به‌ بۆنه‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌
له‌باره‌ی سیكیولاریزم و به‌ها و ئازادیی مرۆڤ

نووری بێخاڵی

بنه‌ڕه‌تی سیسته‌می سیكیولار، بریتییه‌ له‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی شكۆ (به‌ر له‌ ماف) بۆ مرۆڤ. ئه‌و شكۆ مرۆیییه‌ی به‌ جۆره‌ها شێوه‌ تێك شكێنراوه‌ و پشكی شێر له‌ هێزی تێكشكاندنی شكۆی مرۆڤ، به‌ر هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵاتی ره‌های ئاینی و پیاوه‌كانی ده‌كه‌وێت. ئازادی تاك، ئازادییه‌ گشتییه‌كان، یه‌كسانی مرۆڤ له‌ ئه‌رك و ماف و به‌رابه‌ر و هاوتا له‌ به‌رده‌م یاسادا، نه‌هێشتنی جیاوازی ره‌گه‌زی و یه‌كسانی نێر و مێ، تۆلێرانس و لێبورده‌یی، پێكه‌وه‌ژیان و به‌ریه‌ك نه‌كه‌وتنی جیاوازییه‌كان، ئه‌مانه‌ و زۆر به‌های تری به‌رزیش، كرۆكی سیكیولاریزمن.

له‌م گۆشه‌نیگایه‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی به‌ر له‌وه‌ی پێویستی به‌ ده‌سه‌ڵاتی سیكیولار هه‌بێت، پێویستی به‌ هوشیاری و تێگه‌یشتنێكی دروست هه‌یه‌ بۆ چه‌مك و ڕه‌هه‌نده‌كانی سیكیولاریزم، چونكه‌ به‌بێ تێگه‌یشتنێكی دروست له‌و چه‌مكه‌، ئه‌سته‌مه‌ باوه‌ڕ به‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بكه‌یت كه‌ نه‌ریتگه‌رایی و باوه‌ڕسالاری ڕۆچووه‌ته‌ خوێن و خانه‌كانی مێشكیانه‌وه‌. واته‌ كاتێك هێشتا كۆمه‌ڵگه‌ پێی وابێت سیكیولاریزم یه‌كسانه‌ به‌بێ باوه‌ڕی و دژایه‌تیكردنی خوا و ئاین و باوه‌ڕ، ئاسان نییه‌ چاوه‌ڕێی هاتنه‌دیی ده‌سه‌ڵاتێكی سیكیولار بكه‌یت كه‌ ده‌سه‌ڵات خۆی و كاراكته‌ره‌كانیشی، تا مۆخ له‌و قوڕی تێگه‌یشتنه‌ سه‌قه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌دا چه‌قیون.
هه‌ر به‌م پێودانگه‌، كوردستان به‌م فره‌ڕه‌نگییه‌ ئیتنی و ئاینی و مه‌زه‌وییه‌، له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی تر زیاتر پێویستی به‌ ده‌سه‌ڵاتێكی سیكیولار هه‌یه‌ كه‌ شته‌كان بباته‌وه‌ شوێنی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان، به‌تایبه‌تی له‌ پێوه‌ست به‌ ئاین و ده‌سه‌ڵاتی ئاینی ناو كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ بواری هیچ ئازادییه‌كیان بۆ مرۆڤ نه‌هێشتووه‌ته‌وه‌ و مه‌حكوومیان كردووه‌ به‌ حوكم و پێشمه‌رجه‌ كه‌هه‌نووییه‌كانی خۆیانه‌وه‌.
