عێراق لە دیكتاتۆرێكەوە بۆ فرەدیكتاتۆری

یوسف لەتیف

خراپترین بانگەشەی هەڵبژاردن، ملشكان و ناوزڕاندن و هەڵدانەوەی لاپەڕەی رەشی یەكترە، لە جیاتی كێبەركێی بەرنامەی سیاسی و خزمەتگوزاری، هێرشی ئەلیكترۆنی بۆ سەر كاندیدی ژن و بە عیبرەتكردن و هەتككردنیان، بێگومان بەروبوومیشی لە ئێستە باشتر نابێ‌. عێراق لە حوكمڕانی حزبێكی دیكتاتۆرەوە بۆ چەندان حزبی دیكتاتۆری تر. تێكەڵییەكی زۆری  ئاین بە حوكمڕانی و دەوڵەتەوە دیارە، ئەمە هەر لە سەدەكانی ناوەڕاستدا لە ئەوروپا ناشیرین بوو، تا ئاین و سیاسەت لە یەكتر جیا كرایەوە. بەڵام لێرە بەوەیشەوە نەوەستاوە، مەزەوگەرایشی هاتووەتە سەر.
هەڕەمێكی حوكمڕانی خراپ وەك شەو و رۆژ جیاوازی هەیە لە نێوان فەرمانبەرانی دەوڵەت یان راسپێراو بە بەڕێوەبردنی كاروباری دەوڵەت لە مووچە و ئیمتیاز و حەرام بە حەڵاڵكردن. لە هەمووشی سەیرتر و ناخۆشتر ئەوەیە مرۆڤگەلی دانیشتووی ئەم مەملەكەتە كە لە هەموویان بێئومێد بوون و هیچ ئاسۆیەكی رووناكتر لە ئێستەی لێ‌ بەدی ناكەن. هیچ ئومێدێكی باشتریشی لێ‌ چاوەڕوان ناكرێ‌، هەیمەنەی حزب لە سەر تا خوار بە گەورەتر بەسەر حكوومەت و دەوڵەتەوەیە، واتە حكوومەت فەرمانبەر یان بڵێین ملكەچی حزبە. حزبیش هەریەكە و وابەستەی وڵاتێكە، لێ‌ بە كەرەستە و ئامرازی بەشەری خەڵكی ناوخۆی عێراق خۆی.
هەموو ئەو لق و پۆپ و كۆنترۆڵانەی لە حكوومەت دەبێتەوە، هەموو ئەو رێوشوێنە یاسایییانەی دەبێ‌ چاودێری دەوڵەت بكات و كەس لە یاسا بەرزتر نەبێ‌ لە لادان و كاری نایاسایی، حزب دایناوە و حزب بە بەرژەوەندی خۆی دەیجووڵێنێ‌، حزب دەتوانێ‌ ناڕاستەوخۆ فەرمان و رێنوێنیش دەر بكات، واتە لێرەوەڕا وڵات هەموو شەرعییەت و یاساییبوونی خۆی لە دەست داوە.
وڵات تا بینەقاقای قەرز و قاتوقڕییە، بۆ بووژاندنەوە و هەستانەوەی پێویستی بە كاركردن و شەو دانەدەم رۆژە، كەچی مەخابن بەردەوام شەڕ و ناكۆكییە لەسەر رفاندن و بردنی بەشە شێری گەندەڵیی. خەڵك سەرسامن و نازانن بەچی و بە كێیان بگۆڕنەوە كە هەر شێرە و لە پێستی رێوییەكی فێڵبازدایە. عێراق خۆی وڵاتێكی نوێیە و 100 ساڵێكە تەمەن و ئەزموونی حوكمڕانی تیایدا، هەڵبەتە ئەمە زۆر كەمە بۆ خەڵكێك كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێت و لە نێوان ئەو هاوسێگەلە چاوبرسیی و تەماحباز و شارەزایانە لە ئەزموونی خراپەدا. لەوەش دڵتەزێنتر لە ژێر سێبەری حوكمڕانییەكی دیكتاتۆری و بێ‌ پرەنسیپدا لە ساڵی 1968ەوە تا 2003 گوزەراندوویەتی. هیچ داودەزگە و دامەزراوەیەكی ئەوتۆی لێ‌ بەمیرات نەماوەتەوە كە ئەوانەی پاش خۆی نەتوانن لێی لادەن و بیكەن بە بنچینەیەك بۆ بەڕێوەچوونی كاروباری دەوڵەتداری. 
كەچی لە دوای ئەویشەوە ئەوەی هاتووە دیوەكەی تری هەمان دراوە و نەخشەی عێراقێكی ناشیرین و بێ ئەزموونی لێ‌ تۆخ دەكەنەوە. بۆیە دانیشتووانەكەی لە هیچ كامیاندا هەستی یەكسانی و هاووڵاتیبوونی بەخۆیەوە نەدیوە و لێشیان چاوەڕێ‌ نییە.
ئێستە هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقە بۆ گۆڕین و دەستاودەستكردنی دیموكراتییانەی دەسەڵات. وەك ئیما گۆڵدمان 1869-1940 دەڵێ‌، "ئەگەر دەنگدان شتێكی بگۆڕییایە، ئەوا بێگومان قەدەغەیان دەكرد". هەروەها مارك توین 1835-1910 بۆچوونێكی هاوشێوەی گۆڵدمانی هەیە و دەڵێ‌، "ئەگەر دەنگدان جێگۆڕكێی دروست بكردایە، هەرگیز نەیاندەهێشت دەنگ بدەین". بێگومانم ئەگەر ئەم دەسەڵاتەی عێراق گومانی دەنگدانی لا دروست بووایە، ئەوا هەرزوو قەدەغەیان دەكرد و لە جیاتی دیموكراسیەت، لە حەوزەیەك بەیعەتیان بۆ مەرجەعێك نوێ‌ دەكردەوە و ئاو بێنە و دەست بشۆ.
ئەوەی گۆڕا لەم ناوچەیە، گۆڕانكارییەك نەبوو لە ئەنجامی پەنگخواردنەوەی هزر و مەعریفە و كێبەركێی باشتر بێ‌ بۆ راستەڕێبوونی شێوازی حوكم و خەڵك بە شێوە عەقڵانییەكە تیایدا پشكدار بووبێ‌، وەك چۆن دامەزراندنیشی هەروا بووە، بۆیە چۆن دروست كرا، ئاوهاش تێك درا. دوێنێ شێوا، سبەی بەهەمانشێوە چۆنیان ویست هەر وای لێ‌ دێ‌، بە هەمان ئەو هۆ و پرسگەلانەی كە باسمان لێوە كرد و چارەسەر نەكراون. بۆیە ناكرێت بە هیچیان دڵخۆش و سەرسام بین، چونكە هیچیان خۆڕسك نەبوونە و تا هەستی نیشتمانی باڵا لای تاكەكانی گەشە نەكات، هەرواش دەمێنێتەوە و هیچ ئومێدێكی دڵخۆشكەریش بەدوای خۆیدا ناهێنێ‌، ئەم عێراقە.


AM:10:43:02/05/2018




ئه‌م بابه‌ته 179 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