ئێمه‌ بۆچی وه‌ك گه‌لی ڕووسیامان پێ ناكرێت؟

سه‌ربه‌ست قادر

له‌ گه‌رمه‌ی دووه‌مین جه‌نگی جیهانیدا، گه‌لی ڕووس كه‌وتنه‌ به‌ر شاڵاوی داگیركاری ترسناكترین و گه‌وره‌ترین سوپای مه‌ترسیداری ئه‌و سه‌رده‌مه‌ كه‌ سوپای ئه‌ڵمانی نازی بوو، ئه‌و سوپایه‌ به‌شی زۆری ئه‌وروپای له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا داگیر كرد و كردی به‌ سه‌ربازگه‌یه‌كی گه‌وره‌ و فراوان و له‌ ڕێیه‌وه‌ كه‌وته‌ په‌لهاویشتن بۆ داگیركردنی خاك و سنووری زیاتر.

ڕووسیاش به‌ر ئه‌م شاڵاوه‌ داگیركارییه‌ كه‌وت و به‌شێكی زۆری خاكه‌كه‌ی له‌ ده‌ست دا و ئه‌ڵمانیا له‌ هه‌ڵپه‌ی داگیركردنی خاكی زیاتر به‌رده‌وام بوو، تا ئه‌وكاته‌ی تووشی به‌ره‌نگارییه‌كی بێ وێنه‌ بووه‌وه‌ له‌سه‌ر خاكی ڕووسیا و یه‌كێك له‌و داستانانه‌ی له‌و خاكه‌دا مێژوو له‌ زاری (ئاناتۆڵ داروف)ه‌وه‌ تۆماری كردووه‌ (مردوو خۆره‌كان)ـه‌ كه‌ باس له‌ ژیان و گوزه‌رانی خه‌ڵكی یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین شاره‌كانی ئه‌وكاتی ڕووسیا ده‌كات كه‌ (لینینگراد)ـه‌.

مه‌به‌ستمه‌ ڕووداو و ده‌سهاته‌كانی ئه‌و داستانه‌ قاره‌مانێتییه‌ به‌ مێژووی پڕ له‌ داستان و قاره‌مانێتی كورده‌وه‌ ببه‌ستمه‌وه‌ و ئه‌وه‌ بخه‌مه‌ ڕوو كه‌ بۆ كورد وه‌ك ئه‌وان نه‌گه‌یشت به‌ ئامانج؟

شاری لینینگراد له‌و ڕۆژه‌دا ژماره‌ی دانیشتووانی زیاتر له‌ چوار ملیۆن كه‌س بووه‌ و شارێكی پاكوخاوێن و پێشكه‌وتوو له‌ڕووی كارگه‌ و كارخانه‌وه‌، خاوه‌ن خه‌ڵكێكی به‌ وه‌فا و ڕۆشنبیر و خۆڕاگر بووه‌. له‌ دوای به‌رپابوونی دووه‌مین جه‌نگی جیهانی و هه‌ڵپه‌ی داگیركاری ئه‌ڵمانی نازی به‌ سه‌رۆكایه‌تیی هیتله‌ر، ئه‌م شاره‌ وه‌ك شاره‌كانی تری ڕووسیا و ئه‌وروپا كه‌وته‌ به‌ر مه‌ترسی و شاڵاوی داگیركاری. سوپا زه‌به‌لاحه‌ خاوه‌ن چه‌ك و پێداویستییه‌ پێشكه‌وتووه‌ جه‌نگییه‌كانی ئه‌ڵمانیا، توانی به‌شێكی زۆری خاكی وڵات داگیر بكات تا نزیك بووه‌وه‌ له‌ لینینگراد.

لێره‌دا ئاسته‌نگێكی گه‌وره‌ی ڕووبه‌ڕوو بووه‌وه‌ كه‌ دوور نه‌بوو تا ئه‌وكاته‌ تووشی به‌رگری و به‌ره‌نگارییه‌كی وا نه‌بووبێ له‌ داگیركردنی خاكی وڵاتانی تردا. خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتی شار كه‌وتنه‌ ته‌گبیری خاك و خۆپاراستن له‌ داگیركاری ئه‌ڵمانییه‌كان، بۆ ئه‌مه‌ش بڕیاری هه‌ڵكه‌ندنی خه‌نده‌قێكی گه‌وره‌یان به‌ چوارده‌وری شاردا دا، جگه‌ له‌و لایه‌ی له‌سه‌ر ده‌ریا بوو.