بانگه‌شه‌ و بوختانه‌كانی ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێ وا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ بگه‌یه‌نن سیكیولاریزم ویستێكی ئیراده‌رانه‌یه‌ بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ده‌سه‌ڵات و له‌وێشه‌وه‌ كۆتكردنی هۆشیاریی نیوكۆیی كۆمه‌ڵگه‌ و بێده‌نگكردنی و لێسه‌ندنه‌وه‌ی شوناسی ئاینی له‌ مرۆڤه‌كان. ده‌ی ئاخر به‌م پێودانگه‌، سیسته‌مێك ئه‌وه‌ پره‌نسیپه‌كان و مۆڕاڵی بێت كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان پێ كردن، چ باكی به‌ قۆرخكردنی جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر بنه‌مای ئایدیۆلۆژیا و تایه‌فه‌ و خێڵ هه‌یه‌؟ چ باكی به‌ قۆرخكاری كایه‌كانی ژیان و ده‌ستخستنه‌ ئازادی و ژیانی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌؟
له‌ ڕاستیدا ئه‌وه‌ دژه‌ سیكیولاره‌كانن سه‌تان ته‌وته‌م و ته‌لیسمی كولتووری و ئاینی و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی به‌ ده‌وری مرۆڤدا ده‌ته‌نن و ده‌یكه‌نه‌ كاراكته‌رێكی پاسیڤ و له‌ بوون و به‌های مرۆیی و ئیراده‌ به‌تاڵی ده‌كه‌نه‌وه‌. بۆ ئه‌مه‌ش هه‌زاران بڕوبیانووی دۆگم و چه‌قبه‌ستوو دێننه‌وه‌ و به‌ ده‌یان ده‌مامكی به‌پیرۆزكراو هه‌وڵی له‌ مرۆڤخستنی تاك ده‌ده‌ن و پاساوی وه‌همی بۆ داده‌تاشن، ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و مرۆڤه‌ و دواجار له‌ ڕێگه‌ی كوشتنی ڕۆحی و ده‌روونی تاكه‌كه‌سه‌وه‌، كۆی كۆمه‌ڵگه‌ بخه‌سێنن. 
سیكیولاریزم كێشه‌ی له‌گه‌ڵ ئایندا نییه‌، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مهینانه‌وه‌ی ئاینه‌ له‌پێناو له‌ په‌لوپۆخستنی مرۆڤ خۆی. ئه‌گه‌ر نا ئه‌وه‌ شتێكی ئاسایییه‌ كه‌ مرۆڤێك ئاتاج به‌ تێركردنی پێداویستی و پڕكردنه‌وه‌ی بۆشایییه‌ ڕۆحییه‌كانێتی، ئیتر تۆ ناوی لێ ده‌نێیت ئاین، یان هه‌ر شتێكی تر، به‌ڵام كاتێك ئاینێكی دیاریكراو و دامه‌زراوه‌ و كاراكته‌ره‌كانی ده‌یانه‌وێ خۆیان به‌ تاكه‌ ئه‌لته‌رناتیڤی پڕكردنه‌وه‌ی بۆشایییه‌ ڕۆحییه‌كانی مرۆڤ بزانن و ڕه‌هایی له‌ حه‌قیقه‌ت و یه‌قیندا ببه‌شنه‌وه‌، ئه‌وكاته‌ بوارێك بۆ ویست و ئیراده‌ی خۆڕسكی مرۆڤ نامێنیته‌وه‌، مافی هه‌ڵبژاردنیان لێ زه‌وت ده‌كرێت، ده‌رگه‌ی بیركردنه‌وه‌یان كڵۆم و توانای بڕیاردانیان له‌ چوارچێوه‌ ده‌درێت. جیاكردنه‌وه‌ی ئاین له‌ سیاسه‌ت و ده‌وڵه‌ت و به‌تایبه‌تیش له‌ بواری په‌روه‌رده‌، مه‌رجێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ چرۆكردن و نه‌شونمای دروستی سیكیولاریزم. به‌و مانایه‌ی مرۆڤ ئازاده‌ له‌ باوه‌ڕداری و بێباوه‌ڕی، ئاینداری و بێ ئاینی و ته‌نانه‌ت گۆڕینی ئازادانه‌ی ئاینیش. وردتر بڵێین بردنه‌وه‌ی ئاین بۆ شوێنی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی و ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ی به‌ تاك خۆی، كه‌ چۆن ئه‌و پێوه‌ندییه‌ی نێوان خۆی و خواكه‌ی، خۆی و په‌رستراوه‌كه‌ی ڕێك ده‌خاته‌وه‌. كه‌ خودا له‌ هه‌موو شوێنیكدا هه‌بێت، چ ئاتاج به‌وه‌یه‌ خودا له‌ گۆشه‌ی په‌رستگه‌یه‌كدا بۆ مرۆڤ قه‌تیس بكه‌ن؟ كێ ئه‌و مافه‌ی به‌ كه‌س و دامه‌زراوه‌یه‌ك داوه‌ ببێته‌ وه‌سی به‌سه‌ر مرۆڤ و وه‌كیلی خوا و باش چاوه‌شی یه‌زدان به‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ و ڕه‌فتاری مرۆڤه‌وه؟ كاتێك ره‌وایی به‌ ئاین و پیاوانی و دامه‌زراوه‌كانی ده‌درێت كه‌ ده‌ست بخه‌نه‌ ورد و درشتی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌، ئه‌و مافه‌ ڕه‌هایه‌یان پێ ده‌درێت به‌ناو ته‌واوی جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تدا شۆڕ ببنه‌وه‌، ئیتر مانایه‌ك بۆ یاسا و سه‌روه‌ری ده‌وڵه‌ت و ئه‌رك و مافی هاووڵاتی نامێنێته‌وه‌.
