كاسه‌ی كوردستان چۆن پڕ له‌ خێروبێر ده‌بێت

 شه‌ماڵ نووری 

شاده‌ماری ئابووری عێراق له‌ پارێزگای به‌سڕه‌یه‌، بۆیه‌ به‌ ڤینیسیای عێراق ناو ده‌برێت، ئه‌م پارێزگایه‌ له‌ رووی ئابووری و نه‌وت و كشتوكاڵ و بازرگانی و دانیشتووانه‌وه‌ هیچی له‌ دوبه‌ی و شاره‌ كه‌نارییه‌ به‌ناوبانگه‌كانی تری دنیا كه‌متر نییه‌، ئه‌گه‌ر به‌ عه‌قڵێكی ئابوورییانه‌وه‌ حوكمی ڕه‌شیدی ئه‌م وڵاته‌ بكرایه‌، به‌م شێوه‌یه‌ جێی به‌زه‌یی نه‌ده‌بوو كه‌ به‌ هیچ پێوانه‌یه‌كی ژیاری و ئابووری نه‌توانرێت باروبژێوی خه‌ڵكی به‌سڕه‌ به‌ شاره‌ كه‌نارییه‌كانی تری دنیا به‌راورد بكرێت.

بازاڕی شاری به‌سڕه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی ناسراو به‌ شاری دارخورما و پاڵاوتگه‌ و پێداویستی تری خۆراك، وا ئێسته‌ به‌رهه‌می خۆماڵی تێدا نه‌ماوه‌ و خورما و كاره‌با و به‌نزین و پێداویستییه‌ خۆراكییه‌كان له‌ ئێرانه‌وه‌ هاورده‌ ده‌كرێت. 

نامه‌وێ په‌نجه‌ بخه‌مه‌ سه‌ر مانشێتی هه‌واڵه‌كانی خۆپێشاندان، باسكردنی ئه‌و خۆپێشاندان و واقیعه‌ خراپه‌ی خزمه‌تگوزاریی و هه‌ژاری و بێكاری و بێسه‌روبه‌رییه‌ كه‌ له‌ حكوومه‌ته‌كه‌ی شیعه‌دا دروست بووه‌ جێی ئه‌م بابه‌ته‌م نییه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌ به‌ دوای وه‌ڵامی پرسیاره‌ گه‌وهه‌رییه‌كه‌دا بگه‌ڕێین– چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دۆخه‌ شێواوه‌كه‌ی عێراقدا بكه‌ین؟ ئه‌ی باشه‌ له‌ناو ئه‌م هه‌موو هاوكێشه‌ ئاڵۆزه‌ی ناوچه‌كه‌دا ئێمه‌ چین؟ كاردانه‌وه‌كانی ئه‌م خۆپێشاندانانه‌ و فراوانبوونی ناكۆكییه‌كانی ناوماڵی شیعه‌، دۆخه‌ ئابوورییه‌ هه‌ڵته‌كاوه‌كه‌ی عێراق به‌ گشتی و كوردستان به‌تایبه‌تی به‌كوێ ده‌گه‌یه‌نێت؟ 

بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیارانه‌ و ده‌یان بابه‌تی تری پێوه‌ندار به‌ ناوماڵی كوردستانی، پێویسته‌ له‌سه‌ر دوو بوار قسه‌ی بكه‌ین كه‌  لایه‌نی سیاسی و ئابوورییه‌، چ كاریگه‌رییه‌كی له‌سه‌ر ئێمه‌ هه‌یه‌ و چۆن له‌ 2003ـه‌وه‌ جۆرێك جیابوونه‌وه‌ی له‌ نێوان پرۆسه‌ سیاسییه‌كه‌ی عێراق و كوردستان دروست كردووه‌، به‌ڵام هه‌ر رووداو و كاره‌ساتێك له‌ عێراقدا روو بدات، كاریگه‌ری ئه‌رێنی و نه‌رێنی له‌سه‌ر كوردستانیش ده‌بێت، به‌تایبه‌تی له‌ رووه‌ ئابوورییه‌كه‌وه‌، چونكه‌ دوای رووداوه‌كانی 16ی ئۆكتۆبه‌ر و راوه‌ستانی نه‌وتی كه‌ركووك به‌ره‌و به‌نده‌ری جه‌یهان، ئێسته‌ 95%ی هه‌نارده‌ی نه‌وتی عێراق له‌ به‌نده‌ره‌كانی به‌سڕه‌وه‌ ره‌وانه‌ی وڵاتانی دنیا ده‌كرێت.

