چی توركیا و رووسیای گەڕاندەوە لای یەكتر


ئەو لووتكەی هەفتەی رابردوو هەریەك لە ڤلادیمێر پوتین سەرۆكی رووسیا و رەجەب تەیب ئەردۆغانی هاوتا توركیاییەكەی لە ئیستەمبوڵ كۆ كردەوە، ئەوەی سەلماند كە هەردوو وڵات توانای پشتبەستن بە پرەنسیپی براغماتی و جیاكردنەوەی سیاسەت و ئابووری و دوورخستنەوەی ناكۆكییەكانیان هەیە بەتایبەتی جیاكردنەوەی ناكۆكییەكان لە فایلی سووریا و بەرژەوەندییە ئابوورییە هاوبەشەكانیان.

-هەردوو وڵات لەو لووتكەدا زنجیرەیەك رێككەوتننامە و پڕۆژەی زەبەلاحیان ئیمزا كرد كە بە چەندان ملیار دۆلاری ئەمەریكایی دەقەبڵێندرێت، ئەوەش دوای ئەوەی ژمارەیەكیان بەهۆی تەنگژەكانی نێوان هەردوو وڵات وەستان، بەتایبەتی خستنەخوارەوەی فڕۆكە سەربازییەكەی رووسیا لە سووریا پارساڵ. 

-هاریكاری لە بواری وزە، لووتكەكەی پوتین و ئەردۆغان ئیمزاكردنی رێككەوتننامەیەكی حكوومەتی لەخۆ گرت بۆ راكێشانی تۆڕێك لوولەی گواستنەوەی غاز بە تێچووی 12 ملیار دۆلار، هەروەها رێككەوتن لەسەر میكانیزمێك بۆ كەمكردنەوەی نرخی گازی سروشتی بۆ توركیا كرا، كە دووەم وڵاتی كڕیاری گازی رووسیایە لە دوای ئەڵمانیا و پارساڵ بڕی 27 ملیار سێجا گازی لە گەورە كۆمپانیای نەوتی رووسیا "گاز بڕۆم" كڕی.

بە تەواوكردنی ئەو پڕۆژە توركیا خواستەكانی بەجێ هێنا بەوەی ببێتە سەنتەرێكی ناوچەكە بۆ گواستنەوەی گاز و لەو رێگەوەش پارەیەكی چاكی لە رۆیشتنی گازی رووسیا بۆ ئەوروپا دەست دەكەوێ. 

هەرچی رووسیایە ئەوەی بۆ دەرەخسێت كە چیتر پشت بە ئۆكراینا نەبەستێت بۆ گواستنەوەی گازەكەی بۆ ئەوروپا لەدوای سەرهەڵدانی تەنگژەی دوو ساڵی رابردوو لە نێوانیان و گەیشتە پێكدادانی ناراستەوخۆی چەكداری.

ئێستە رووسیا گازەكەی لە رێگەی لوولەگازییەكە رەوانەی توركیا دەكات، بەڵام تواناكەی تەنیا 16 ملیار سێجای ساڵانەیە، بۆیە ناچارە كە بەشێكی لە رێگەی ئۆكراینا و مۆڵداڤیا و رۆمانیا و بولگاریا بۆ رەوانە بكات. 

هەروەها ئەو لوولە گازە دەستكەوتی جیۆسیاسی گەورەی بۆ مۆسكۆ دەبێت بەوەی پەیامێكی بەهێزە بۆ رۆژئاوا كە رووسیا چیتر دابڕاو نییە و توانی یەدەگێك بۆخۆی بدۆزێتەوە لەنێوان زیادبوونی ناكۆكییەكانی لەگەڵ یەكێتی ئەوروپا بەهۆی تەنگژەی ئۆكراینا. 

-پڕۆژەیەكی هاوبەش، هەردوو وڵات چاویان لە بەردەوامبوونە لە جێبەجێكردنی پڕۆژەی "ئاك كۆیۆ"ی ئەتۆمییە، كە یەكەم وێستگەی ئەتۆمییە لە توركیا و توانایەكی گەورەی بۆ بەرهەمهێنانی كارەبا پێ دەبەخشێت و چاوەڕوان دەكرێ كە كۆمپانیای "ئەتۆم سترۆی ئێكسپۆرت"ی رووسیایی مۆڵەتی جێبەجێكردنی وەربگرێ و لە 2018 دەستی پێ بكات و لە 2023 كار بە یەكەم یەكەی بكرێ و لە 2026 تەواو بكرێت.