وه‌ك نووسه‌ر باسی ده‌كات و خۆی یه‌كێك بووه‌ له‌ هاووڵاتییانی ئه‌وكاته‌ی شاره‌كه‌ و شاهێدی ته‌واوی ڕووداوه‌كان بووه‌، هه‌ندێك ڕۆژ ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ هه‌ڵكه‌ندنی خه‌نده‌قه‌دا كاریان كردووه‌ خۆی داوه‌ له‌ سه‌رووی ٨۰۰ هه‌زار كه‌س. بۆیه‌ لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ دوو خاڵ بكه‌ین كه‌ له‌ كاتی ته‌نگانه‌ی ئاوادا پێویستن:

۱- وره‌به‌رزیی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ و ئاماده‌یییان بۆ هه‌ر ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ك.

۲- هه‌بوونی پلانی گونجاو بۆ به‌ڕێوه‌بردنی داوده‌زگا و دامه‌زراوه‌كان و ئاگاداربوون له‌ بار و گوزه‌رانی هاووڵاتییان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ناوچه‌كه‌ و به‌جێنه‌هێشتنیان له‌كاتی ته‌نگانه‌دا.

ئه‌و دوو خاڵه‌ له‌ سه‌ره‌كیترین هۆكاره‌كانی سه‌ركه‌وتنن له‌و بارودۆخانه‌دا، ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ خه‌ڵكی لینینگراد، ئه‌و ئاماده‌یییه‌یان تێدابوو ڕووبه‌ڕووی سوپای ئه‌ڵمانی ببه‌نه‌وه‌ و تا دواسات خاك و خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ده‌ن، هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵاتی شاره‌كه‌ هه‌مان ئاماده‌یییان تێدابوو، به‌ڵام تووشی هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌ بوون به‌ له‌ناوبردنی به‌شێكی زۆر له‌ خۆراك و پێداویستی و چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی له‌ ترسی ده‌ست به‌سه‌رداگرتنیان له‌لایه‌ن ئه‌ڵمانیاوه‌ بۆ مه‌به‌ستی به‌كارهێنانیان له‌ دژی خۆیان، به‌ڵام دواتر به‌ كاره‌ساتێكی ماڵوێرانكه‌ر به‌سه‌ر خۆیاندا شكایه‌وه‌.

پاش گه‌مارۆیه‌كی سه‌ختی سوپای ئه‌ڵمانیا و داهاتنی زستانێكی سارد و بارینی به‌فرێكی زۆر و مانه‌وه‌ی خه‌ڵكی شاره‌كه‌ له‌ به‌رگریدا بۆ زیاتر له‌ چه‌ند مانگێك، ئه‌و خۆراك و پێداویستی و سووته‌مه‌نییه‌ی له‌ شاره‌كه‌دا بوو، پاش ده‌ست پێوه‌گرتنێكی ماوه‌درێژ، كۆتای هات و برسێتی و سه‌رما زۆری بۆ خه‌ڵكه‌كه‌ی هێنا، به‌ڵام نه‌بووه‌ هۆی وره‌به‌ردانی خه‌ڵكه‌كه‌ و مردنیان هه‌ڵبژارد نه‌ك ژێرده‌سته‌یی و داگیركردنی خاك. ئه‌وه‌بوو له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا زیاتر له‌ سێ ملیۆن و 500 هه‌زار كه‌س له‌ دانیشتوانی لینینگراد به‌هۆی برسێتی و سه‌رماوه‌ مردن، ئه‌وانه‌یشی مانه‌وه‌ كه‌وتنه‌ خواردنی گۆشتی مردووه‌كان بۆ پاراستنی ژیان و مانه‌وه‌یان بۆ زۆرترین ماوه‌ و ده‌ست به‌رنه‌دان له‌ خاك و خه‌ڵكی وڵاته‌كه‌یان.