ته‌نانه‌ت ده‌وڵه‌ت خۆی و ده‌وڵه‌تداری هه‌رگیز به‌ پێوانه‌ی حه‌ڵاڵ و حه‌رام به‌ڕێوه‌ ناچن. به‌و پێیه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ ڕوانگه‌ی ئاینیی تۆ حه‌ڵاڵه‌، ڕه‌نگه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئاینێكی تره‌وه‌ حه‌رام بێت و پێچه‌وانه‌كه‌یشی هه‌ر ڕاسته‌. 
بۆ به‌رچاوڕوونی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌، خراپ نییه‌ ئه‌و گاڵته‌جاڕییه‌تان بیر بخه‌ینه‌وه‌ كه‌ له‌مه‌ڕ پرسی قه‌رزكردنی پاره‌ له‌لایه‌ن حكوومه‌تی هه‌رێم له‌ بانكی نێوده‌وله‌تی و كوێ و كوێی تر بینیمان. هه‌موومان بینیمان چۆن ئه‌م بابه‌ته‌ كرایه‌ (كراسی عوسمان) و بازرگانیی خواپه‌رستی و باوه‌ڕداری بێ غه‌لوغه‌شی پێ كرا. تا ئه‌و ئاسته‌ی حكوومه‌تی كوردی له‌ ترسی فه‌توا و وه‌عز و ئیرشادی حه‌ڵاڵی و حه‌رامی، نه‌یوێرا پڕۆژه‌یاسای مافی ده‌وڵه‌ت له‌ قه‌رزكردنی پاره‌ له‌ بانكی نێوده‌وڵه‌تی له‌ په‌رله‌مانی كوردستان تێپه‌ڕێنێت. 
ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وپه‌ڕی خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی ده‌سه‌ڵات نه‌بێت به‌ عه‌قڵیه‌تی كه‌هه‌نووتی، چییه‌؟ له‌و یارییه‌دا بۆمان ده‌ركه‌وت یاسا مه‌ده‌نییه‌كان و حوكمڕانێتیی مه‌ده‌نی چۆن له‌ به‌رده‌م بۆچوونی ژه‌نگاوی و دۆگمی ژماره‌یه‌ك په‌رله‌مانتێر و بڕیاره‌كانی لیژنه‌ی فه‌توا به‌ چۆكدا هێنرا. ڕێك وه‌ك كۆمیدیای حزبه‌ كوردییه‌كان كه‌ باس له‌ كرانه‌وه‌ و مه‌ده‌نییه‌ت و سه‌روه‌ری یاسا و دادگاكان ده‌كه‌ن، كه‌چی هێشتاش باره‌گاكانی مه‌كته‌بی كۆمه‌ڵایه‌تی پان و پۆڕ و به‌رز و قه‌ره‌باڵغتر ده‌بن و پڕتر ده‌بن له‌ ڕیشسپی و واعیزی ئاینی و كۆمه‌ڵایه‌تی!
