په‌روه‌رده‌ و هه‌ڕاجكردنی زمانی دایك

سه‌ربه‌ست قادر

په‌روه‌رده‌ له‌ گرنگترین بنه‌ما و كاره‌كته‌ره‌كانی پێگه‌یاندنی تاك و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ڕۆشنبیر و چاوكراوه‌یه‌، به‌ سه‌رجه‌م بنه‌ما مرۆیییه‌كانه‌وه‌. مرۆڤ هه‌ر له‌ ساتی دوای له‌دایكبوونه‌وه‌ قۆناغ به‌ قۆناغ به‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی تێروته‌سه‌لدا تێده‌په‌ڕێت و به‌پێی ته‌مه‌ن په‌روه‌رده‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر داده‌نێت و له‌ڕێیه‌وه‌ تاكی ته‌ندروست و پێچه‌وانه‌ بنیات ده‌نرێت.

ئاشكرایه‌ له‌به‌ر گرنگی ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌میشه‌ په‌روه‌رده‌ له‌ پێش فێركردنه‌وه‌ هاتووه‌ و پێش فێركردن گرنگی پێ دراوه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌ نه‌بێت خۆی له‌ خۆیدا فێركردن و ڕۆشنبیریی جگه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك هه‌وڵی مایه‌پووچ، هیچی تری لێ به‌رهه‌م نایه‌ت و وه‌ك داری بێبه‌ر وایه‌.

به‌پێی سه‌رجه‌م توێژینه‌وه‌ زانستی و ده‌روونناسییه‌كان، په‌روه‌رده‌ و به‌تایبه‌ت ساڵه‌كانی سه‌ره‌تای منداڵی بنه‌ما و ڕه‌نگڕێژی سه‌ره‌كی دروستكردنی كه‌سایه‌تی تاك و  كۆمه‌ڵگه‌ی پێشكه‌وتوون. په‌روه‌رده‌یش به‌پێی دابه‌شبوونی به‌سه‌ر چه‌ند قۆناغێكدا و هه‌ر قۆناغه‌ی له‌ كاتی خۆیدا گرنگی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و به‌ ئاسانی به‌قۆناغه‌كانی تر پارسه‌نگی نادرێته‌وه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ منداڵ هه‌ر له‌ دایه‌نگه‌ و باخچه‌كانه‌وه‌ تا ده‌گات به‌ قۆناغی سه‌ره‌تایی و ئه‌و شه‌ش ساڵه‌ی قۆناغی سه‌ره‌تایی به‌كۆتا دێنێت، زۆرترین و وردترین چاودێری بخرێته‌ سه‌ر و هه‌وڵ بدرێت به‌ باشترین شێوه‌ په‌روه‌رده‌ بكرێت، به‌و پێیه‌ی ئه‌م ساڵانه‌ی سه‌ره‌تای ته‌مه‌نی منداڵی كۆڵه‌كه‌ و پایه‌ی بنیاتنانی كه‌سایه‌تین له‌ داهاتوودا و هه‌ر خووڕه‌وشت و ئاكار و ڕه‌فتارێك له‌م قۆناغه‌دا فێریان ببێت، به‌ئاسانی له‌ قۆناغه‌كانی داهاتوودا لێیان دوور ناكه‌وێته‌وه‌ و هه‌ر شتێكیش له‌م قۆناغه‌دا له‌ كیسی بچێ و به‌سه‌ریدا تێپه‌ڕێت، به‌هه‌مانشێوه‌ له‌ قۆناغه‌نی داهاتوودا هاوسه‌نگ ناكرێته‌وه‌ و ناتوانرێت شوێنی پڕ بكرێته‌وه‌.

