ژنانی كورد هه‌میشه‌ پێشه‌نگن

زامدار ئه‌حمه‌د

له‌ خوێندنه‌وه‌ی مێژوو، به‌ده‌یان و سه‌تان ژنی به‌توانا و كاریگه‌ر ناویان تۆمار كراوه‌ كه‌ ڕچه‌شكێن ‏و ڕیفۆرخواز ‏و چاكسازیی گه‌وره‌ و گرنگیان ئه‌نجام داوه‌. له‌ بواری ڕۆشنبیری، ‏سیاسی و ئه‌ده‌بیدا، جێده‌ستیان دیاره‌ و كاریگه‌ریی ئه‌رێنییان به‌سه‌ر ‏كۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌بووه‌. له‌ مێژووی میسۆپۆتامیادا، ژنانی ئه‌مازۆن پێشه‌نگ و ڕێبه‌ر بوون، خاوه‌ن سوپای سه‌ربازی بوون، شه‌ڕی نموونه‌یی و بێ وێنه‌یان به‌رامبه‌ر به‌ دوژمن ئه‌نجام ده‌دا. له‌ سه‌رده‌می زه‌نده‌كان، ژنان هاوشێوه‌ی پیاو له‌ دژی ئه‌فغانییه‌كان له‌ به‌رگریدا بوون و شه‌ڕیان ده‌كرد، ته‌نانه‌ت سه‌ركرده‌ و سه‌ربازه‌ ئه‌فغانییه‌كان ده‌یانگوت: له‌كاتی شه‌ڕدا پیاوان له‌ پشت كراسی ژنانه‌وه‌ خۆیان ده‌شارنه‌وه‌. ئه‌مانه‌ ڕووداوی مێژوویی ڕاسته‌قینه‌ن.

له‌ مێژووی كوردیشدا به‌ده‌یان و سه‌دان ژن ناویان تۆمار كراوه‌ كه‌ كرده‌وه‌ی زۆر به‌رز و باڵایان ئه‌نجام داوه‌. به‌شێوه‌یه‌ك هه‌ندێ وڵات هیواخواز بوون ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ ‏له‌ ڕه‌گه‌ز و نه‌ته‌وه‌ و خاكی ئه‌واندا له‌ دایك بوونایه‌. ئه‌وان له‌ زۆر بواری جیاوازدا پێشه‌نگ و ڕێنیشانده‌ر بوون. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ژنانی پارته‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان رۆڵی گرنگیان بینیوه‌ له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و شه‌ڕكردن له‌ دژی ڕژێمی چه‌وسێنه‌ری فاشیستی ئێران. هاوكات ژنانی باكور و رۆژئاوای كوردستان شانبه‌شانی پیاوان ‏به‌ده‌یان و سه‌تان داستانی ئه‌فسانه‌یییان تۆمار كردووه‌ له‌ به‌رامبه‌ر تیرۆرستانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌ عێراق و شام و چالاكییه‌ ناسیۆنالیستییه‌كانیان له‌ باكوری كوردستان.

لێره‌دا ده‌سته‌بژێرێك له‌ ژنانی كورد به‌ نموونه‌ ده‌هێنینه‌وه‌:
مــه‌ستووره‌ -مه‌ستووره‌ی كوردستانی- یه‌كه‌مین مێژوونووسی ڕۆژھه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و شاعیر و میری ‏‏میرنشینی ئه‌رده‌ڵانه‌. ئه‌و له‌ سه‌رده‌می ململانێی جیۆگرافی و میرنشینی باڵاده‌ست ژیاوه‌ و ڕووبه‌ڕووی ھه‌موو ئاریشه‌كان بووه‌ته‌وه‌ و له‌ ژیاندا سه‌ركه‌وتوو بووه‌. هاوشانی سیاسه‌تكردن، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌ب و شیعریشدا به‌ شاعیرێكی كه‌م وێنه‌ی كورد داده‌نرێ كه‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی شاعیره‌ كلاسیكییه‌كانی سه‌رده‌می خۆی هه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت نالی و مه‌وله‌وی.