به‌داخه‌وه‌ گرفتێكی تر ئه‌وه‌یه‌، به‌دحاڵیبوونێكی كوشنده‌ له‌ نێوان هه‌ردوو به‌ره‌ی سیكیولار و دژه‌كه‌یاندا هه‌یه‌. له‌وه‌ش ترسناكتر، هه‌ردوو به‌ره‌ ته‌نیا خه‌ریكی تۆمه‌ت دروستكردنن بۆ یه‌كتر، هه‌ردووكیان و هه‌ریه‌كه‌ و به‌ میكانیزمێكه‌وه‌ هه‌وڵی به‌لاڕێدابردنی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ده‌ن. بۆیه‌ ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌و سیكیولاره‌ی پێی وایه‌ ده‌بێ ماف و ئازادی پێڕه‌وكردنی ئاین له‌ كه‌سێك بسه‌نرێته‌وه‌ و ڕێز له‌ باوه‌ڕی ئاینی خه‌ڵك نه‌گیرێت، ئه‌وه‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی سیكیولاریزمه‌. ئه‌و پیاوه‌ ئاینییه‌ش كه‌ هه‌وڵ ده‌دات وێنای كوفر و ئیلحاد له‌ زاكیره‌ی كۆمه‌ڵگه‌دا بۆ كه‌سی سیكیولار بتاشێ، ده‌جاله‌.
كێشه‌كه‌ باوه‌ڕداری و بێباوه‌ڕی، ئاینداری و بێ ئاینی نییه‌. گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ ئازاده‌ له‌وه‌ی پێڕه‌وی له‌ ئاینێك ده‌كات، یان نا. ئه‌وه‌ ئه‌ركی ده‌وڵه‌ته‌ له‌ چوارچێوه‌ی یاسایه‌كی مه‌ده‌نیدا مافی هه‌موو هاووڵاتییانی دابین بكات كه‌ ئازادانه‌ موماره‌سه‌ی سرووته‌ ئاینییه‌كانیان بكه‌ن و ده‌رفه‌تی یه‌كسان له‌ به‌رده‌می هه‌موو ئاین و ئاینزاكان خۆش بكات، به‌وه‌ی ئاسته‌نگیان نه‌یه‌ته‌ ڕێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئاینێكی دیاریكراو به‌ هه‌ر پاساوێك، بێت و له‌ بری ده‌وڵه‌ت بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووسی تاكه‌كان بدات، ئه‌وه‌ ناكرێ قبووڵ بكرێت. ده‌ی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی و كراوه‌ كه‌ كۆڵه‌گه‌كانی له‌سه‌ر مافه‌كانی مرۆڤ و ئازادی مرۆڤ و سه‌روه‌ری یاسا داكوتیبێت، ده‌بێ بوار و ماف و ئازادی ژیان بۆ هاووڵاتییانیشی بڕه‌خسێنێ كه‌ باوه‌ڕی به‌ هیچ ئاینیك نییه‌ و به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌سایه‌تی و بوون و به‌های مرۆیییانه‌ی بكه‌وێته‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسیی. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، سیكیولاریزم هێنده‌ی زه‌وینه‌ی پێكه‌وه‌ژیانی جیاوازییه‌كان و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی هاوسه‌نگ و خاڵی له‌ ململانێ و به‌ریه‌ككه‌وتنی ئایدیۆلۆژی و ئاینی ده‌ڕه‌خسێنێ، هه‌رگیز هۆكار و سه‌رچاوه‌ی په‌رته‌وازه‌یی و ئاژاوه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌.
ئیتر شته‌كه‌ ئاوا به‌ هه‌ڵه‌ هاتووه‌ و لێك دراونه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر نا له‌ هیچ شوێنێكدا سیكیولاریزم و ئاین دژ و دوژمن ناكه‌ونه‌وه‌. ئه‌وه‌ كایه‌ و دامه‌زراوه‌ و پیاوانی ئاینین ئه‌و وه‌همه‌یان له‌ مێشكی خه‌ڵكدا چه‌قاندووه‌ و هوشیارییان به‌لاڕێدا بردوون، ئه‌مه‌ش ته‌نیا له‌پێناو ره‌وایه‌تیدان به‌ ره‌هاگه‌ری و یه‌قین و تاك حه‌قیقه‌تی خۆیان. 