گرنگه‌ منداڵ له‌ قۆناغی سه‌ره‌تاییدا زیاد له‌ بابه‌تی فێربوون، به‌ په‌روه‌رده‌وه‌ سه‌رقاڵ بكرێت و له‌وه‌ تێبگات په‌روه‌رده‌ بۆ هه‌میشه‌ له‌ پێش فێربوونه‌وه‌یه‌ و له‌ گرنگترین بنه‌ما و هۆكاره‌كانی فێربوونیشه‌. بۆیه‌ له‌ ته‌واوی وڵاتانی خاوه‌ن قه‌واره‌ و پێشكه‌وتوو و ته‌نانه‌ت له‌ناو میله‌تانی دواكه‌وتوویشدا، په‌روه‌رده‌ و فێركردن گرنگی و تایبه‌تمه‌ندی خۆیان هه‌یه‌ و كه‌رتی په‌روه‌رده‌ له‌ فراوانترین و به‌رچاوترینی كه‌رته‌كانه‌، چونكه‌ له‌ڕێیه‌وه‌ كارمه‌ند و هێزی كار و پسپۆڕ بۆ سه‌رجه‌م كه‌رته‌كانی تر به‌رهه‌م ده‌هێنرێت و فه‌راهه‌م ده‌كرێت.

په‌روه‌رده‌ یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی. لێره‌وه‌ پێویسته‌ هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ر بابه‌تێكی گرنگ و هه‌ستیار بكه‌ین ئه‌ویش گرنگی زمانی دایكه‌ كه‌ له‌ گرنگترین به‌خشراو و مۆركه‌كانی هه‌ر نه‌ته‌وه‌ و گه‌لێكه‌.

گه‌لان له‌ڕێی چه‌ند خاڵێكه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ له‌ گرنگترینیان زمانه‌، هه‌ر گه‌له‌ و خاوه‌ن زمان و تایبه‌تمه‌ندی خۆیه‌تی و جیای ده‌كاته‌وه‌ له‌ زمان و زاری گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانی تر، جا ئه‌وه‌ی گرنگه‌ لێره‌دا ڕۆڵی په‌روه‌رده‌یه‌ له‌ گه‌شه‌پێدانی زمانی دایك و كاركردنه‌ به‌ ئاراسته‌ی به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی هۆشیاری تاك و هه‌ستی به‌رانبه‌ر به‌ زمانی دایك، ئه‌و زمانه‌ی به‌شیری پێی گۆش كراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ به‌رانبه‌ر هه‌ر شتێكدا چۆكیان دادا له‌ به‌رانبه‌ر به‌تاڵانبردن و لاوازكرنی زمانه‌كه‌یان بێ هه‌ڵوێست و لاواز نه‌بن، له‌و روانگه‌ی به‌ مردنی هه‌ر زمانێك گه‌لێك ده‌مرێت و بێ ناسنامه‌ ده‌بێت، وه‌ك له‌ ڕابردوو و ئێسته‌یشدا ئه‌م دیارده‌یه‌ به‌ ئاشكرا به‌سه‌ر زۆر نه‌ته‌وه‌ و زمانه‌وه‌ جێ په‌نجه‌ی دیاره‌.

ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ له‌م دواییانه‌دا وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ی حكوومه‌تی هه‌رێم به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌گوترا، له‌ بری به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی هۆشیاری تاك و كۆمه‌ڵگه‌ و گرنگیدانی زیاتریان به‌ زمانی زگماك و دایك، بڕیاریكی پێچه‌وانه‌ی هه‌موو بیروڕاكان ده‌ركرد و هه‌ژماركردنی نمره‌ی پۆلی دوازده‌ی ئاماده‌یی كرده‌ ئاره‌زوومه‌ندانه‌، ئه‌مه‌ له‌ ترسناكترین ئه‌و هه‌نگاوانه‌یه‌ كه‌ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ دژ به‌ زمانی دایك ناویه‌تی و توانیشی جێپێی خۆی جێگیر بكات و بڕیاره‌كه‌ جێبه‌جێ بكات، هه‌رچه‌نده‌ له‌ سه‌ره‌تادا له‌ژێر كۆمه‌ڵێك گوشار و خۆپێشانداندا وای نواند كه‌ ئه‌و بڕیاره‌ جێبه‌جێ ناكات و هه‌ڵی ده‌وه‌شێنێته‌وه‌، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌ توانی به‌شێنه‌یی جێبه‌جێی بكات و هه‌مووانی له‌ دژایه‌تیكردنی بڕیاره‌كه‌ خست.

