستە بووەتە شانشینی عەمان و ناوچەیەكی یەكجار كۆن و زۆرێك لە شارستانییە جیاجیاكانی سەردەمە جیاجیاكان لەو ناوچەیە جموجۆڵیان هەبووە و ئێستەش وڵاتەكە زیاتر لە 330 ناوچەی شوێنەواریی جیاجیای تێدایە كە لە سەردەمی چاخی بەردینەوە دەست پێ دەكات ئەمڕۆ. دێرینترین ناوچەی شوێنەواری لە ئیمارات بۆ حەوت هەزار ساڵ پێش زاین و سەردەمی فیرعەونەكان دەگەڕێتەوە، ئەو ناوچەیە بەشێك بووە لە دەوڵەتی فینقییەكان و دواتریش لە نێوان فارسەكان و فینقییەكان بەردەوام شەڕ و ناكۆكی لەسەر بووە، بەهۆی پێگە ستراتیجییەكی كە وەك دەروازەی دەریای عەرەب ناوی دەركردووە، هەریەك لە ئەخمینییەكان و ساسنایییەكان و ئەسكەندەری مەكدۆنی و ڕۆمانییەكان یەك لە دوای یەك دوای جەنگان و سەركەوتن حوكمی ئەو ناوچەیەیان كردووە، لە سەدەی حەوتەمی زاینیش لەلایەن عومەری بن عاس فەرماندەی لەشكری ئیسلام كۆنتڕۆڵ كراوە و بووەتە بەشێك لە دەوڵەتی ئیسلامی و تا دوای هاتنی مەغۆلەكان و دواتریش هاتنی عوسمانی و سەفەوییەكان، كێشە و شەڕ لەسەر ئەو ناوچانە لە نێوان هەردوولا ئیمپراتۆریی عوسمانی و سەفەوی بوونی هەبووە.
پاشان لە 1488 پرتوگالییەكان داگیریان كردووە و دواتریش لەسەر دەستی ناسری بن مورشید دەوڵەتی یەعاربە لە عەمان و ئیمارات دامەزرێنراوە، پاش پرتوگالییەكان و لە سەردەمی عوسمانییەكان، بەریتانیا دەستی بەسەردا گرتووە ماوەی 150 ساڵ وەك ناوچەیەكی داگیركراو لەلایەن بەریتانیاوە بەڕێوە براوە، لە ساڵی 1971 یەكێتیی میرنشینەكانی ئیمارات ڕاگەیەنراو و لە حەوت میرنشین، دەوڵەتی ئیماراتی عەرەبی یەكگرتوو سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاندووە.



یەكەی كارگێڕی و سیستەمی دەسەڵات
وڵاتی ئیمارات لە حەوت میرنشین پێك هاتووە، هەرچەندە سەرەتا هەریەك لە قەتەڕ و بەحرێنیش بەشێك بوون لەو وڵاتەی كە ئێستە ناوی ئیماراتە، بەڵام ئەوان بەشداری كۆبوونەوەیەكی ئەنجوومەنی یەكێتیی ئیمارات و ئەنجوومەنی فەرمانڕەواكانی ئیماراتیان نەكرد و نەهاتنە نێو دەوڵەتەكە، حەوت میرنشینەكەی ئێستەی ئیمارات، بریتین لە "ئەبو زەبی، دوبەی، ئەلشاریقە، عەجمان، رەئس خەیمە، ئوم قەیوین، فەجیرە"، هەریەك لە خانەوادەكانی "ئال نهیان، ئال مەكتوم، ئەلنعێمی، ئەلقاسمی، ئەلمعەلا، ئەلشەرقی" بەشێوەی پشتاوپشت فەرمانڕەوایی ئەو میرنشینانە لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئیمارات دەكەن. وڵاتی ئیمارات لەلایەن ئەنجوومەنی فەرمانڕەواكان بەڕێوە دەبرێ، كە حاكمی هەریەك لەو میرنشینانە تێیدا ئەندامە و هەریەكەیان یەك دەنگی لە نێو ئەنجوومەنەكە هەیە، هەریەك لە میرنشینەكانیش ئاڵای خۆیان هەیە، جگەلە ئاڵای هەمیشەیی ئیمارات. حاكمی هەر میرنشینێكیش بۆ ماوەی دوو خول سەرۆكایەتیی ئەنجوومەنی فەرمانڕەوایی ئیمارات دەكات و سەرەتا شێخ سەقەر بن محەمەد ئەلقاسمی، حاكمی ئیمارەتی رەئس خەیمە، بۆ ماوەی دوو خول سەرۆكایەتیی ئەنجوومەنی حاكمانی ئیماراتی كرد، دواتریش شێخ خالید بن محەمەد ئەلقاسمی حاكمی شاریقە بۆ ماوەی خولێك سەرۆكایەتیی ئەنجوومەنەكەی وەرگرت، ئەو ئەنجوومەنە لە شاری دوبەی پایتەختی ئیمارات بارەگای هەیە و بەشێوەی خولی و بەردەوام فەرمانڕەوای حەوت ئیماراتەكە بۆ پرسە گرنگ و چارەنووسسازەكان و بەرەو پێشەوەبردنی وڵاتەكەیان تێیدا كۆ دەبنەوە، دواتر "عودەی بەیتار" وەك سكرتێری گشتیی ئەنجوومەنەكە و ڕاوێژكاری یاسایی دیاری كرا.