عادیله‌ خان، ‏‏كه‌سایه‌تی دیار و به‌رچاوی سنووری هه‌ڵه‌بجه‌ و هه‌ورامان و ‏‏شاره‌زوور بوو، له‌ زۆربه‌ی سێكته‌ره‌كاندا جێده‌ستی دیاره‌، هاوشانی وه‌سمان پاشای هاوژینی كاری كردووه‌ و یارمه‌تیده‌رێكی گه‌وره‌ی پاشا بووه‌. هاوكات سه‌رۆكی دادگای ناوچه‌كه‌ بووه‌ و بۆ ماوه‌ی چه‌ندان ساڵ قایمقامی هه‌ڵه‌بجه‌ بووه‌. له‌كاتی هاتنی گه‌ڕیده‌ و كوردناس و سیاسه‌توانان، پێوه‌ندییان پێوه‌ كردووه‌ و سوودیان له‌ یه‌كتر وه‌رگرتووه‌.
حه‌پسه‌خانی نه‌قیب، كه‌سایه‌تییه‌كی دیاری سه‌ده‌ی بیسته‌می ‏‏ سلێمانییه‌، ڕۆڵی له‌ زۆر سێكته‌ردا هه‌بووه‌، به‌تایبه‌تی له‌ ه‏ۆشیاركردنه‌وه‌ی ئافره‌تانی سه‌رده‌مه‌كه‌ی، له‌ كردنه‌وه‌ی دیوه‌خان و  ‏فێرگه‌ به‌ ڕووی ئافره‌تان. هاوكات هاوكاری و یارمه‌تی زۆری ‏شۆڕش و ‏بزووتنه‌وه‌كانی شێخ مه‌حموودی داوه‌، له‌ شه‌ڕی ده‌ربه‌ندی بازیان كۆمه‌كی گه‌یاندووه‌ته‌ ‏ده‌ست شه‌ڕكه‌ران و له‌ دامه‌زراندنی كۆماری كوردستان له‌ مهاباد، به‌هه‌مانشێوه‌ ‏پاڵپشتی كردوون. له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا یاداشتی بۆ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان به‌رز كردووه‌ته‌وه‌ و داوای مافی ‏گه‌لی كوردی كردووه‌ و تاكه‌ یاداشته‌ كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌كه‌وه‌، وه‌ڵام دراوه‌ته‌وه‌.‏

قه‌ده‌م خێری فه‌یلی، ژنێكی شۆڕشگێری ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌، له‌ چاره‌كی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ڕۆڵی به‌رچاو و كاریگه‌ری هه‌بوو، له‌مه‌ڕ بزووتنه‌وه‌ی كوردی و وه‌ستانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ڕژێمی ئه‌وسای ئێران كه‌ به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ و له‌ناوبردن و قڕكردنی كوردی ده‌دا. ئه‌و وه‌ك تاكه‌ ژنی لوڕستان، سه‌رپه‌رشتی ڕاپه‌ڕینی كوردی ده‌كرد بۆ ماوه‌ی چه‌ندان ساڵ له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و ململانێ به‌رده‌وام بوو.

نه‌جیبه‌ جه‌لی زاده‌، یه‌كه‌مین كچ بووه‌ ‏‏له‌گه‌ڵ كوڕاندا چووه‌ته‌ فێرگه‌ و خوێندوویه‌تی، هاوكات له‌ هۆشیاركردنه‌وه‌ی ‏‏ئافره‌تان به‌تایبه‌تی له‌ناو شاری كۆیه‌ ڕۆڵی هه‌بووه‌‏. له‌كاتێكدا باوكی مه‌لا بووه‌ و به‌ مه‌لای گه‌وره‌ ناسراوه‌، به‌ڵام جۆرێك ڕیفۆرمی له‌ ئاین و كولتووری كورده‌واریدا كردووه‌ و ده‌روازه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو بۆ گۆڕینی نه‌ریت و كرده‌ی باوی سه‌رده‌مه‌كه‌.