دوا به‌دوای ئه‌م بڕیاڕه‌، ڕێیه‌كی تر و ترسناكتری بۆ هه‌ڕاجكردنی زمانی دایك گرته‌ به‌ر و له‌ هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانی ئه‌ویشدا سه‌ركه‌وتوو بووه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی بڕیاری یه‌كه‌مه‌وه‌ هیچ كاردانه‌وه‌یه‌ك دژ به‌م بڕیاره‌ به‌رچاو نه‌كه‌وت، به‌ڵكو پێشوازیشی لێ كرا، ئه‌ویش بڕیاری به‌ ئینگلیزیكردنی زمانی خوێندنی پۆله‌ سه‌ره‌تایییه‌كان بوو! ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا وه‌ك له‌ سه‌ره‌تاوه‌ باسمان كرد، ئه‌م ساڵانه‌ی سه‌ره‌تا پڕبایه‌خترین ساڵه‌كانی په‌روه‌رده‌ و فێركردنی نه‌وه‌ی داهاتووه‌. 

به‌لای خه‌ڵكه‌وه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ هه‌نگاوێكی باش و پڕ قازانجه‌ و له‌ داهاتوودا به‌ خێر ده‌شكێته‌وه‌ به‌سه‌ر قوتابیدا، بێ ئاگا له‌وه‌ی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌مانه‌دا زمانی نه‌ته‌وه‌یی و شیری به‌ته‌واوی پشتگوێ ده‌خرێت و گرنگی پێ نادرێت و چیتر نابێت به‌ ئه‌و زمانه‌ی كه‌ پێی ده‌گوترێ زمانی یه‌كه‌م.

له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوو هه‌میشه‌ له‌ به‌رانبه‌ر خوێندنی زمانی دایك كه‌ سه‌ره‌كییه‌ و نائاره‌زوومه‌ندانه‌یه‌، زمانێكی تریش به‌شێوه‌ی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ ده‌خوێنرێت و پێویسته‌ ئه‌و زمانه‌ی دووه‌م یه‌كێك بێت له‌و زمانانه‌ی مۆركێكی جیهانییان وه‌رگرتووه‌ و له‌ مامه‌ڵه‌كردندا خه‌ڵكی چه‌ندان وڵات و نه‌ته‌وه‌ی جیاواز به‌كاری دێنن، ئه‌مه‌ش به‌و ئامانجه‌ی له‌ پاڵ زمانی دایكدا ببێت به‌ یارمه‌تیده‌ر و هۆكار بۆ ڕاییكردنی ژیان و گوزه‌ران و كاروباری هاووڵاتییان، نه‌ك ببێت به‌ بار به‌سه‌ر زمانی دایكه‌وه‌ و هۆكار بێت بۆ پشتگوێخستن و لاوازكردنی.

پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ دوو خاڵی گرنگ بكه‌ین ئه‌وانیش:
۱ ـ ئه‌وكاته‌ی پرۆگرامی خوێندنی قۆناغێك به‌ته‌واوی ده‌كرێت به‌ زمانێكی تر، پێویسته‌ فێرخواز به‌ لایه‌نی كه‌م شاره‌زایییه‌كی باشیان له‌و زمانه‌دا هه‌بێت، چونكه‌ ئه‌گه‌ر شاره‌زای زمانه‌كه‌ نه‌بن گیرۆده‌ی دووڕیانێك ده‌بن ئه‌ویش یان وه‌رگرتنی زانسته‌كه‌یه‌ یان فێربوونی زمانه‌كه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێسته‌ له‌ كوردستاندا هه‌یه‌، چونكه‌ منداڵ له‌ توانایدا نییه‌ له‌یه‌ك كاتدا فێری زمانه‌كه‌ش بێت و زانسته‌كه‌یشی لێ وه‌ربگرێت، بۆیه‌ به‌ ناچاری زیاتر به‌لای فێربوونی زمانه‌كاندا لا ده‌دات، به‌شێوه‌ی له‌به‌ركردن. 

