ئێران لە قەڵادزێوە 10 كیلۆمەتر سنووری بەزاندووە
ئەندامێكی سەركردایەتیی یەكێتی: ئێران گوندەكەمانی داگیر كردووە

لە بەدواداچوونێكی مەیدانی "وشە"دا، دەردەكەوێ كە لە چەندان لاوە و بە چەندان كیلۆمەتر، ئێران سنوورەكانی لەگەڵ كوردستان بەزاندووە و میلی مەرزی نوێی لەسەر "خاكی پێشتری كوردستان و ئێستەی ئێران" چەقاندووە و ئاڵاكەیان لە بەرزایییەكان و بە هەوای كوردستان ڕادەژەنن. 
كۆماری ئیسلامی لە هاتنەناوەوەیان گوێیان بە زەویوزاری گوندەكانی سەر سنووریش نەداوە و خەڵكەكەیان دەرپەڕاندوون، ئێستە بۆ ئاودانی زەوییەكانیان پێویستیان بە پاسپۆڕت و ڤیزای ئێرانییە. پاسەوانی سنوور لەوبارەوە لێدوان نادات، بەڵام ئەندامێكی سەركردایەتیی یەكێتی دەڵێ، "چەندان جار دەستڕێژیان لەو گوندنشینانە كردووە كە بۆ سۆراغی موڵكەكانیان چوونەتەوە زێدی خۆیان".