ڕزگاربوون لە ژێردەستی بەریتانیا و سەربەخۆیی
لە ساڵی 1968 بەریتانیا بە فەرمی ئاشكرای كرد، دەیەوێ لەسەر ئەو ناوچانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست داگیری كردوون تا كۆتای ساڵی 1971 بكشێتەوە، ئەو گەل و ناوچانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوون، هیچیان بنەمایەكی ئەوتۆی دەوڵەتیان نەبوو، بەڵام ئیماراتییەكان لە 1976 ئەنجوومەنی فەرمانڕەواكانی ئیمارەتەكانیان ڕاگەیاند كە ئاشتەوایی و پێوەندیی تۆكمە لە نێوانیان هەبوو و هەریەكەیان ناوچەی جیا بوون و حوكمڕانیشیان جیا بوو و وەك دراوسێ بوون، دوای ئەو بڕیارەی بەریتانیای مەزن، لە 18 شوبات/فێبرایەری 1968 لە گوندی "سەمیح"ی سنووری نێوان ئیمارەتەكان، شێخ زاید بن سوڵتان ئال نهیان و شێخ ڕاشید بن سەعید ئال مەكتوم، كۆ بوونەوە و ڕێككەوتن لەسەر دروستكردنی یەكێتی و یەكگرتن لە نێوان ئیمارەتەكان و داوای یەكگرتوویی تەواوی ئیمارەتەكانی كەنداوی عەرەبییان دەكرد لە چوارچێوەی دەوڵەتێكدا. ئەوان بانگهێشتنامەیان بۆ حەوت ئیمارەتەكە و ئیمارەتی بەحرێن و قەتەریش نارد بۆ ئەوەی لە شاری دوبەی كۆ ببنەوە و پرسی ڕاگەیاندنی یەكێتیی میرنشینەكان تاوتوێ بكەن، بەڵام دواتر قەتەڕ و بەحرێن پەشیمان بوونەوە و هەوڵەكەیان شكستی هێنا. ئەم جارە هەردوو شێخ زاید و ڕاشد هەوڵیان دا حەوت میرنشینەكەی تر ڕێككەوتن لەسەر پێكهێنانی لیژنەیەك بۆ نووسینەوەی دەستوور و یەكگرتن بكەن، بەڵام جارێكی تر شكستیان هێنا، دواجار هەردوو ئیمارەتی ئەبوزەبی و دوبەی بە سەرپەرشتی شێخ زاید و شێخ راشد یەكگرتنیان ڕاگەیاند و عودەی بەیتاری ڕاوێژكاری یاسایی حكوومەتی دوبەیان ڕاسپارد بۆ نووسینەوەی دەستوور، دوای تەواوكردنی نووسینی دەستوور بانگهێشتنامەیان بۆ پێنج میرنشینەكەی تر كرد تا بێنە نێو یەكێتییەكە، لە یەكی دیسێمبەر/كانوونی یەكەمی 1971 دەستووری ئیمارات جێگیر كرا و بۆ ڕۆژی دواتر حاكمی هەر حەوت میرنشینەكە لە كۆشكی میوانداری دوبەی كۆ بوونەوە و جگەلە میرنشینی دوبەی و ئەبوزەبی، چوار میرنشینی تر كە لە شاریقە، فەجیرە، ئوم قەیوین، عەجمان" پێك هاتبوون، هاتنە نێو یەكگرتنەكە و میرنشینی رەئس خەیمە ڕەتی كردەوە، بەڵام ئەوان لەسەر یەكگرتنەكە بەردەوام بوون و ئەحمەد خەلیفە ئەلسویدی ڕاوێژكاری شێخ زاید كە وەك یەكەم وەزیری دەرەوەی ئیمارات دیاری كرا، ئاڵای ئیمارەتە یەكگرتووەكانی لەسەر كۆشكی میوانداری دوبەی بەرز كردەوە و ئێستەش ئەو كۆشكە ناوی "كۆشكی یەكگرتن"ی لێ نراوە.