پاش تێپه‌ڕبوونی چه‌ند ساڵێك له‌ خوێندن، ده‌بینین ئه‌وه‌ی فێری بوون ته‌نیا زمانه‌كه‌یه‌ نه‌ك زانست، ئه‌مه‌ش به‌س نییه‌ و نابێ یه‌كێك له‌و دووانه‌ له‌سه‌ر حیسابی ئه‌وی تریان بكرێت به‌ ژێر لێوه‌وه‌، بۆ سه‌لماندنی ئه‌مه‌ش هه‌ر كه‌س ده‌توانێت لای خۆیه‌وه‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ ئه‌و فێرخوازانه‌دا بكات بۆ زانینی ئاستی فێربوونیان، ئه‌وكات ده‌رده‌كه‌وێت جگه‌له‌وه‌ی به‌زمانی دووه‌م پێیان وتراوه‌ و له‌به‌ریان كردووه‌، به‌هه‌مان زمانیش نه‌بێت هیچ زانیارییه‌كیان لا نییه‌، چونكه‌ ئه‌وان توانای وه‌رگێڕانی زانیارییه‌كانیان نییه‌ و ئه‌وه‌ی فێری بوون ته‌نیا له‌به‌ریان كردووه‌ یان وشه‌كانی زمانه‌كه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌ كاتێكدا سه‌ركه‌وتووه‌ منداڵ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خولی فێربوونی زمانی بۆ بكرێته‌وه‌ و دوای فێربوونی زمانه‌كه‌ پرۆگرام و به‌رنامه‌ی فێربوونی زانستی بۆ دابنرێت، نه‌ك زمان و زانسته‌كه‌ی له‌ناو یه‌ك به‌رنامه‌ و پرۆگرامدا بۆ هاوپێچ بكرێت و چاوه‌ڕوان بكرێت ئه‌و منداڵه‌ له‌ هه‌مان كاتدا فێری زمانه‌كه‌ و زانسته‌كه‌یش بێت كه‌ ئه‌مه‌ كارێكی مه‌حاڵه‌.

۲ ـ زۆرینه‌ی ئه‌و مامۆستایانه‌ی هه‌ڵده‌ستن به‌ فێركردنی فێرخواز له‌م قۆناغه‌دا مامۆستای زمانی ئینگلیزی نین و شاره‌زایییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ زمانه‌كه‌دا نییه‌، بۆیه‌ ته‌نیا هه‌ڵده‌ستن به‌ به‌ڕێكردنی كات، به‌وه‌یش نه‌ ده‌توانن له‌ڕووی زانستییه‌وه‌ زانسته‌كان وه‌ك خۆی بگه‌یه‌نن نه‌ ده‌توانن زمانه‌كه‌ به‌ته‌واوی فێری خوێندكار بكه‌ن، چونكه‌ خۆیان له‌ڕێی چه‌ند خولێكی به‌هێزكردنه‌وه‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ گرانه‌یان خراوه‌ته‌ ئه‌ستۆ كه‌ راستییه‌كه‌ی ئه‌م كاره‌ به‌ كردنه‌وه‌ و به‌شداری خول چاره‌سه‌ر ناكرێت، چونكه‌ قوتابی به‌ چوار ساڵ خوێندنی زانكۆ ناتوانێت به‌ته‌واوی و بێ گرفت به‌ زمانی ئینگلیزی گفتوگۆ بكات، چۆن مامۆستایه‌ك كه‌ ده‌رچووی به‌شی ئینگلیزی نییه‌ به‌ خولێك و دووان ده‌خرێته‌ ژێرباری ئه‌م ئه‌ركه‌ قورسه‌وه‌؟

ئایا ته‌نیا ئه‌و خولانه‌ به‌سن بۆ ئه‌وه‌ی مامۆستا هێنده‌ شاره‌زای زمان بێت بتوانێت وه‌ڵامی سه‌رجه‌م پرسیاره‌كانی فێرخواز بداته‌وه‌ یان ڕاڤه‌ی هه‌ندێك له‌ بابه‌ته‌كان كه‌ پێویستیان به‌ شیكردنه‌وه‌یه‌، بكات؟ ئاخر له‌به‌ركردن گرنتی نییه‌ بۆ فێربوونی نه‌ زمانه‌كه‌ و نه‌ زانسته‌كه‌یش، ئه‌وكات به‌ناچاری وه‌ك ئه‌و قه‌له‌باچكه‌مان لێ دێت كه‌ ڕه‌وتی خۆی بیر چووه‌وه‌ و فێری ڕه‌وتی تاوسیش نه‌بوو.