دوای ماوەیەك لە ڕووخانی ڕێژمی بەعس لە 2003، لە هەندێك بەرزایییەكانی كوردستان و بە درێژایی سەر سنوور، شەوان ڕووناكی بەدی دەكران. هەڵبەت ئەو ڕووناكییە درەوشانەوەی ئاگر نەبوو و تا دەهات درێژتر دەبووەوە و بۆ ئێستەیش هەر نەكوژانەوە. ئەوانە بلاجكتۆری پایەگاكانی ئێرانن كە جاران چەندان كیلۆمەتر لە دواوە بوون و ئێستە لەو بەرزایییانەی كوردستان خۆیان بەیان دەكەن. پشدەر كە ناوچەیەكی سنوورییە، هەر لە دەمەوئێوارانەوە لە بەرزایییەكانی قەدپاڵی بە ڕوونی ئەو ڕووناكییە دەبینرێت و خەڵكەكەی بە پەنجە ئاماژەی بۆ دەكەن، ئەوە "سنووری كوردستانە و ئێران داگیری كردووە". 
"وشە" بۆ ئەوەی لە ڕاستی و دروستی بەزاندنی سنوور لەلایەن ئێرانەوە بكۆڵێتەوە، سەردانی بارەگای پاسەوانی سنووری كرد، بەڵام ئەفسەر ئەبوبەكر فەرماندەی فەوجی پێنجی پاسەوانی سنووری قەڵادزێ نەك هەر ئامادەی لێدوان نەبوو، بەڵكو ڕێگەی نەدا وێنەی دەرەوەی باڵەخانەكەش بگرین، ئەوە لە كاتێكدایە ئەو باڵەخانە موڵكی گشتییە، ئەو دەیگوت "ئێمە تەنیا پاسەوانكردنی سنوورەكانمان لە ئەستۆدایە و لە هەر ئەگەرێكدا ڕاپۆرت بۆ سەرووی خۆمان دەنێرین". 
"وشە" هەر بەوەوە نەوەستا و سەردانی دوا خاڵی سنووری كرد لە ناوچەی شێنێ، خەڵك و پاسەوانەكان دەیانگوت "ئێرە شوێنی ئەو میلانە نین كە ئێستە ئێران دایناون، بەڵكو گەلێك لێرەوە دوورتر بوون، بەڵام ئێستە كە هاتوونەتە پێشەوە، كەس نییە لێیان بێتە دەنگ". 
بەپێی زانیارییەكانی "وشە"، ئێران لەو ناوچەیە زیاتر لە ١٠ كیلۆمەتری چوارگۆشە لە شوێنەكەی پێشتریەوە سنووری بەزاندووە و هاتووەتە پێشەوە، لەگەڵیدا موڵك و ماڵی خەڵكیشی لەگەڵ خۆی لووش داوە.
لەولای شێنێ چەند گوندێك هەن‌، یەك لەوان "بێدەلان"ـە. ئەو گوندە پێشتر كارە فەرمییەكانیان لە فەرمانگەكانی حكوومەتی كوردستان ڕادەپەڕاند، ئێستە چۆڵە و ئاڵای ئێرانی تێدا دەجووڵێ. خەڵكی گوند لە زێدیان هەڵكەنراون، كە ‌تەنانەت ڕێی ئەوە‌شیان نییە سەر لە ڕەز و موڵكەكانیان بدەنەوە. 
بێدەلان دەكەوێتە نێوان گۆڕەشێر و زێوكە، ٣٨ خێزان ژیانیان تێدا دەكرد، ئێستە دەرپەڕێنراون و زۆربەیان لە ناوچەی پشدەر گیرساونەتەوە.
محەمەد وەتمان ئەندامی سەركردایەتیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان كە یەكێكە لەو ٣٨ خێزانە و بێدەلان لانەكەی ئەو بووە، ڕای دەگەیەنێ، بەهۆی شەڕی نێوان پەكەكە و كۆماری ئیسلامی، حكوومەتی ئێران بە بیانووی دەركردنی پەكەكە، چەند ڕەبایەكی هێنایە بەرزایییەكانی ئەو دەوروبەرە و سەر گوندی بێدەلانیش، دواجار بە ناچاری گوندەكەمان چۆڵ كرد. 
وەتمان بۆ "وشە" دەڵێ، "لەبەرئەوەی رەگەزنامەی عێراقیمان هەبوو، نەمانتوانی بمێنینەوە و ئەوكات نووسراوێكمان بە حكوومەتی هەرێمی كوردستان دا، تێیدا باسمان لە دۆخی ئەو ناوچە و ئەو خێزانانە كرد كە لە زێدیان دەرپەڕێنراون و داوای قەرەبوومان بۆ كردن، بەڵام تا ئێستەیش هیچ وەڵامێكمان وەرنەگرتەوە".