ئه‌و زانیاری و ئامارانه‌یشی رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بڵاوی ده‌كه‌نه‌وه‌، ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ حكوومه‌ته‌كه‌ی عه‌بادی به‌هه‌مانشێوه‌ی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی عه‌ره‌بی سوننه‌ و كورده‌كان هێزی چه‌كداری و توندوتیژی دژ به‌ شیعه‌كانیش پێڕه‌و كردووه‌، له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌دا زۆربه‌ی ناوچه‌ سوننه‌نشینه‌كان داری به‌سه‌ر به‌رده‌وه‌ نه‌ماوه‌ و تا ئاستێكی زۆر ئابووری كوردستانیشی وشك كردووه‌ته‌وه‌، ئێسته‌یش به‌ سه‌ركوتكردنی خۆپێشاندانه‌كان، ماڵی شیعه‌ له‌توپه‌ت ده‌بێت، به‌تایبه‌تی كه‌ هۆزه‌ شیعه‌كانی باشوور خاوه‌نی چه‌ك و نفووزی جه‌ماوه‌ری زۆرن و له‌گه‌ڵ خۆپێشاندانه‌كاندا هاوسۆزن، به‌مه‌ش عێراق هیچ خه‌سڵه‌تێكی حكوومه‌تی یه‌كگرتووی تێدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ و ناتوانێت پارێزگاری به‌ یه‌كگرتوویی وڵاته‌كه‌وه‌ بكات كه‌ ناوماڵه‌كانی شیعه‌ و سوننه‌ و كورد لێكترازاون و كۆكردنه‌وه‌یان به‌ دروشم نابێت و ئاسان نییه‌. چاره‌سه‌ری كێشه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كانیش ئه‌وه‌نده‌ له‌ ئاستێكی نزمدایه‌، بۆ به‌سڕه‌یه‌كی خاوه‌نی شه‌تولعه‌ره‌ب و ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وت، تازه‌ به‌تازه‌ به‌تانكه‌ر ئاوی خاوێن دابین ده‌كرێت و له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ كاره‌بای ئێرانی بۆ بگه‌ڕێنێته‌وه‌، یا 10 هه‌زار هه‌لی كار دابین بكات له‌ شارێكدا كه‌ عه‌شائیر و حزبه‌كان باڵاده‌ستن تێیدا، ئه‌م حه‌بی مۆرفینانه‌ له‌ ئازار و موعاناتی گه‌نجه‌ خۆپێشانده‌ر و ناڕه‌زایییه‌كانی ئه‌و شاره‌ كه‌م ناكاته‌وه‌ و هیچ له‌ هاوكێشه‌كان ناگۆڕێت. 

هێوركردنه‌وه‌ی خۆپێشاندان و ناڕه‌زایه‌تییه‌كان له‌ واقیعێكدا كه‌ متمانه‌ له‌ نێوان خه‌ڵك و حكوومه‌ت نه‌ماوه‌، كارێكی زۆر ئه‌سته‌مه‌ و كاتی زیاتری ده‌وێت، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی له‌ 14 ساڵی رابردوودا حوكمڕانی عێراق، به‌ ئه‌قڵی شیعه‌گه‌ریی سه‌لماندی كه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی له‌گه‌ڵ عه‌ره‌بی سوننه‌ و كورد چه‌نده‌ نابینایه‌، وا به‌شێكی زۆری شیعه‌شی هاته‌ سه‌ر. له‌ناو ئه‌م واقیعه‌ تاڵه‌دا، كورد چۆن مامه‌ڵه‌یه‌كی دروست بكات، هه‌رچۆنێك بێت خوێندنه‌وه‌كانمان بۆ واقیعی نوێی عێراق له‌ دوای ئه‌م خۆپێشاندانانه‌ی به‌سڕه‌ و شاره‌ شیعه‌نشینه‌كانی تر كورت ده‌هێنێت، ئه‌گه‌ر پێش ڕووداوه‌كان بكه‌وین، باشترین بیركردنه‌وه‌ بۆ ئێمه‌ "چاوه‌ڕوانی"یه‌.