تەنگژەی بریمی
پارێزگای بریمی دەكەوێتە دڵی ناوچەی عەمانی كۆن كە ئێستە شانشینی عەمان و ئیماراتی لێ دروست بووە، لە نێوان عەمان و ئیمارات لەسەر كێشەی سنوور و پارێزگای بریمی ناكۆكی دروست بوو، ئیمارات داوای لە سعوودیە كرد پشتیوانی بكات، لە سەردەمی دەوڵەتی یەعاربە هاوپەیمانی نوێ لە ناوچەكە دروست بوو لە نێوان "قەواسم و ئیمارەتی درعیە" دژی سوڵتانی عەمان لەسەر ناكۆكییان لەبارەی داگیركاریی بەریتانیا، هاوكات هۆزی بەنی یاس دەستیان بەسەر تەواوی ناوچەی بریمی تا خور عەدید گرت، دواتر مەكتوم بن بەتی ئال مەكتوم لە شێخ ئال بوفلاسەی سەرۆكی بەنی یاس، لە 1833 جیا بووەوە و ئیمارەتی دوبەی دروست كرد، شێخ زاید ئال نهیان و شێخ ئال بوفلاح لە ئەبوزەبی مانەوە، هۆزەكانی هاوپەیمانی بەنی یاس كە خۆی هۆزی بەنی كەعب بەتایبەتی دەبینییەوە و لە نزیك ناوچەی بریمی نیشتەجێ بوون، ئەوان زەكاتیان بە شازادە ئەحسای سعوودیە دەدا و خۆیان وەك بەشێك لە شانشینی عەرەبی سعوودی دەناساند. ناكۆكییەكان لەسەر ناوچەی بریمی پەرەی سەند و بەهۆی ئاشكرابوونی كێڵگەی نەوتی لەو ناوچەیە، بەریتانیا هێزی هێنا تا پارێزگای بریمی داگیر بكات، بەڵام هەریەك لە ئیمارات و سعوودیە و عەمان و هۆزەكانی بەنی كەعب، دژی وەستانەوە و لە كۆتایشدا هەمووان ڕێككەوتن ناوچەكە بگەڕێتەوە سەر نەخشەی عەمانی كۆن كە ئیمارات و شانشینی عەمانی ئێستە دەگرێتەوە، بەو هۆیەوە پارێزگای بریمی درایە شانشینی عەمان و ناوچەی ئەلعەینیش خرایە سەر شانشینی ئەبوزەبی و سعوودیەش بەشێك لە خاكەكەی بەركەوت.



گەشەسەندنی بنەماكانی دەوڵەت
دوای ڕێككەوتنی حاكمی میرنشینەكان لەسەر پێكهێنانی ئەنجوومەنی فەرمانڕەوایی حەوت ئیمارەتەكە، دەست كرا بە دامەزراندنی سەرۆك و حكوومەتی یەكگرتووی دەوڵەتی ئیماراتی یەكگرتوو، شێخ زاید بن سوڵتان ئال نهیان حاكمی ئیمارەتی ئەبوزەبی بە سەرۆكی وڵات و شێخ ڕاشد بن سەعید ئال مەكتوم حاكمی دوبەی بە جێگری سەرۆكی وڵات، هاوكات ئەنجوومەنی باڵای ئیماراتی یەكگرتوو دامەزرێنرا و سەرۆك و جێگری هەبوو، تەواوی فەرمانڕەوای حەوت ئیمارەتەكەش دەستووریان واژوو كرد، ئەنجوومەنی وەزیران بە سەرۆكایەتی شیخ مەكتوم بن ڕاشد ئال مەكتوم پێك هێنرا، لە شەشی كانوونی یەكەم/دیسێمبەری 1971دا ئیمارات بووە ئەندام لە كۆمكاری عەرەبی و لە نۆی كانوونی یەكەم/دیسێمبەری هەمان ساڵدا وەك 132یەمین وڵاتی دنیا لە نەتەوە یەكگرتووەكان دانی پێدانرا.

