كەركووك سونبلی داگیركاری خاكی كوردستانە



ئەكرەم ساڵح

لەوەتەی عێراق دروست كراوە كەركووك چەقی ململانێیە و ناكۆكی بزوتنەوەی كوردایەتی بووە لە عێراقدا. ‎دەكرێ بڵیم ئەگەر ململانێیە و خەبات و قوربانی دان بۆ كوردستانیەتی كەركووك نەبوایە ڕەنگە شەهید و قوربانییەكانی كوردستان نیو هێندەی ئیستە نەبووایە و چەندان ساڵ پێش ئیستە كورد مافەكانی خۆی بەدەست بهینایە‌ بە دامەزراندنی دەوڵەتیشەوە..

خاڵی ناكۆكی زۆرینەی گفتوگۆ و دانوستانەكانی كورد و بەغدا لەسەر كەركووك بووە، چونكە نە كورد ئامادەبووە دەستبەرداری كەركووك بێت نە بەغدا ڕازی بووە  دان بە كوردستانیەتی كەركووك بنێ. ساڵی١٩٧٠ خاڵی ناكۆكی دانوسانی نێوان رژێم و شۆرش كەركووك بوو ساڵی ١٩٧٤ بەهۆی نەسەلماندی كوردستانیەتی كەركووكەوە  شەڕی شۆرشی كورد و ڕژێمی بەعس دەستی پێ كردەوە.

‎ساڵی ١٩٩١ بەهۆی كەركووكەوە گفتوگۆی نێوان رژێم و بەرەی كوردستانی شكستی هینا ‎ساڵی ٢٠٠٣ دوای ڕوخانی رژێمی سەدام، خاڵی ناكۆكی سەرەكی كورد لەگەڵ لایەنە عێراقیەكان و ئەمەریكییەكان كەركووك بوو تا لە چوارچێوەی مادەی ٥٨ ڕێوشوێنی چارەسەری بۆ دەستنیشان كرا بەڵام كاری پێ نەكرا. ‎ساڵی ٢٠٠٥ لە كاتی نووسینەوەی دەستوور زۆرترین ناكۆكی‌ لەنێوان كورد و لایەنە عێراقییەكان چۆنێتی گەڕانەوەی كەركووك بوو، مادەی ١٤٠ جێگیر كرا لە دەستوور وەك چارەسەر دیسان كاری پێنەكرا.

‎وێرای بەرخودان و تیكۆشانی بێوچان لە مێژوودا، كەچی كورد ئەو دەرفەتەی بۆ نەڕەخساوە كەركووك بخاتە ناو قەلمڕەوی دەسڵاتی خۆی نە بەخەباتی شۆڕشگێری نە بەڕێگەی ئاشتی و دبلۆماسی، بەڵام دوای ڕوخانی ڕژێمی سەدام دەسەڵاتی كورد بەرەو هەڵكشان چوو هەرچەندە بەهۆی نەبوونی ستراتیژێكی سیاسی كوردستانی كورد نەیتوانی وەك پێوست سۆزی پێكهاتەكان بۆ لای خۆی ڕابكێشێ، بەڵام پاش پەلاماری داعش و بەرگری قارەمانانەی پێشمەرگە لە كەركووك و ناوچەكانی تر دەرفەتێكی لەمێژینە بۆ كورد هاتە ئاراوە هەرچەندە بێ خوێن و قوربانی نەبوو بەڵام هەلومەرجی نوێێ باڵادەستی كوردی كردە دیفاكتۆ.

 ئەمەیش بایەخ و گرنگیی خۆی هەبوو، چونكە  مانەوەی شارەكە بە ئارامی و سەقامگیری لای هەموو پێكهاتەكان جێگەی پێزانین بوو. بەڵام دیسان بەهۆی نەبوونی پرۆژەیەكی ستراتیژی یەكگرتوو لایەنی كوردی وەك پێوست نەیتوانی دەرفەتەكە بقۆزێتەوە و دڵنیای بە پێكهاتەكان بدات لە هاوبەشی راستەقینە لە ڕووی ئیداری و سیاسی و ئابورییەوە. هەرچەندە ئەو ماوەیە لە ڕووی تەناهییەوە كەركووك ئارامترین دۆخی هەبوو، بەڵام ئەوەندە بەس نەبوو بۆ ئەوەی پێكهاتەكان بەو ڕەوشە نوێیە قایل بن هەرچەندە نكۆلی لە كاریگەری دەرەكی ناكرێ لەسەر هزر و تیڕوانینی توركمان و عەرب.

‎حكوومەتی بەغدایش بێدەنگ بوونی لە هەژموونی كورد لە كەركووك و ناوچە جێ ناكۆكەكان لە بێ دەسڵاتی بوو لەو كاتەدا ئەگینا هەردەم چاوی لەوەبوو دەرفەتێكی بۆ بڕەخسێ بۆ ئەوەی كەركووك بخاتەوە ژێر دەسڵاتی خۆی. ‎كوردیش هەر لە دوای ڕوخانی ڕژێمەوە بەدوای ڕێگەچارەیەكی هیمندا دەگەڕا بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی پراكتیكی كەركووك بگێڕێتەوە سەر كوردستان، هەرچەندە بەبڕوای من لە دەستپێكی شەڕی داعشەوە كورد دەرفەتی بۆ ڕەخسا بەڵام وێڕای نەبوونی بەرنامەیەكی یەكگرتوو درەنگ كەوتە خۆی.