 پێویسته‌ سه‌رج له‌سه‌ر دۆخی ناوخۆ بكرێته‌وه‌، كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ پێناسه‌ی نوێ بۆ یه‌كڕیزی و یه‌كده‌نگی و حكوومه‌تی بنكه‌فراوان و هه‌موو ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ و هاوكێشانه‌ بدۆزرێته‌وه‌ كه‌ له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا له‌رووی واقیعه‌وه‌ وه‌هم و خه‌یاڵ ختوكه‌دانی سۆزی جه‌ماوه‌ریی بوو، حزبه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ وه‌ك ته‌كتیك نه‌ك وه‌ك ستراتیج مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كرد و موزایه‌ده‌ و چه‌له‌حانێی ناو ستۆدیۆی كه‌ناڵه‌كانیان پێ گه‌رم ده‌كرد و هیچی تر، هه‌روه‌ها پارتی و یه‌كێتیش وه‌ك دوو زلهێزی باڵاده‌ستی جه‌ماوه‌ریی خاوه‌ن نفووزی جیۆگرافیان كه‌ هیچ خاڵێكی هاوبه‌ش كۆیان ناكاته‌وه‌، ئه‌مجاره‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌كان وه‌ك دوو دراوسێ به‌ ناچاری كۆیان ده‌كاته‌وه‌ و 50+1 پێك دێنن، له‌ دوا كۆبوونه‌وه‌یاندا یه‌ك گوتارییان پێوه‌ دیار بوو، بۆیه‌ ناكرێت جارێكی تر به‌ پاڕانه‌وه‌ و نووزانه‌وه‌ و وه‌ره‌ گۆزه‌ت بۆ بخه‌مه‌ سه‌رشان له‌ حزبه‌ كوردستانییه‌كانی تر نزیك ببنه‌وه‌، دواتریش حكوومه‌تێكی قه‌به‌ و قه‌ره‌باڵغ پێكبهێنن كه‌ پڕ بێت له‌ ململانێ و قین و كای كۆن به‌ باكردن و به‌رژه‌وه‌ندی ته‌سك و به‌شه‌و كه‌سانێك له‌ تیڤییه‌كانه‌وه‌ خۆیان بكه‌نه‌ قه‌ڵای شێران و به‌ ڕۆژیش سه‌ودا و مامه‌ڵه‌ به‌ پۆست و ده‌سكه‌وتی حزبییانه‌وه‌ بكه‌ن، ده‌رئه‌نجام حكوومه‌ته‌كه‌ هیچ ئیراده‌یه‌كی بۆ گۆڕانكاری و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ته‌نگژه‌كان نه‌بێت، وه‌ك چۆن له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا لێره‌ش هاوشێوه‌ی هه‌موو وڵاتانی دنیا ئه‌وه‌ سه‌لمێنرا كه‌ حكوومه‌تی بنكه‌فراوان توانای ده‌ركردنی بڕیاری بوێر و ئیراده‌ی به‌هێزی نییه‌ بۆ چاكسازی و گۆڕانكارییه‌كان. 

راسته‌ بڕینی بودجه‌ و دابه‌زینی نرخی نه‌وت و هاتنی به‌لێشاوی زیاتر له‌ یه‌ك ملیۆن و نیو ئاواره‌ و په‌نابه‌ر هۆی سه‌ره‌كی كه‌وتنه‌وه‌ی ته‌نگژه‌یه‌كی سه‌ختی دارایی بوو، به‌ڵام له‌ هه‌موو ئه‌و هۆكارانه‌ كاریگه‌رتر ململانێی ناسروشتی و توندوتیژی نێوان حزبه‌ كوردستانییه‌كانی به‌شدار له‌ حكوومه‌تدا بوو، وایكرد حكوومه‌ت له‌ ماوه‌یه‌كی نزیكدا توانای رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ته‌نگژه‌كه‌ و كه‌مكردنه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌كانی نه‌مێنێت، موزایه‌ده‌ و خۆده‌رخستن و رق و قین و یه‌كتر سڕینه‌وه‌ له‌ گرنگترین شه‌یمه‌تی كادر و په‌رله‌مانتار و سیاسه‌توانانی ئه‌و حزبانه‌ بوون كه‌ تا دوێنێ له‌ حكوومه‌ت شه‌ریك و هاوپه‌یمان بوون، ئیتر بۆ به‌رنامه‌یه‌كی ته‌كتیكی و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی كادر و خۆڵكردنه‌ چاوی هه‌وادارانیان، یه‌ك دوو مانگ پێش هه‌ڵبژاردنه‌كانی عێراق قه‌لفڕییان لێ كرد و له‌ حكوومه‌ت كشانه‌وه‌.