بیهێنه‌ به‌رچاوی خۆت له‌ چوار ملیۆن كه‌س سێ ملیۆن و نیوی له‌وپه‌ڕی ناڕه‌حه‌تی و برسێتی ئازاردا بمرن و ئه‌وه‌ی ماوه‌ بۆ به‌رگریكردن له‌ مانه‌وه‌ و پاراستنی سه‌روه‌ری خاك، ئاماده‌ی خواردنی گۆشتی مردووی كه‌سوكار و دۆست و دایك و باوكی خۆیان بن! ئه‌مه‌یه‌ ئه‌نجامی به‌رخودان و خۆبه‌ده‌سته‌وه‌نه‌دان. ئه‌مه‌یه‌  نموونه‌ی به‌رزی مرۆڤایه‌تی و خۆبه‌ختكردن له‌پێناو خاك و خه‌ڵك و مانه‌وه‌ و سه‌ربه‌رزیدا.

پاش شكانی سوپای ئه‌ڵمانیا له‌ چه‌ند به‌ره‌یه‌كی تری جه‌نگه‌وه‌، ڕووسیا توانی ده‌رچه‌یه‌ك بۆ خه‌ڵكی ئه‌م شاره‌ بكاته‌وه‌ تا خواردن و پێداویستییان پێ بگه‌یه‌نێت، بێئاگا له‌وه‌ی له‌ ماوه‌ی جه‌نگدا چی له‌و شاره‌ گوزه‌راوه‌ و چه‌ند مانگه‌ خه‌ڵكی شار بێ كاره‌با و خواردن و سووته‌مه‌نی و ڕۆژنامه‌ و ڕادیۆ ده‌ژین و بێئاگان له‌ هه‌موو جۆره‌ هه‌واڵێكی دنیای ده‌ره‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ دنیایه‌كی تردا ژیابن. به‌ڵام پاش گه‌یشتنی یه‌كه‌م كاروانی خۆراك به‌ شاره‌كه‌، كاربه‌ده‌ستان داوای ناردنی ڕێژه‌یه‌كی زۆری په‌تاته‌ و دانه‌وێڵه‌یان كرد له‌گه‌ڵ هه‌موو كاروانێكدا و به‌په‌له‌ كه‌وتنه‌وه‌ زه‌وی چاندن و ده‌ستیان كرده‌وه‌ به‌ كشتوكاڵ و كارگه‌كانیان به‌گه‌ڕ خسته‌وه‌، ڕادیۆ و ڕۆژنامه‌یان به‌كار خسته‌وه‌ بۆ ئاگاداربوون له‌ هه‌واڵی ده‌ره‌وه‌ و زانیاری نوێ له‌باره‌ی شه‌ڕه‌وه‌. ئه‌مه‌ش به‌و مه‌به‌سته‌ی نه‌ك باری گه‌مارۆ درێژه‌ بكێشێت و تا ماوه‌یه‌كی زیاتر له‌و بارودۆخه‌دا بمێننه‌وه‌ تا بتوانن به‌م ڕێیه‌ كاری خۆیان به‌ڕێوه‌ ببه‌ن و ئه‌و هه‌ڵه‌ی له‌ جاری پێشوودا كردیان، جارێكی تر تووشیان نه‌بێته‌وه‌. 

ئه‌مه‌یه‌ نیشانه‌ی به‌ڕێوه‌بردن و مرۆڤی شیاو و گونجاو بۆ به‌ڕێوه‌بردن. ئه‌مه‌یه‌ گرنگیدان به‌ ڕاگه‌یاندن و پیشه‌سازیی و كشتوكاڵ به‌ جۆرێك له‌ كاتی گه‌مارۆ و جه‌نگدا نه‌ك له‌ بیر نه‌كراون، به‌ڵكو زۆرترین گرنگییان پێ ده‌درێت و زۆرترین پشكیان بۆ ته‌رخان ده‌كرێت. ئێسته‌ با بپرسین ئێمه‌ بۆ وه‌ك گه‌لی ڕووسیامان پێ ناكرێت؟