لە تەمووز/یۆلیۆی 1971 ئەنجوومەنی ڕاوێژكاری یەكێتیی ئیمارەتەكان دامەزرێنرا و یەكەم دانیشتنی لە 13 كانوونی یەكەم/دیسێمبەری 1972 ساز كرد، لە 1975 دووبارە پێداچوونەوەی بۆ كرا و ناوی بۆ ئەنجوومەنی نیشتمانی فیدراڵی گۆڕا، لە 23 كانوونی یەكەم/دیسێمبەری 1971 ئیمارەتی رەئس خەیمە پەیامێكی بۆ ئەنجوومەنی باڵای فەرمانڕەواكانی ئیمارات نارد و داوای هاتنە نێو دەوڵەتی ئیماراتی كرد، لە 10 شوبات/فێبرایەری 1972 بە فەرمی رەئس خەیمە بووە یەكێكی تر لە میرنشینەكانی نێو ئیمارات و حاكمی ئەو ئیمارەتە وەك سەرۆكی ئەنجوومەنی باڵای ئیماراتی یەكگرتوو دانرا.



لە 24 كانوونی دووەم/یەنایەری 1972 شێخ سەقەر بن سولتان ئەلقامسی حاكمی پێشووی ئیمارەتی شاریقە، هەوڵی كودەتای بەسەر حكوومەتی ئیمارات دا، بەڵام هەرزوو كودەتاكە كۆنتڕۆڵ كرا، خالید بن محەمەد ئەلقاسمی حاكمی ئیمارەتەكە بەو هۆیەوە كوژراو و دواتر كودەتاچییەكان گیران و دادگایی كرا، شێخ سوڵتان بن محەمەد ئەلقاسمی كرایە حاكمی شاریقە و ئەندامی ئەنجوومەنی باڵای ئیمارات.
دوای جێگیربوونی دەوڵەتی ئیمارات، باڵوێز و نێردە و پێوەندی دیپلۆماسی بە تەواوی وڵاتانی دنیا نارد و پێوەندییەكی تۆكمەی لەگەڵ سەرجەم وڵاتانی دنیا بنیاد نا.

تەنگژەی دوورگەكان
بەریتانیایییەكان پێش ئەوەی لە 1971 لە ئیمارات بكشێنەوە، سێ دوورگەی ئەو وڵاتەیان بە ئێران دا، لە نێویاندا دوورگەی "تەنبی گەورە و تەنبی بچووك" بوونی هەبوو كە سەر بە میرنشینی رەئس خەیمە بوو و دوورگەی "ئەبو موسا"ش سەر بە ئیمارەتی شاریقە بوو، پێش ئەوەی ئیماراتی یەكگرتوو ڕابگەیەنرێ، ئێران بە تەواوی دەستی بەسەر دوورگەكان گرت، حكوومەتی ئیمارات لەسەر بنەمای دراوسێی باش، لەم دوورگانە خۆش نەبوو و هەوڵی دا بە ئاشتی چارەسەریان بكات، بەڵام تا ئێستەش ناوە ناوە كێشە لە نێوان ئێران و ئیمارات لەسەر ئەو سێ دوورگەیە دروست دەبێتەوە و بە تەواوی كێشەكە چارەسەر نەكراوە.



جەنگەكانی ناوچەكە و هەڵوێستی ئیمارات
لە جەنگی ئۆكتۆبەری 1973دا كاتێك سوپای سووریا و میسر بە پشتیوانی سوپای عێراق لەگەڵ ئیسرائیل كەوتنە جەنگەوە، وڵاتانی عەرەبی پشتیوانی میسر و سووریایان كرد، ئەوروپا و ئەمەریكاش بە توندی پشتیوانی ئیسرائیلیان دەكرد، شێخ زاید بن سولتان ئال نهیان سەرۆكی ئیمارات لەوكاتەدا قسە بەناوبانگەی كرد و گوتی، نەوتی عەرەبی گرانتر نییە لە خوێنی عەرەب، داوای كرد وڵاتانی عەرەبی هەناردەی نەوت بۆ وڵاتانی دنیا بوەستێنن و وەك چەكێكی سیاسی نەوت بەرامبەر بە ئەمەریكا و ئەوروپا بەكار بهێنن كە پشتیوانی ئیسرائیل دەكەن.