له‌ كاتێكدا و به‌رمه‌بنای سیكیولاریزم، ئاین مافێكی سروشتی و ئازادی مرۆڤه‌ و وه‌ك پێوه‌ندییه‌كی دوو سه‌ره‌ی نێوان خۆی و خودای خۆی ده‌بێ ڕێزی لێ بێته‌ گرتن، كه‌چی دامه‌زراوه‌ی ئاین ئه‌و مافه‌ به‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ڕه‌وا نابینێ نه‌چێته‌ ژێربار و پێشمه‌رجی حه‌قیقه‌تی ڕه‌های ئاینی، ئه‌و ڕه‌هاگه‌ری و باوه‌ڕسالارییه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی، هیچ حه‌قیقه‌تێك و ڕاستیه‌كی تر نابینێ، یان ڕاستتر بڵێین باوه‌ڕی به‌ هیچ حه‌قیقه‌ت و ڕاستییه‌كی تری ده‌ره‌وه‌ی دنیابینی و باوه‌ڕی ئاینیی خۆی نییه‌. بۆیه‌ ده‌بینین ئه‌وه‌نده‌ی دامه‌زراوه‌ و كاراكته‌ری ئاین كار له‌سه‌ر وه‌عز و ته‌لقین ده‌كه‌ن و یه‌قین و حه‌قیقه‌تی ڕه‌ها و نه‌گۆڕ ده‌به‌شنه‌وه‌، هه‌رگیز ئاماده‌ نین گوێ بگرن بۆ ره‌خنه‌گرتن له‌ گوتاره‌كه‌ی، به‌ ڕه‌خنه‌گرتن له‌ خودا ناوی ده‌بات و پیرۆزییه‌كانی به‌سه‌ر خۆی و گوتاره‌كه‌ی تاپۆ كردوون. 
زۆرجار باس له‌وه‌ ده‌كرێ كه‌ سیكیولاریز مه‌ترسییه‌كی كوشنده‌یه‌ بۆ سه‌ر باوه‌ڕ و ئینتیما و پابه‌ندی ئاینی مرۆڤه‌كان و ده‌گوترێ هیچ گره‌نتییه‌ك نییه‌ له‌ سای حوكمڕانیه‌تییه‌كی سیكیولاردا مرۆڤ بتوانێ ئازادانه‌ موماره‌سه‌ی سرووت و باوه‌ڕه‌ ئاینییه‌كانی بكات. له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ ئه‌زموونی سیسته‌مه‌كانی ڕۆژئاوا. ئه‌وه‌تا له‌ چوارچێوه‌ی سیسته‌م و یاسا سیكیولاره‌كانی ڕۆژئاوادا به‌ریه‌ككه‌وتنێكی مه‌زه‌وی و ئاینی نابینی، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ و خه‌ریكه‌ ده‌بێته‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر ئاشته‌وایی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیسته‌می یاسا سه‌روه‌ری له‌و وڵاته‌ سیكیولارانه‌دا، هه‌ر ئه‌و توندڕۆ ئاینییانه‌ن كه‌ لێره‌، له‌ دۆزه‌خی ڕۆژهه‌ڵات، له‌ گۆمی بێدادی و چه‌وسانه‌وه‌ و نابه‌رابه‌ری و برسێتی هه‌ڵاتوون و به‌ نایاسایی چوونه‌ته‌ ئه‌وێ و مافی ژیان و هاووڵاتیبوونیشیان به‌ یاسا بۆ ڕێك خراوه‌، كه‌چی ئه‌وانه‌ی گوایه‌ لێره‌ له‌ ده‌ستی سته‌م و سه‌ركوتكاری ڕایان كردووه‌، خه‌ریكه‌ نه‌وای ئارام و یاسا سه‌روه‌ری ئه‌وێ ده‌خه‌نه‌ مه‌ترسی و ده‌یانه‌وێ له‌وێوه‌ (فه‌تح)ی ئێره‌ ده‌ست پێ بكه‌نه‌وه‌!
ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌گه‌ر به‌و ئه‌تمۆسفیره‌ سیاسی و كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی له‌ بیركردنه‌وه‌ و دنیابینی ده‌سه‌ڵاتی ئێره‌، هیوای به‌دیهاتنی ده‌سه‌ڵاتێكی سیكیولار بخوازین، ئه‌وه‌ خه‌یاڵپڵاوییه‌. به‌و پێیه‌ی ده‌بێ ده‌سه‌ڵاتی سیكیولار له‌ هه‌موو ئینتیما بچووك و باو و ترسناكه‌كانی خێڵ و تایه‌فه‌ و ئایدیۆلۆژیای دۆگم بێته‌ داماڵین. ده‌ی ده‌سه‌ڵات لێره‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵات به‌ گشتی، هێشتا بناغه‌كه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و داروپه‌ردووه‌ی خێڵگه‌رایی و دیوه‌خانچێتی و وه‌جاخزاده‌یی و به‌رچاوته‌نگی سیاسی و دۆگمی ئایدیۆلۆژی داندراوه‌، ئیتر له‌ جیۆگرافیایه‌كی ئاوا و له‌ سای ئه‌و پاشخانه‌ كولتووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌دا، گره‌نتیكردنی هاتنه‌دی سیسته‌مێكی سیكیولار هه‌روا ئاسان نییه‌. ئاخر یه‌كه‌م شت ئه‌وه‌یه‌ سیسته‌می سیكیولار بڕوای به‌م ورده‌ ئینتیما و دابه‌شكارییه‌ سه‌قه‌تانه‌ نییه‌، به‌ڵكو مرۆڤ و مافه‌كانی، مرۆڤ و ئازادییه‌كانی، مرۆڤ و شكۆ و بوون و به‌های مرۆیییانه‌ی، مرۆڤ و ویست و ئیراده‌ی بۆ پێكه‌وه‌ژیان، چه‌قی گرنگی پێدانن. له‌ كاتێكدا لێره‌ ده‌سه‌ڵات هێشتا ئاتاج به‌ وه‌عزی په‌رستگه‌كان و ئۆتۆریته‌ی دیوه‌خان و پاڵپشتی وه‌جاخزاده‌ و پیاوماقووڵه‌، بۆ مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامی. ڕوونتر بڵێین له‌ جیۆگرافیایه‌كدا و له‌ سای كولتوورێكی سیاسیدا كه‌ مێگه‌لی به‌ چه‌ق گرتووه‌، تا مرۆڤ و تاك، ئه‌و گره‌نتییه‌ ئه‌گه‌ر مه‌حاڵ و كارێكی نه‌كرده‌ش نه‌بێت، به‌ڵام شتێكی ئاسان نییه‌.
له‌و نێوه‌دا ده‌بێ و زۆر گرنگه‌ شته‌كان تێكه‌ڵ نه‌كه‌ین، چۆن؟ توندڕۆیی و په‌ڕگیری و دواجار خۆڕێكخستنه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی شانه‌ی تیرۆریستیدا، چه‌نده‌ پێوه‌ندی به‌ پاشخانی فیكری و ئایدیۆلۆژییه‌وه‌ هه‌یه‌، دوو هێنده‌ پێوه‌ندی به‌ هه‌لومه‌رجی ناله‌باری ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوورییه‌وه‌ هه‌یه‌. ڕوونتر بڵێین، ڕاسته‌ ڕه‌گێكی توندڕۆیی و تیرۆر له‌ناو كێڵگه‌ی فیكر و تیۆره‌كاندایه‌، به‌ڵام ڕه‌گێكی هه‌ره‌ قووڵتری له‌ناو كێڵگه‌ی به‌رهه‌مهێنانی جیاكاریی كۆمه‌ڵایه‌تی، بێدادی، نایه‌كسانی، بێكاری، هه‌ژاری، هه‌لومه‌رجی سه‌ختی ژیان، سه‌ركوتكردنی ئازادی مرۆڤدایه‌. 
