عێراق به‌ره‌و تاكجه‌مسه‌رى و دیكتاتۆرى

یوسف له‌تیف

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى به‌راورد به‌ وڵاتان، عێراق هه‌ر خۆى وڵاتێكى نوێیه‌ و له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى رابردوودا بووه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت، ئه‌زموونێكى كرچوكاڵى له‌گه‌ڵ دیموكراسى و هه‌ڵبژاردندا هه‌بووه‌، ئه‌وه‌یشی هه‌یبووه‌ رواڵه‌تی و بیعه‌ و شتى سه‌یروسه‌مه‌ره‌ بووه‌، وه‌ك گاڵته‌جاڕى بێ به‌ دیموكراسى. 

كاتێ ئه‌مه‌ریكا له‌ 2003 هات و ویستى سیسته‌مى دیموكراسى بچه‌سپێنێ، ئیتر دیكتاتۆرى و سه‌رده‌مه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ ئه‌و گۆڕانكاییه‌دا رۆیی، ئه‌مه‌ خه‌ونی خه‌ڵك و ئه‌و هێزه‌یه‌ كه‌ له‌ پشتى ئه‌و گۆڕانه‌وه‌ بوو، به‌ڵام نه‌هاته‌ دى. بگره‌ له‌ جیاتى پاشاگه‌ردانییه‌ك، هه‌زار خۆزگه‌ى ده‌وێ بۆ سه‌رده‌مى خه‌لیفه‌كان، بۆیه‌ له‌و گۆڕانكارییانه‌دا نه‌ك وڵات به‌ره‌وپێش نه‌چوو، بگره‌ سه‌تان هه‌نگاویش بۆ دواوه‌ گه‌ڕایه‌وه‌، چونكه‌ سه‌ره‌تاى ئه‌و مانگه‌شه‌وه‌ له‌وێوه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ حه‌وزه‌ی عیلمی شیعه‌ جێى سیسته‌مه‌ یاسایییه‌كانى گرته‌وه‌ و بڕیاره‌كانى ئه‌و وڵاته‌ى له‌ رێى حكوومه‌ته‌وه‌ كۆنترۆڵ كردووه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌ی شیعه‌ زۆرینه‌ن و زۆرینه‌ ده‌چێته‌ په‌رله‌مان، ئه‌و زۆرینه‌ شیعییه‌ش چه‌ند جیاواز بن، هه‌ر ناتوانن بڕیار و راسپارده‌كانى حه‌وزه‌ وه‌لاوه‌ بنێن. 

هه‌رچى حه‌وزه‌ خۆیه‌تی، خه‌ونى فراوانبوونى هیلالى شیعییه‌ نه‌ك وڵات بنیاتنان و چه‌سپاندنى مافه‌كانى مرۆڤ و جاڕنامه‌ جیهانییه‌ مرۆیییه‌كان، هه‌رچه‌نده‌ عێراق زۆرینه‌ی ئه‌و په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌یشی واژوو كردووه‌ به‌و مه‌به‌سته‌ی پێوه‌ی پابه‌ند بێت، بۆیه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌رده‌وام دژى خۆى به‌رهه‌م ده‌هێنێ و نابێت به‌ وڵاتێك هه‌موو پارچه‌كانى به‌ هى خۆى بزانێ. 

ئه‌مه‌ى ئێسته‌ له‌ ئارادایه‌، پاشاگه‌ردانییه‌، رژێمی له‌و شێوه‌یش خه‌ونى گه‌وره‌ى له‌سه‌ر بنیات نانرێ، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ لێكه‌وته‌ى ده‌بێت و ئه‌و جه‌مسه‌ره‌ى هێزى كێشكردنى بۆ ناو ئه‌و زه‌لكاوه‌ مه‌زه‌وییه‌ زیاتره‌، پێچه‌وانه‌كه‌ى خۆى به‌رهه‌م ده‌هێنێ، ئه‌وانیش له‌ بازنه‌ى بچووكه‌وه‌ ئیلهام له‌ دژه‌كانیان وه‌رده‌گرن و به‌ركه‌وته‌كه‌ تا دێ زیاتر و گه‌وره‌تر ده‌بێ.