لێره‌دا ده‌كرێ بڵێین ئه‌گه‌ر وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ ئامانجی به‌ره‌وپێشبردنی ڕه‌وتی خوێندن و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی ڕۆشنبیری تاكه‌ له‌ڕێی فێربوونی زمانی دووه‌مه‌وه‌ تا وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌ك به‌كار بێت بۆ ده‌ستكه‌وتنی سه‌رچاوه‌ی زیاتری زانست و زانیاری، ده‌توانێت له‌ ڕێی پێشخستن و به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی زانستی پێڕه‌و و پرۆگرام و به‌رنامه‌كانی خوێندنه‌وه‌ ئه‌م كاره‌ بكات و وانه‌ی زمانی ئینگلیزی به‌جۆرێك دابڕێژێته‌وه‌ كه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م پشت به‌ له‌به‌ركردنی دانه‌كانی زمانی ئینگلیزی و شێوازی گفتوگۆی به‌رده‌وام بدات له‌ناو پۆلدا نه‌ك گرنگیدانی كوێرانه‌ به‌ ڕێزمانی زمانی ئینگلیزی كه‌ هۆكاره‌ بۆ ئاشنابوون به‌ ڕێزمانی ئه‌و زمانه‌ نه‌ك فێربوونی زمانه‌كه‌، ئه‌مه‌ش كاتێك سوودی ده‌بێت كه‌ تاك زمانه‌كه‌ بزانێت، ئه‌وكات له‌ڕێی خوێندنی ڕێزمانه‌كه‌یه‌وه‌ شاره‌زای ورده‌كاری و یاسا و ڕێساكانی زمانه‌كه‌ ده‌بێت و كاریگه‌ری باشی ده‌بێت له‌سه‌ر ئاستی شاره‌زایی له‌ زمانه‌كه‌دا.

ئه‌م بابه‌ته‌ باس و خواسی زۆر له‌مه‌ زیاتر هه‌ڵده‌گرێت، به‌ڵام پێویسته‌ له‌م كۆتایه‌وه‌ ئه‌وه‌ش بخه‌ینه‌ ڕوو كه‌ ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ هۆكارێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ به‌ كه‌م ته‌ماشاكردنی زمانی دایك به‌رانبه‌ر ئه‌و زمانه‌ی ئێسته‌ خه‌ریكه‌ ورده‌ ورده‌ جێ به‌ زمانی دایك لێژ ده‌كات، به‌پێی به‌رنامه‌یه‌كی ناشاره‌زایانه‌ و ناپه‌روه‌رده‌یی كار بۆ نابووتكردن و بچووككردنه‌وه‌ی زمانه‌كه‌مان ده‌كرێت و هه‌مووانیش لێی بێده‌نگن.

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌مه‌ هۆكاره‌ بۆ لاوازبوونی هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی و گرنگی زمانی دایك، ئه‌وكات وه‌ك له‌ڕێی سیاسییه‌كانه‌وه‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی تا ئه‌وپه‌ڕی به‌ره‌و لاوازی برا، ئه‌وه‌تا له‌ڕێی په‌روه‌رده‌یشه‌وه‌ زمانه‌كه‌مان كه‌ ئێسته‌ تاكه‌ مۆرك و ناسنامه‌ی به‌هێزی ناسینه‌وه‌مانه‌، به‌ره‌و لێواری مه‌رگ ده‌برێت. بۆیه‌ چیتر نابێت چاوه‌ڕێی تاكێكی به‌ هه‌ڵوێست بین له‌ داهاتوودا به‌رانبه‌ر به‌ زمان و پرسه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان.

AM:10:51:28/06/2018




ئه‌م بابه‌ته 459 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