واته‌ ئه‌وه‌نده‌ی ڕه‌هاگه‌ری و باوه‌ڕسالاری ئاینی و به‌رده‌وامی گوتاری توندڕۆیی بارگاوی به‌ تاكه‌ حه‌قیقه‌ت و یه‌قینێكی نه‌گۆڕ، ڕۆڵی له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و كه‌شه‌دا هه‌یه‌، هێنده‌یش زیاتر به‌رده‌وامی سته‌م و نائاماده‌یی چه‌مكی هاووڵاتیبوون و هه‌ستكردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ بێبه‌شی و په‌راوێزخستن، ڕۆڵیان له‌ به‌رده‌وامی ئه‌و دۆخه‌ ئاڵۆزه‌دا بینیوه‌ و ده‌بینن. 
بۆیه‌ ئیشی مرۆڤی سیكیولار پێش هه‌ر شتێك ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی جه‌وری سیاسی و سته‌می كۆمه‌ڵایه‌تی و چه‌وساندنه‌وه‌ی ئابووری و شه‌ڕكردنی ئه‌و گوتاره‌یه‌ كه‌ مرۆڤه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای ئینتمای حزبی و ئایدیۆلۆژی و پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی دابه‌ش ده‌كات. شه‌ڕی مرۆڤی سیكیولار له‌گه‌ڵ سته‌م و بێدادی و نابه‌رابه‌رییه‌. ئه‌ركی مرۆڤی سیكیولار ئه‌وه‌یه‌ له‌ یه‌ك كاتدا چۆن به‌رگری له‌ مافی زه‌وتكراوی هاوبیری خۆی ده‌كات، ئاواش به‌رگری له‌ مافی كه‌سێك بكات كه‌ به‌هۆی باوه‌ڕ و ئینتیما ئاینییه‌كه‌ی ده‌چه‌وسێنرێته‌وه‌. بۆ كه‌سی سیكیولار شكۆی مرۆڤ چه‌قه‌، ئیتر ئه‌و كه‌سه‌ هه‌ر ره‌نگ و ڕه‌گه‌ز و بیروباوه‌ڕێكی هه‌بێ. 
ئه‌و له‌ یه‌ك كاتدا دژی تۆتالیتاریزمی ئاینی و سیاسی، دژی توندڕۆیی ئاینی و دیكتاتۆریی سیسته‌می سیاسیشه‌. دژی ئه‌وه‌یه‌ ئایندارێك به‌رامبه‌ره‌كه‌ی له‌سه‌ر جیاوازیی ئاینی به‌ كافر ناو ده‌بات و دژی ئه‌وه‌یشه‌ ڕێز له‌ باوه‌ڕی ئاینی كه‌سێكی ئایندار ناگیرێت. بۆیه‌ به‌رهه‌مهێنان و هاتنه‌دی سیسته‌مێكی سیكیولار له‌ ناوچه‌كه‌دا پێوه‌سته‌ به‌ ئاستی ئاماده‌یی چوونه‌ ژێرباری ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و گوتاری توندڕۆی ئاینی و دامه‌زراوه‌ی ئاینی و پیاوانی بۆ ڕێزگرتن له‌ شكۆی مرۆڤ و ئازادییه‌ تاكه‌كه‌سی و گشتییه‌كانی.