چاوه‌ڕوانی و سه‌رنج خستنه‌ سه‌ر چاره‌سه‌ری كێشه‌ ئابوورییه‌كان و ده‌ربازبوون له‌ ته‌نگژه‌ و بنیاتنانه‌وه‌ی ژێرخانی داڕماوی كوردستان، پێویسته‌ له‌ ریزبه‌ندی كاره‌كانی داهاتوودا بێت، كورد چۆن له‌م دۆخه‌ی كه‌ له‌ ته‌ونی جاڵجاڵۆكه‌ ده‌چێت له‌ عێراق بچێته‌ پێشه‌وه‌ كه‌ ته‌نیا مه‌رج دانرابێت مافه‌ ده‌ستوورییه‌كانه‌ و له‌وه‌شدا هیچی ده‌ست ناكه‌وێت، چونكه‌ ته‌نانه‌ت عه‌بادیش توانای لابردنی وه‌زیرێكی نییه‌ و شه‌عبیه‌تی هه‌موو سیاسه‌توان و حزبه‌ عێراقییه‌كان قوڕاوی بوون، خۆ ئێمه‌ی كورد ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر مێزی گفتوگۆی ئێران و توركیا كۆبوونه‌وه‌ بكه‌ین، زیاترمان ده‌ست ده‌كه‌وێت وه‌ك له‌وه‌ی له‌ عێراق مافه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانیش دیزه‌به‌ده‌رخۆنه‌ ده‌بن، به‌ده‌ر له‌و گوتاره‌ سیاسییانه‌ی له‌ ناوچه‌ی زه‌رد و سه‌وزه‌وه‌ ده‌گیرێنه‌ به‌ر به‌وه‌ی ئه‌و دوو وڵاته‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا كێشه‌ دروست ده‌كه‌ن، كه‌چی واقیعی سیاسی و ئابووری پایته‌خته‌كانی تاران و ئه‌نكه‌ره‌ وا ناڵێت، ئه‌وان به‌ كوردستانێكی سه‌قامگیر باشتر كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر ده‌بێت و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابووری و دارایییه‌كانیان له‌م ته‌نگژه‌یه‌دا باشتر ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌.

چاوه‌ڕوانی و بڕیاردانی هێمنانه‌، باشترین چاره‌سه‌ره‌ بۆ دۆخی ئێسته‌، بۆ ئه‌وه‌ی جارێكی تر كورد متمانه‌ی به‌خۆی بێته‌وه‌ و دوورمه‌ودا بڕوانێته‌ گه‌مه‌كه‌ و به‌عه‌قڵی ئه‌مه‌ ئێرانییه‌ و ئه‌مه‌ توركییه‌، قه‌وانی ناوچه‌ نفووزی عوسمانییه‌ و سه‌فه‌وییه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دۆخه‌كه‌دا نه‌كات، به‌ڵكو به‌ عه‌قڵی به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری و وه‌گه‌ڕخستنی ده‌رفه‌ته‌كان بۆ مسۆگه‌ربوونی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی كوردستان و بنیاتنانه‌وه‌ی ئابووری و بووژانه‌وه‌ی بازاڕ و پڕكردنی كاسه‌ی ماڵان كه‌ ئاشته‌وایی كۆمه‌ڵایه‌تی و دواتر سیاسی و ئارامیشیی لێ دروست ده‌بێت.

AM:09:29:26/07/2018




ئه‌م بابه‌ته 348 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