لـــه‌یلا قاسم، بۆ ماوه‌ی چوار ساڵ كادری دڵسۆزی پارتی دیموكراتی كوردستان بووه‌، به‌هۆی به‌شداریكردنی له‌ خه‌باتی سیاسی كورددا، له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی ڕژێمی به‌عس هاته‌ گرتن، له‌دوای ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌دانێكی زۆر، له‌ سێداره‌ درا. له‌ مێژووی عێراقیشدا به‌یه‌كه‌م ئافره‌ت داده‌نرێ كه‌ به‌هۆی به‌شداریكردنی له‌ ‏‏بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی گه‌لی كورد له‌ سێداره‌ درا.

ســاكینه‌ جـانسز، یه‌كێكه‌ له‌ كه‌سایه‌تییه‌ دیاره‌ ‏سیاسییه‌كانی باكوری كوردستان، به‌تایبه‌تی له‌ كۆتاكانی نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی ‏بیسته‌م و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك. ئه‌و ئه‌ندامی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌ری پارتی كرێكارانی كوردستانه‌ و ‏‏ساڵانێكی زۆر زیندانی كراوه‌ و ئه‌شكه‌نجه‌ و ئازاری زۆر دراوه‌. به‌ رووداوێكی نادیار و گوماناوی له‌گه‌ڵ دوو هاوڕێی، له‌ پاریس تیرۆر كرا.
له‌یلا زانا، كه‌سایه‌تی سیاسیی باكوری كوردستانه‌ و به‌یه‌كه‌م ئافره‌تی كورد داده‌نرێ كه‌ ده‌نگێكی زۆری به‌ده‌ست هێنا و بوو به‌ ئه‌ندام په‌رله‌مانی توركیا. به‌هۆی كوردایه‌تییه‌وه‌ چه‌ندان ساڵ زیندانی كراوه‌ و ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ دراوه‌. له‌یلا زانا له‌ماوه‌ی ژیانیدا ژماره‌یه‌كی زۆر خه‌ڵاتی جیهانی و نێوده‌وڵه‌تی له‌ پای سیاسه‌ت و خه‌باته‌كه‌یدا پێ به‌خشراوه‌.

له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ بگوترێ ئه‌گه‌ر به‌ریتانیا شانازیی به‌ ڤیكتۆریا، ئه‌مه‌ریكا به‌ هیلاری كلینتن، ڕووسیا به‌ ‏‏ئه‌لیكسانده‌ر، ھیندستان  به‌ بیریند گاندی، پاكستان‏ به‌ بێنه‌زیر بۆتۆ،‏‏ ئه‌فغانستان به‌ مه‌لاله‌ ‏یوسفزه‌ی، میسڕ  به‌ ‏كیلۆپاترا، ئه‌رجه‌نتین‏ به‌ ئێڤیتان پێرۆن و ‏چین به‌ ‏تزۆهسی-یه‌وه‌ بكات.  كورد شانازیی به‌ ‏عادیله‌خان، حه‌پسه‌خان، نه‌جیبه‌خانی جه‌لی زاده‌، ‏مارگرێت، ساكینه‌ ‏جانسز، ‏مه‌ستووره‌،‏ قه‌ده‌م خێر، ‏له‌یلا قاسم و له‌یلا ‏زاناوه‌ ده‌كات.‏ ئه‌وانه‌ دوورگه‌یه‌كی بچووكن له‌ناو ئۆقیانووسێكی فراواندا، مێژووی كوردیان سپی و گه‌ش كردووه‌.

AM:10:34:16/07/2017




ئه‌م بابه‌ته 1380 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