نوكته‌یه‌كی كه‌س و هێزه‌ توندڕۆ و په‌رگیره‌ ئاینییه‌كانی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌ ختوخۆڕایی بوختان به‌ حزبه‌ كوردییه‌كان و ده‌سه‌ڵاتی كوردستان ده‌كه‌ن، به‌وه‌ی حزب و ده‌سه‌ڵاتی عه‌لمانی (سكیولار)ن!. له‌ كاتێكدا نه‌ حزبه‌ كوردستانییه‌كان و نه‌ ئه‌و دامه‌زراوانه‌ی حوكمڕانی كه‌ به‌رهه‌میان هێناون، سیكیولار نین. ڕاستییه‌كه‌ی حزبه‌ ئیسلامییه‌كان و تیۆریسێنه‌كانیان و ڕه‌وته‌ په‌ڕگیره‌كان و پیاوه‌ ئاینییه‌ واعیزه‌كان، له‌و گه‌مه‌ و گره‌وه‌ی له‌سه‌ر عه‌لمانیبوونی حزبه‌كان و حوكمڕانی كوردستان ده‌یكه‌ن، پێشوه‌خته‌ دۆڕاون. ئاخر هێشتا له‌ناو ئه‌و حزبانه‌ و كاراكته‌ره‌كانی حوكمڕانیدا شه‌ڕ و پێشبڕكێیه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كامیان زووتر و زیاتر لق و پۆپی خۆی ده‌باته‌وه‌ سه‌ر دره‌ختی ڕه‌گ داكوتاوی فڵان مه‌زه‌و و فیسار ته‌ریقه‌ت و ئه‌و شتانه‌. بۆیه‌ ئه‌م بوختانه‌ی حزبه‌ ئیسلامییه‌كان و ئاینداره‌ توندڕۆكانی كوردستان به‌ حزبه‌كانی تر و ده‌سه‌ڵاتدارێتی كوردستانی ده‌كه‌ن له‌ هه‌رزانفرۆشكردنی دروشم و بازاڕ په‌یداكردن زیاتر، هیچی تر نییه‌.
له‌ناو حزبی سیكیولاردا شوێنی مه‌كته‌بی كۆمه‌ڵایه‌تی و چه‌مكی خانه‌دان و نه‌جیبزاده‌ و پیاوماقووڵ و وه‌جاخزاده‌ نابێته‌وه‌، به‌ڵكو مرۆڤ ئامانجه‌. وه‌ك چۆن له‌ناو سیسته‌می سیكیولاردا شوێنی ده‌زگه‌ی فه‌توا و سه‌نته‌ری بڕیاری به‌شینه‌وه‌ی حه‌ڵاڵ و حه‌رام نابێته‌وه‌. حزب و سیسته‌می سیكیولار مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئینتیمای ئایدیۆلۆژی و ئاینی و مه‌زه‌وی دابه‌ش ناكه‌ن، یاسایه‌كی مه‌ده‌نی كه‌ هه‌موو هاووڵاتییان وه‌ك یه‌ك ده‌بینێ و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كات، هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ی نێوانیانه‌. 
به‌هه‌رحاڵ، قسه‌ی زۆر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ كراوه‌ و له‌ ئاینده‌شدا به‌رده‌وامی ده‌بێت. وه‌لێ ئه‌وه‌ی زۆر گرنگه‌ و پێویسته‌ وه‌ك به‌رچاوڕوونی له‌ به‌رده‌م خوێنه‌ر و هاووڵاتیی كوردستاندا بێت، ئه‌وه‌یه‌ هاووڵاتیبوون، به‌رجه‌سته‌كردنی دادپه‌روه‌ری، ئازادی ده‌ربڕین، بیمه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌ندروستی و ئاسایش، ڕه‌خساندنی هه‌ل و ده‌رفه‌تی وه‌ك یه‌كی كار و ژیان له‌ به‌رده‌م هاووڵاتییاندا، ئازادی وه‌ك یه‌كی ئاینداری و بێ ئاینی و نه‌هێشتنی جیاوازی ڕه‌گه‌زی و ئیتنی و مه‌زه‌وی و هه‌موو ئه‌وانه‌ و زۆر بواری تر. سیسته‌می سیكیولار له‌ چوارچێوه‌ی یاسادا ڕێكیان ده‌خات. یاسایه‌ك سه‌روه‌ر و وه‌ك یه‌ك بۆ هه‌مووان. بۆیه‌ به‌م چه‌شنه‌ و له‌ سای سیسته‌مێكی وادا، ئه‌سته‌مه‌ نه‌ك ته‌نیا ئاین، بگره‌ هیچ هێز و گوتارێكی تری سیاسی و ئایدیۆلۆژی و كۆمه‌ڵایه‌تی بتوانێ ببێته‌ مایه‌ی مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر ژیانی تاك و شكۆی مرۆڤه‌كانی نیشتمان.


AM:10:46:06/05/2017




ئه‌م بابه‌ته 1255 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