تێچووی پڕۆژەكە 20 ملیار دۆلاری ئەمەریكاییە و بەر لە خستنەخوارەوەی فڕۆكە سەربازییەكەی رووسیا لەلایەن فڕۆكەكانی سووریا پارساڵ رووسیا چەند ملیار دۆلاری تیادا خەرج كردبوو.

-بازرگانی، دوای تەنیا یەك رۆژ لە بڕیارەكەی بوتین بە رێگەدان بەگەڕانەوەی هەندێك لە میوەكانی توركیا بۆبازاڕی رووسیا، ئەنجوومەنی وەزیرانی ئەو وڵاتە بڕیارێكی دەركرد بۆ رێگەدان بە هاوردنی پرتەقاڵ و لالەنگی و قۆخ و قەیسی و میوەی تر لە توركیا و بەوەش توانی بگەڕێتەوە گەورە بازاڕێكی وەك رووسیا كە ژمارەی دانیشتوانی 146 ملیۆن كەسە.

لەلایەكی تر هاتنی ئەو بەرهەمانەی توركیا بۆ ناو بازاڕەكانی رووسیا رێژەی خستنەڕوو زیاد دەكەن و مەترسی هەڵاوسان كەمتر دەكەنەوە، بەتایبەتی كە ئەو وڵاتە لە هاوینی 2014 سزای رۆژئاوای لەسەرە.

لە 2014 هەڵاوسان لە رووسیا گەیشتە 11,4% و لە 2015ش گەیشتە 12.9% كە ئەوەش بەرزترینە لە 2008ەوە ئەگەری زیاتریش هەبوو، هەروەها بەر لە تەنگژەی نێوان هەردوو وڵات توركیا 65%ی تەماتە و زیاتر لە 25%ی لالەنگی و 25%ی خیاری بۆ رووسیا دابین دەكرد. 

-گەڕانەوەی گەشتیاران، سەرەڕای لابردنی نەهێشتنی گەشتە ئاسمانییە گەشتیارییەكان بۆ هاوینەهەوارەكانی توركیا لەگەڵ داوای لێبوردنی ئەردۆغان بۆ پوتین، بەڵام دواكەوتنی دەست پێكردنەوەی گەشتە هەرزانبەهاكان بووە هۆی نەگەڕانەوەی گەشتیارانی رووسیا بۆ توركیا تا كۆتای وەرزەكە، لەگەڵ ئەوەش توركیا توانی لە ماوەی مانگێكدا ئەو جۆرە گەشتەش بكاتەوە لە نێوان هەردوو وڵات و بەم پایزە جموجۆڵی گەشتیاری رووسیاییەكانی گەڕاندەوە وڵاتەكەی.

بەر لە تەنگژەكە توركیا یەكەم ئامانجی گەشتیارانی رووسیا بوو لە دەرەوە كە لە 2014 نزیكەی 3.3 ملیۆن گەشتیاری رووسیا سەردانی توركیایان كرد و ژمارەكەش بۆ ئەو رووسیایانەی بۆ مەبەستی تر دەچوون زیاتر دەبوو.

-كاری كۆمپانیاكان، هاریكاری ئەو دوو وڵاتە لە بواری بنیاتنان كەمتر ین زیانی بەركەوت لە تەنگژەی نێوانیان، چونكە رووسیا ژمارەیەكی زۆری كۆمپانیاكانی توركیا لە سزادان دوورخستەوە بەمەبەستی پەلەكردن لە تەواوكردنی پڕۆژەكانی تایبەت بە پاڵەوانیەتی تۆپی پێی دنیا بۆ 2018 كە لەو وڵاتە بەڕێوە دەچێت.

ئامور گاداییڤ توێژەر لە بواری توركیا لە پەیمانگەی رۆژهەڵاتناسی سەر بە ئەكادیمیای زانستی رووسیا دەڵێت كە توركیا هەموو هەولێك دەدات بۆ گێڕانەوەی ئاستی هاریكاری نێوان هەردوو وڵات بۆ ئاستی پێش تەنگژەكە بەتایبەتی كاتێك بۆی دەركەوت كە ئاڵۆزبوونی دۆخی جیۆسیاسی دەتوانێ لەشەو و رۆژێكدا ساڵانێك لە پێوەندی و هاریكاری ئابووری بسڕێتەوە.

وشە/ئەلعەرەبی ئەلجەدید-و: مەحموود ئیسماعیل




وشە - باز ئه‌حمه‌د


PM:08:22:15/10/2016




ئه‌م بابه‌ته 621 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌



زۆرترین خوێنراو‌
بابەتی پێوه‌ندار ‌