هه‌رچه‌نده‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گه‌وره‌كان و وڵاتانی زلهێز كار بۆ عێراقێكى یه‌كگرتوو ده‌كه‌ن كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیى گه‌وره‌تریان تێیدا هه‌یه‌، به‌ڵام وڵاته‌كه‌ خۆى یه‌كگرتوو نییه‌ و تا دێ له‌و یه‌كێتییه‌ دوورتر ده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ جاروباری سیاسییه‌كان وه‌ك قسه‌ی درۆ به‌ده‌میاندا دێت و رووخساریان ده‌شێوێ له‌كاتی ئه‌و ئاخاوتنه‌دا، له‌به‌ر ئه‌و هۆكاره‌ مه‌زه‌وییانه‌ى كه‌ باسمان لێوه‌ كرد. عێراقی ژێر پاڵه‌په‌ستۆ، له‌ كۆتادا هیچ سوودێكى بۆ خۆیشیان نابێت، ئه‌وكات هیچ رێگرییه‌كیش نامێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و وڵاته‌ بۆ دوو پارچه‌ یا زیاتر دابه‌ش نه‌بێت. 

ده‌بینین چه‌ند ساڵێكه‌ بزمار له‌و ئه‌زموونه‌ ده‌درێت له‌ ناوخۆدا و هه‌ر جاره‌ى ره‌وت و هه‌ڵگرى ئایدیایه‌ك دێت و گۆمه‌كه‌ ده‌شڵه‌قێنێ و دواى خامۆشبوونه‌وه‌ى به‌ناو و لایه‌كى تره‌وه‌ دووباره‌ سه‌ر هه‌ڵده‌داته‌وه‌. هه‌ر جاره‌و كۆمه‌ڵێك خه‌ڵكى ده‌كوژرێن و كۆمه‌ڵێك شوێنیشى پێوه‌ كاول ده‌بێ، دز و گه‌نده‌ڵیى زیاتر بڵاو ده‌بێته‌وه‌ و روو له‌ ئایدیا و مه‌زه‌و و پشت له‌ یاسا ده‌بێت به‌ شوێنگره‌وه‌ی سیسته‌م و ده‌سه‌ڵاتی یاسا، ئیراده‌یه‌كیش نییه‌ ئه‌مه‌ كۆ بكاته‌وه‌، هیچ ئاماده‌ییه‌كیش نییه‌ بخوازێت ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ رێك بخاته‌وه‌ و هه‌ر چوار ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كى ته‌ندروست و بێلایه‌ن و پیشه‌یی كار بكه‌ن، بگره‌ ئێسته‌ هه‌مووى شكڵییه‌ و پێكه‌وه‌ش كه‌ شتێكیان لێ دروست بووه‌ به‌ناوی عێراق، له‌ ژێر پرسیاردان. بۆیه‌ ئه‌و تاكجه‌مسه‌رییه‌ زۆرینه‌یه‌ له‌ خزمه‌تى مه‌زه‌ودایه‌ نه‌ك ده‌وڵه‌ت، ئومێدى چاكبوونیشى لێ ناكرێ. 

ئه‌وه‌ى كورده‌ به‌و ناكۆكى و ناته‌بایییه‌ى خۆشییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر یه‌كگرتوو ته‌بایش بێ، هه‌ر ناتوانێ مافه‌ ده‌ستوورى و یاسایییه‌كانى خۆى وه‌ربگرێت، چه‌ند ساڵێكه‌ بزمار له‌و ئه‌زموونه‌ ده‌درێت له‌ ناوخۆدا و هه‌ر جاره‌ و به‌ ره‌وت و هه‌ڵگرى ئایدیایه‌ك خامۆش ده‌بێ و ژیله‌مۆكه‌شى به‌ به‌رگ و ره‌نگێكى تره‌وه‌ هه‌ڵده‌گیرسێته‌وه‌. خه‌ڵك ده‌كوژرێن و وڵات كاولتر ده‌كرێ، دزى و گه‌نده‌ڵیى زیاتر بڵاو ده‌بێته‌وه‌ و روو له‌ ئایدیا و پشت له‌ یاسا دروست ده‌بێت، بۆیه‌ ناكرێ داواكاری گه‌وره‌ له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بخوازى, بۆ نمونه‌ خه‌ونی ئه‌وه‌ت هه‌بێت وڵات سیسته‌ماتیك بێ و هه‌ر چوار ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ هه‌ڵاوێرێ و لێ گه‌ڕێ به‌ شێوه‌یه‌كى ته‌ندروست كارى راپه‌ڕاندنى خۆیان بكه‌ن، لێره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌م سكه‌ خشكێیه‌ى كورد و خۆڕاكێشان له‌گه‌ڵ وڵاتێك كه‌ خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا نییه‌، زۆرتر خه‌یاڵ و ورده‌ ئومێدی كاتین، ئه‌گه‌رنا راستییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ تا ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ ده‌ڕه‌خسێ ماڵئاوایی له‌یه‌ك بكه‌ین، هه‌ریه‌كه‌ و له‌ ماڵى خۆی. 

AM:08:54:28/02/2018




ئه‌م بابه‌ته 267 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