كورد له‌وه‌ته‌ی هه‌یه‌ به‌رده‌وام له‌ شه‌ڕ و ئاژاوه‌ و ناڕه‌حه‌تیدایه‌ و به‌خۆشی بێت یان به‌ زۆر، ده‌ستی به‌ ئاگری شه‌ڕدا چزاوه‌، جا ئه‌م شه‌ڕه‌ خۆی كردبێتی یان پێی كرابێت شه‌ڕی ده‌ره‌كی یان ناوخۆیی بێت، وه‌ك مێژوو پڕه‌ له‌ نموونه‌ی له‌م جۆره‌. له‌ هه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌كی ڕابردوو ده‌ڕوانین پڕه‌ له‌ داستان و نه‌به‌ردی تۆماركراوی كورد كه‌ تا ئه‌مڕۆش به‌رده‌وامییان هه‌یه‌ و دوور نییه‌ بۆ تاهه‌تایه‌ به‌شی كورد هه‌روابێت و به‌م شێوه‌ بمێنێته‌وه‌. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كورد بۆ به‌ ئامانج ناگات؟

ئه‌وه‌ی له‌و داستانه‌ مێژوویییه‌ی خه‌ڵكی لینینگراددا به‌دیمان كرد، نه‌بوونی خه‌ڵكی خۆفرۆش خاكفرۆش و نه‌یاری ناوخۆی و گونجانی خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵات و هاوسۆزی ده‌ربڕینی هه‌مووان بوو بۆ ئه‌و داهاتووه‌ی چاوه‌ڕێیان ده‌كات بێ جیاوازیی گه‌وره‌ و بچووك. جگه‌ له‌ بوونی كاربه‌ده‌ستی ژیر و خاوه‌ن بیرۆكه‌ی گونجاو بۆ به‌ڕێوه‌بردن و خستنه‌گه‌ڕی توانا دارایی و مرۆیییه‌كان له‌كاتی پێویستدا. بۆیه‌ ده‌پرسینه‌وه‌ ئایا ئێمه‌ش وه‌ك ئه‌وانین؟

بۆ هه‌ندێك له‌م پرسیارانه‌ به‌داخه‌وه‌ نه‌خێر، هه‌رچۆن له‌ شۆڕشی كورد ده‌ڕوانین هۆی به‌ ئه‌نجام نه‌گه‌یشتنی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تاكڕۆیی و خۆخۆری، خاكفرۆشی و دووبه‌ره‌كی ناوخۆیی و نه‌گونجانی ده‌سه‌ڵات و گه‌ل و به‌گه‌ڕ نه‌خستنی توانا دارایی و مرۆیییه‌كان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵات و گوێ نه‌دان به‌ هه‌ڵه‌كانی ڕابردوو، جگه‌ له‌ بوونی دراوسێی خراپ و داگیركه‌ر و خوێنمژ.

تا ئێسته‌ له‌ناو كورددا خه‌ڵكانێك سیفه‌تی خاك و خۆفرۆشی به‌رده‌وام له‌ ناخیاندا گه‌شه‌ ده‌كات و هه‌ستی خۆ به‌كه‌مزانین و به‌كۆیله‌ ته‌ماشاكردنی خۆی، وای لێ كردوون به‌رده‌وام بن له‌و لاسه‌نگی دروستكردنه‌ی كه‌ ڕیسی چه‌ند ساڵه‌ی شۆڕشی بۆ چه‌ندان جار كردووه‌ته‌وه‌ به‌ خوری و ڕێگر بووه‌ له‌ به‌رده‌م هاتنه‌دیی ئه‌و ئاواته‌ی سه‌دان هه‌زار هاووڵاتی و شۆڕشگێڕ ملی خۆیان بۆ به‌ په‌تی سێداره‌وه‌ كرد و خۆیان له‌ پێناویدا كرد به‌ قوربانی.

AM:09:54:04/02/2018




ئه‌م بابه‌ته 600 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