 چونكە ئەگەر پێش شەڕی موسڵ ر‌ِیفراندۆم بكرایە. عێراق بەو شێوەیە نەیدەپەرژایە سەر كەركووك و كورد, ئەوكات دوور نەبوو گەڕانەوەی كەركووك لە ئەنجامدا ببێتە دیفاكتۆ. بەڵام لە ئەنجامی نا تەبای سیاسی و جیاوازی تیڕوانینی فكری و كاریگەری دەركی لەسەر هەندێ لایەنی سیاسی كوردی كە لایەنگری یەكپارچەی عێراق بوون پرۆژەی كوردی هەر لەسەرەتاوە لاوازی و درزی پێوە دیار بوو.

ئەمە سەرەڕای كاریگەری ناكۆكییەكان لەسەر دواكەوتنی پرۆسەی ریفراندۆم  و درێژەدان بە ئاڵۆزی سیاسی و ناوخۆی لە هەرێم بەشێوەیەك ئەوەندە كێشەی لاوەكی هینرایە ئاراوە لایەنەكان لەبری ئەوەی لە خەمی نیشتماندا بن لە خەمی مانەوەی خۆیاندا بوون، بۆیە كورد لە بری ئەوەی سەرقاڵی پرسە گرنگ و ستراتیژیەكان بێت كەچی كوشتەی دەستی ناكۆكیدە لۆكاڵیەكان بوو.

‎سەرئەنجام وێرای نالەباری دۆخی ناۆخۆی و گۆڕانكاری لە بایەخی نێودەوڵەتی بۆ هەرێم بەهۆی دو،ركەوتنەوەی شەڕی داعش. هێشتا پێگەی كورد لە ئاستی نێودەوڵەتی بەهێز بوو. بۆیە ئەگەر كورد خاوەن پڕۆژەیەكی نیشتمانی یەكگرتوو بووایە كاریگەری لەسەر ڕووداوەكان زیاتر دەبوو.

‎سەرۆك بارزانی لەگەڵ ئەوەی لەم قۆناغەدا ڕۆڵێكی محوری گرنگیی هەبوو بەردەوام نیگەرانی و مەترسییەكانی خۆی لە دوای كۆتایی شەڕی داعش نەدەشاردەوە بەڕاشكاوی لە زۆر بۆنە و ناوەندی بڕیار ئەوەی دووپات دەكردەوە كە پێكەوەژیان لە سایەی ئەم كولتوور و عەقڵێتە ئەستەمە. بۆیە سەرەڕای ئاستەنگەكان هەموو هەوڵەكانی چڕ كردەوە بۆ كۆكردنەوەی لایەنەكان بۆ ئەوەی ریفراندۆمی سەربەخۆی بكرێ پێش ئەوەی كار لە كار بترازێ بەو هیوایەی نیشتمانێ بنیاد بنێت شكۆی گەلی كوردستان تێدا پارێزراو بێت.

بۆیە سەرەڕای كێشە و گرفتەكان توانرا ریفراندۆم بەسەركەوتووی لە تەواوی كوردستان بكرێ و پەیامی ئاشتییانە خەلكی كوردستان بۆ سەربەخۆیی بە جیهان بگەینرێ وەك مافێكی دیموكراسی ئاسایی و یاسایی. هەرچەندە دواتر دەركەوت كات درەنگ بوو. چونكە ریفراندۆم و كۆتای شەڕی داعش پێكەوە بوو. بەڵام ریفراندۆم بووە هەنگاوێكی مێژووی بۆ ئیستە و ئایندەی گەلی كوردستا‌ن و بۆ یەكەم جار لە مێژوودا كورد ئازادانە توانی خۆی بڕیار لە چارەنووسی خۆی بدات.
 
‎ڕاستە دوای كۆتایی شەڕی داعش عێراق وەك وڵاتێكی براوەی شەڕی تیرور زیاتر پشتیوانی هەرێمی و نێودەوڵەتی بەدەستهینا. بەڵام ئەگەر پەرتەوازەی و خیانەتی ناوخۆی و پیلانی هەرێمی نەبووایە بارودۆخەكە بەو شێوەیە لە بەرژەوەندی عێراق نەدەشكایەوە. لەگەڵ ئەوەی كورد باجی هەڵەی خەڵكێكی نابەرپرسی دا بەڵام گەلی كورد هەوراز و نشێوی زۆری دیوە ئەمە مانای كۆتایی ململانێكە یان یاریەكە نییە. چونكە عیراق پێش پەلاماری تیرورستانی داعش و بگرە لەوەتەی هەیە بۆ خۆی وڵاتێكی نائارام و پڕ كێشەیە بۆیە بەتێكشكاندنی داعش یارییەكە كۆتایی نایەت‌.

