به‌جیهانیبوونی ڕێكخراوه‌ ڕادیكاڵه‌كان

سه‌نگه‌ر مه‌ولوود

سه‌ده‌ی 21 به‌ زۆر مانا سه‌ده‌ی به‌جیهانیبوونی ڕێكخراو و گرووپه‌ ڕادیكاڵیزمه‌كانه‌، ئه‌مڕۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، بووه‌ته‌ شوێنگه‌یه‌ك بۆ گرووپه‌ /میلیشیایییه‌ – جیهادیستییه‌كان/ چه‌ندان گرووپی چه‌كداریی شه‌ڕكه‌ری ناوده‌وڵه‌تیی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا چالاكن. ڕێكخراوی ”داعش"یش، یه‌كێكه‌ له‌و ڕێكخراوانه‌ی له‌ ماوه‌ی سێ ساڵی ڕابردوو له‌ عێراق و سووریا و له‌ زۆر شوێنی تری دنیا ڕه‌گی داكوتاوه‌. ئه‌م ڕێكخراوه‌ ئێسته‌ له‌ڕووی سه‌ربازی و ئابوورییه‌وه‌ به‌ره‌و لاوازبوونێكی هه‌مه‌لایه‌نه‌ ده‌ڕوات.

ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، بووه‌ته‌ شوێنگه‌یه‌ك بۆ سه‌رهه‌ڵدانی چه‌ندان گرووپی جیهادی و ناجیهادیی شه‌ڕكه‌ر، به‌ڵام لێره‌دا فۆكس ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر داعش. یه‌كێك له‌ ئاكاره‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ڕێكخراوی داعش توندوتیژبوونیه‌تی. به‌جۆرێك چه‌ندان داهێنانی له‌ تاوانكاری و دڵڕه‌قیی به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ و ژینگه‌ پێڕه‌و ده‌كرد و ده‌كات. داكوتانی ڕه‌گوڕیشه‌كانی داعشیزم و ئه‌و تاوانكارییانه‌ی تیرۆرسته‌ دڵڕه‌قه‌كانیان ئه‌نجامیان دا، له‌ ماوه‌ی سێ ساڵی ڕابردوو، ئاسان نییه‌ وا به‌ زوویی لێكه‌وته‌كانی گوم بكرێت. 

داعش كه‌ "ڕێكخراوێكی ڕادیكاڵیزمی جیهادیستیی گڵۆباڵ"ی سه‌ده‌ی 21ـه‌، ده‌ستێكی له‌ناو مۆدرێن و ته‌كنه‌لۆژیای گڵۆباڵه‌، عه‌قڵه‌یه‌تی و ڕوانینیشی نوقم بووه‌ له‌ كۆنه‌پارێزی و دواكه‌وتوویی، داعش به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان تۆڕی ئینته‌رنێت و تۆڕه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌كار دێنت، بۆ نیشاندانی وێنه‌ و ڤیدۆیه‌ تۆقێنه‌ره‌ بێ ڕه‌حمه‌كانیان. زۆربه‌ی هه‌وادار و شه‌ڕانگێزه‌كانیشی ڕۆژهه‌ڵاتین، نه‌ك ڕۆژئاوایی، ئه‌مه‌شیان جێی بیرلێكردنه‌وه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی ژماره‌ی شه‌ڕكه‌ره‌ ڕۆژئاواییه‌كانیان كه‌م نین، به‌ڵام ئه‌و به‌شه‌ زۆره‌ی ڕێكخراوه‌كه‌ی پێك هێناوه‌ خه‌ڵكی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستین.

ئه‌و وڵاتانه‌ی ڕێكخراو و گرووپه‌ ڕادیكاڵ و توندڕۆكان تێیدا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و گه‌شه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وانه‌ن كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگیی دیپلۆماسیدا به‌ وڵاتی شكستخواردوو (Failed States) پێناس ده‌كرێن، بێگومان سووریا و عێراق ئه‌و وڵاتانانه‌ن كه‌ كۆنتڕۆڵیان به‌سه‌ر سنووری ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌ی وڵاتیان له‌ ده‌ست داوه‌، شتێك به‌ مانا ڕاسته‌قینه‌كه‌ی سه‌روه‌ریی یاسا و هه‌ستكردن به‌ به‌رپرسیارێتیی بوونی نییه‌. جگه‌ له‌مه‌ش، له‌ ناوه‌وه‌ڕا نادادپه‌ره‌وه‌ریی و گه‌نده‌ڵی، وه‌ك نه‌خۆشی و په‌تا وڵاته‌كه‌یان ته‌نیوه‌، هاووڵاتییانیشیان ئینتیمایان لاواز بووه‌ و هه‌ست به‌وه‌ ناكه‌ن سه‌ر به‌و وڵاتانه‌ن.