هاوكات ئیمارات لە جەنگی نێوان عێراق و ئێران پشتیوانی بەغدای كرد، بە ئامانجی وەرگرتنەوەی سێ دوورگەكەی لە ئێران، بەڵام لە كۆتادا ئێران نەڕووخا تا بتوانێ دوورگەكانی بەدەست بهێنێتەوە.

لە هێرشی هاوپەیمانانیش لە كردەگەلی گەردەلوولی بیابان بۆ سەر سوپای عێراق لەوكاتەی كوێتی داگیر كرد، بە هێز و چەكی قورسەوە ئیمارات لە نێو هاوپەیمانیەتییەكە بەشدار بوو و سوپای عێراقیان لە كوێت دەرپەڕاند و زیانی زۆریان پێ گەیاند.



گەشەسەندن و پێشكەوتن دوای ڕزگاری كوێت
دوای ئەوەی كردەگەلی گەردەلوولی بیابان سەركەوتوو بوو، ئیمارات دەستی بە بنیادنان و بووژانەوە كرد بە خێرایییەكی زۆرەوە لە هەموو لایەكی ئیمارات پڕۆژەی ستراتیجی ئابووریی گەورە و زەبەلاح بنیاد نران و ژمارەیەكی بێشوماری كۆمپانیا جیهانییەكان، ڕوویان لە ئیمارات كرد و دەستیان بە وەبەرهێنان كرد، تا وڵاتەكە بەمڕۆ گەیشت و بووەتە یەكێك لە پێشكەوتووترین وڵاتانی دنیا و دەوڵەمەندترین وڵات، گەشەی ئابووریی ئەو وڵاتە ئێستەش ساڵانە بە ڕێژەی 3.4% بەردەوام ڕوو لە هەڵكشانە و داهاتی تاك لەو وڵاتە 39 هەزار و 313 دۆلاری ئەمەریكییە، ڕێژەی بێكاری 4.2%ە و ئەو ڕێژەیەش زۆربەی ئەو كرێكارە بیانییانەن كە ڕوویان لە وڵاتەكە كردووە و دواتر بێ ئیش ماونەتەوە و ژمارەی دانیشتووانی 9.16 ملیۆن كەسە.
ئیمارات لە دوای سعوودیە، بە بەهێزترین ئابووری كەنداوی عەرەبی دادەنرێ و لە ڕووی داهاتەوەش بە سێیەم ئابووری بەهێز دادەنرێ لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە دنیایشدا ڕیزبەندی 38ە و بەهێزترین وڵاتی دنیای گرتووە.



فرە سەرچاوەكردنی داهات
لە ساڵی 1953دا نەوت لە ئیمارات دۆزرایەوە و بەردەوام داهاتی سەرەكی وڵات لە ڕێی نەوتەوە دابین دەكرا، بەڵام بە پلانێكی تۆكمە حكوومەتی ئیمارات وردە وردە سەرچاوەكانی داهاتی فرەجۆر كرد و ئێستەش نەوت تەنیا 30% داهاتی ئیمارات دابین دەكات و 70%ی تر لە ڕێی كەرتی پیشەسازی و خانووبەرە و كشتوكاڵەوە دەستەبەر دەكرێت، یەدەگی نەوتی ئیمارات 97.8 میار بەرمیل نەوتە و 7.61%ی یەدەگی نەوتی دنیا لەو ناوچەیە و هاوكات  83 ملیار مەتری چوارگۆشە یەدەگی گازی سروشتی هەیە و 5%ی گازی سروشتی لەسەر گۆی زەوی كەوتووەتە ئەو وڵاتە.

سەرچاوە/دوبەی ، ڕەوابت ، الامارات الیوم ، ویكپیدیا.


وشە - باز ئه‌حمه‌د


PM:01:08:23/04/2017




ئه‌م بابه‌ته 4407 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌



زۆرترین خوێنراو‌
بابەتی پێوه‌ندار ‌