ئەو سەركردەی یەكێتی كە لە تەمەنی شەش ساڵییەوە لە بێدەلان ژیاوە و شارەزای كون و كەلەبەری ئەو ناوچەیەیە، ئاماژە بەوە دەكات كە "ئێران بە ڕاستەڕێیی زیاتر لە پێنج كیلۆمەتر هاتووەتە ناوەوەی خاكی كوردستان". دووپاتی دەكاتەوە كە "ئێستە موڵكەكانمان ئێران دەستی بەسەردا گرتووە و نە ڕێگەی چنینەوە و ئاودانی بە خاوەنەكانیان دەدەن و نە ڕێگەش دەدەن خەڵكی ئەو ناوچەیە مەڕوماڵات لە زێدی باوباپیرانیان بلەوەڕێنن. هەر كەسێك لەو ناوە ببینن، پاسدار تەقەی لێ دەكەن".
محەمەد وەتمان گوتی، "چەندان جار تەقە لە خەڵكی بێدەلان كراوە كە ویستوویانە سۆراغی موڵك و ماڵ و زەوییە كشتوكاڵییەكانیان بكەن".
ئەو ئەندامەی سەركردایەتیی یەكێتی پێی وایە، "ئەگەر ڕژێمی بەعس بمایە، ئێران نەیدەتوانی بێتە ئەو سنوورە" و بە بڕوای ئەو، ئێستە كە شیعە‌ لە عێراق حوكم دەكات، لەگەڵ ئێران هاودەنگن و تێبینی ئەوە ناكرێت لەسەر سنووری نێوانیان هیچ كێشەیەكیان هەبێت.
محەمەد وەتمان كە بەهۆی پۆستەكەیەوە ئاگاداری بیانووی ئێرانە بۆ هاتنەناوەوەی خاكی كوردستان و دەڵێ، گوایە ساڵی ١٩١٤ كە تەسفییەی سنوور كراوە لە نێوان ئێران و عێراق، ئەم ناوچەیە كەوتووەتە بەشی ئێرانەوە، بەڵام ئێمە تا بەر لە شەڕی پەكەكە و ئێران، هەر لە بێدەلان و زێدەكەمان ژیاوین و سەربە عێراق بووە نەك ئێران".
هەڵبەت بەهانەی تریش هەن بۆ هاتنەناوەوەی پایەگاكانی ئێران بۆ ئەو سنوورە. ئەبوبەكر بایز قایمقامی قەڵادزێ ڕای دەگەیەنێ، دیاریكردنی سنوور پێویستی بە لیژنەیەكی تایبەتی نێوان هەردووك وڵات هەیە و بۆ ئەو مەبەستە لیژنەی وەزارەتی ناوخۆ و پاسەوانی سنووری عێراق، سەردانی خاڵە سنوورییەكانیان كردووە و ڕاپۆرتیان بۆ سەرووی خۆیان بردووەتەوە. 
بایز لەو بەدواداچوونەی "وشە"دا گوتی، "سەرەڕای ئەوەی قەت ئێران لە ڕووی كارگێڕییەوە ئەو ناوچانەی لە دەستدا نەبووە و هەر لەژێر دەسەڵاتی ئێمەدا بووە، بەڵام هاتنی ئێران بۆ بێدەلان تەسفییەی سنووری و ڕێكەوتننامەی جەزائیری ساڵی ١٩٧٥ـە و هاتووەتە ئەو شوێنانەی كە میلی مەرزی لێن".
جیا لەو ناوچەیە، ئێستە كە بەرنامەی بە نێودەوڵەتیكردنی مەرزی كێلێ لە گۆڕێدایە و كاری بۆ دەكرێت، ئێران بە شوێنی پێشتری سنوورەكەی ڕازی نییە و چاوی لەوەیە لەوێش بەشێك لە خاكی كوردستان دابپچڕێت، تا ئێستە مشتومڕی لەسەرە و یەكلا نەكراوەتەوە. قایمقام دەڵێ، "چاوەڕێی لیژنەی نێوان ئێران و عێراق دەكەین بۆ ئەوەی بێن و شوێنی مەرزی كێلێ ئەوان دیاری بكەن".
ناوچە سنوورییەكان سەرباری دەرفەتی بازرگانی بۆ خەڵكەكەی‌، بەڵاو سەرئێشەیشی زۆرن. پێشتر كاری دانیشتوانی گوند‌ی بێدەلان، كشتوكاڵ و بەخێوكردنی مەڕوماڵات بووە، ئێستە ڕێگەی ئاودانی ڕەز و باغەكانیشیان لێ گیراوە و خاوەنەكانیان بۆ بینینەوەی زێدیان، پێویستیان‌ بە پاسپۆرت و ڤیزای ئێرانی دەبێت، ئێستە بەرهەم و ڕەنجی ماندووبوونی چەند ساڵەیان پاسدارانی ئێران دەیخۆن و محەمەد وەتمان و خێزانەكانی تری بێدەلانیش، دەستیان بە ڕەزەكانی خۆیان ناگاتەوە، بۆیە دەڵێن "ئێستە لەبەر دۆخی سیاسیی هەرێم بێدەنگیمان لێ كردووە، دەنا كۆڵ نادەین و دەبێت حكوومەتی هەرێم چارەیەك بۆ خەڵكی ئەو گوندە بدۆزێتەوە".




وشە - تایبه‌ت


AM:09:40:19/06/2017




ئه‌م بابه‌ته 59587 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌



زۆرترین خوێنراو‌
بابەتی پێوه‌ندار ‌