زۆربه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی پێوه‌ندی به‌ ڕێكخراو و گرووپگه‌لی ڕادیكاڵیزم و تیرۆریستی ده‌كه‌ن، كه‌سانی بێ ماف و په‌راوێزخراون، ژیانێكی بێ پاشه‌ڕۆژ و بێ ئیشیان هه‌یه‌، له‌ ڕووی سایكۆلۆژیشه‌وه‌، هه‌ست به‌ بۆشایییه‌كی گه‌وره‌ی "ڕۆحی و وجوودیی" ده‌كه‌ن، كاتێكیش ده‌چنه‌ ناو ئه‌و گرووپانه‌وه‌ هه‌ست به‌ هه‌بوون و كه‌سێتیی خۆیان لا دروست ده‌كرێت. به‌ڵام هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی ترسناكه‌ ئه‌وه‌یه‌، "داعشیزم" ڕه‌هه‌ندێكی ئاینی هه‌یه‌، به‌كه‌نیزه‌ككردنی ژنان و كچان و كۆمه‌ڵكوژیی مرۆڤ، به‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی نائه‌خلاقی و نامرۆیی نابینێت، به‌ڵكو وه‌ك ڕێگه‌یه‌ك و هه‌پیتۆسێك لێی ده‌ڕوانێت بۆ گه‌یشتن به‌ به‌هه‌شت و حۆری و چێژوه‌گرتنێكی تاهه‌تایی، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ نه‌ك ئاماده‌ن یان ئاماده‌ كراون، بۆ كوشتن و بڕین و تاوانكاریی به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ و ژینگه‌، به‌ڵكو ئاماده‌ن خۆیشیان له‌و پێناوه‌دا بكوژن و بته‌قێننه‌وه‌، ئه‌وان خۆیان پێی ده‌ڵێن جیهاد.

لۆژیكی "ڕابردووپه‌رستیی" یاخۆ "نۆستالیژیا" له‌ لای ڕێكخراوی داعش لۆژیكێكی باڵاده‌سته‌، زۆربه‌ی هه‌وڵه‌ بێ پچڕاوه‌كانیان گه‌ڕاندنه‌وه‌یانه‌ بۆ سه‌رده‌مانێك كه‌ به‌دیدی خۆیان‌ سه‌رده‌مێكی بێ خه‌وش و پاك بووه‌، ئه‌و ده‌سته‌ڵاتدارێتییه‌ی له‌ مووسڵ و ڕه‌قه‌ پێڕه‌وی ده‌كه‌ن، ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ چه‌نده‌ ده‌سته‌ڵاتدارێتییه‌كی توندوتیژ و دڵڕه‌ق و دواكه‌وتووه‌.

ده‌رئه‌نجامی دروستبوونی هه‌ر ڕێكخراوێكی /ڕادیكاڵیستیی-توندوتیژ/ له‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی بارودۆخێك، لێوانلێو له‌ پشێوی و نادڵنیایی كۆمه‌ڵایه‌تیی، ئابووری و سیاسیی، جگه‌ له‌مه‌ش، مرۆڤه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگه‌، تووشی كاره‌سات و ناسۆری ده‌كات، ڕێگریش ده‌بێت له‌ پڕۆژه‌كان و به‌ره‌وپێشچوونی كۆمه‌ڵگه‌، له‌ سه‌رجه‌م كایه‌كانی ژیان. 

وه‌ك له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تیشكم خسته‌ سه‌ر، رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌هۆی ناسه‌قامگیری و ده‌ستێوره‌دانه‌ نێوده‌وڵه‌تی و هه‌رێمییه‌كان، ژینگه‌یه‌كی له‌باره‌ بۆ گه‌شه‌ی گرووپ و ڕێكخراوه‌ ڕادیكاڵیست و شه‌ڕكه‌ره‌كان، پاشان له‌ ڕێگه‌ی ته‌كنه‌لۆژیا و هۆكاره‌كانی پێوه‌ندی ده‌بنه‌ ڕێكخراو و گرووپی گڵۆباڵی /به‌جیهانیبوو/ كه‌ ده‌توانن كێشه‌ بۆ گشت دنیا دروست بكات و بیانخاته‌ بارودۆخی جه‌نگه‌وه‌، ئینجا ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌كه‌ "مۆدێرنیست" یان "كۆنزه‌رڤاتیڤ" بێ.

بۆیه‌ زۆر گرینگه‌ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی گرووپه‌ ڕادیكاڵییه‌كان، جگه‌له‌ له‌ڕووی سه‌ربازیی، له‌ ڕووی فیكریشه‌وه‌ ڕووبه‌ڕوو ببینه‌وه‌ و متمانه‌ له‌ نێوان هاووڵاتی و ده‌سته‌ڵاتداران به‌هێز بێت، ده‌سته‌ڵاتدارانی سیاسیی، لێنه‌گه‌ڕێن بۆشایی له‌ نێوان خۆیان و هاونیشتمانی دروست بێت، ئه‌مه‌ش كاتێك فه‌راهه‌م ده‌بێت ڕێز بۆ تاكه‌كان ده‌سته‌به‌ر بكرێت و دادپه‌روه‌ریی و شه‌فافیه‌ت و ڕاستگۆیی و خه‌مخۆریی و ئازادیی، بنه‌مای سه‌ره‌كیی حكومڕانی بێت.

AM:10:46:18/04/2017




ئه‌م بابه‌ته 386 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