راستە بارودۆخی نوێ بەتایبەت داگیركردنی كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی تر عەرەبی شیعە و سووننەی لەیەكتر نزیكتر كردەوە و كوردی تووشی داڕمانی مۆڕاڵ و  سایكۆلۆژی كرد و جۆرێ لە بێدەنگی و شپرزەی هێناوە‌ ئاراوە بەڵام بە هەموو پێوەرێك ئەمە دۆخێكی كاتییە. هەرگیز بارودۆخی عێراق بەو جۆرە سەقامگیری بەخۆوە نابینێت‌ كێشەكانی عێراق زۆر لەوە قوڵترە, كە عەبادی بییەوێت بە ئارەزووی خۆی ئەسپی تیا تاو بدات.

شیعە كە باڵا دەستی حوكمڕانییە لە عێراق‌ هیچ پرۆژەیەكی لۆژیكی و عەقڵانی بۆ چارەسەری كێشە وگرفتە مێژووی و هەنووكەییە‌كان نییە بەڵكو هیشتا خولیای خۆسەپاندن و پاوانخوازین لەسەر پێكهاتەكانی تر بەهەمان شێوەی سەردەمی بەعس بەڵام بە فۆرمیكی جیاواز، ئەم جۆرە بیركردنەوە ‌نە لە ڕابردوو سەركەوتوو ‌بووە نە لەداهاتوو ئەنجامی دە‌بێ. بۆیە سەرەڕای ئەوەی كورد  دەرفەتێكی گرنگ و مێژووی لەدەست چوو، هێشا دەرفەت زۆر ماوە‌ بۆ بەخۆداچونەوە و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم بارودۆخە ناهەموارە و بەپێ هەموو لێكدانەوەكان ڕەوشەكە زۆر درێژەناكێشێ و گۆڕانكاری بەسەردا دێت.

‎بۆیە ئەگەر لایەنە‌ كوردستانییەكان سەبارەت بە پرسە نەتەوەی و نیشتمانییەكان بگەنە ‌‌ڕیككەوتنێكی ستراتیژی ‌و پرسە سترتیژییەكان تێكەڵ بە ناكۆكییە سیاسییەكانی ناوخۆی هەرێم نەكرێت دوور نییە بەخێرای بارۆدۆخەكە تێپەڕێت. چاككردنەوەی دۆخی هەرێم و ئامادەكاری بۆ قۆناغی داهاتوو لە كەركووك و ناوچە جێناكۆكەكان كارێكی قورس نییە ئەگەر دڵسۆزی و نیەتپاكی هەبێت، چونكە ئەو ناوچانە‌ بەپێ هەموو بڵگە مێژوویەكان خاكەكەی كوردستانە و زۆرینەی دانیشتوانەكەی كوردە، بۆیە ئەگەر بە هەڵبژاردن بێت كورد زۆرینەیە و دەیباتەوە خۆ ئەگەر بیانەوەی بەزۆر خۆیان بسەپێن ئەوە مەحالە بۆیان بچێتە‌سەر و ڕووبەڕووی وەڵامی توند دەبنەوە.

‎بۆیە تا زوو ڕەوشی ئەم ناوچانە یەكلا بكرێتەوە و چارەسەر بكرێت هێشتە درەنگە چونكە درێژە كێشانی ئەم دۆخە بەم شێوەیە لێكەوتەی خراپی لێ دەكەوێتەوە چۆڵكردنی گۆڕەپانەكە‌ بۆ لایەنە تایفی و شۆڤینیەكان گیروگرفتی گەورە بۆ كورد بەدوای خۆیدا دێنت وەك دەڵێن ڕیسەكە دەبێتەوە خوری. بۆیە  ناكر‌ێت لەم بارودۆخە هەستیارە‌دا  میلەت بدرێتە دەست قەدەر، بەڵكو پێوستە كورد پلان و بژاردەی تری هەبێت بۆ ئەم بارودۆخە ڕەنگە لێك تێگەشتن و چارەسەری ئاشتیانە باشترین بژاردم بێت لەم قۆناغە ئەگەر بمغدا واز لە گومڕایی بێنت و پابەند بێت بەدەستوور بەڵام خۆ ئەگەر عێراق بەردەوام بێت لەسەر ملهوڕی ئەوە بابەتێ ترە وا پێوست دەكات‌ كورد ئەلتەرناتیڤی تری هەبێت بەڵام لە هەموو حاڵەتێكدا یەكریزی و یەكگوتاری سیاسی كورد گرێنتی كۆتایی هاتنی ئەو بارودۆخە نالەبارەیە كە لە ئەنجامی پیلانگێری ١٦ ئۆكتۆبەر  لە كەركووك و ناوچەكانی تر هاتووەتە كایەوە.


PM:06:58:30/11/2017




ئه‌م بابه‌ته 574 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