توركیا و چیك

پەیڕەو ئەنوەر 

سیاسەتی دەرەوەی توركیا لە سەردەمی (ئاكەپە)دا وا داڕێژراوە كە هێزێكی هەم خۆرهەڵاتی و هەمیش خۆرئاوایی بێت. خۆرهەڵاتی واتە پارێزگاری لە بەها و نۆرم و بنەما ئاینی و كۆنزێرڤەتیڤەكانی خۆی بكات و ئەگەر بە ڕووكەشیش بێت وەك هێزێكی ئاینی دەربكەوێت. خۆرئاواییش واتە توركیا بەردەوام بەدوای دەرگە و ئەكتەری ئەوروپایی بگەڕێت و بیكات بە هاوڕێ و هاوبەشی سیاسی خۆی. 

دیارە لە دوای ٢٠٠٤ەوە و دوای ئەوەی دانوستانەكانی نێوان توركیا و یەكێتیی ئەوروپا دەست پێ دەكەن بۆ پرسی بە ئەندامبوون لە یەكێتییەكە، ئەنكەرە بەدوای دۆست و هاوبەش و لۆبیدا گەڕاوە لە نێوان ئەندامانی یەكێتیی ئەوروپادا، بەڵام وا دەبینرێت كە هێزە ئەوروپایییە گەورەكانی وەك ئەڵمانیا، فڕەنسا و هۆڵەندا و بەلجیكا خۆیشی وا بە ئاسانی دۆستایەتی توركیا قبووڵ نەكەن! 
لە ڕابردوودا ئەم هێزانە وەك دژە توركیا بوون دەركەوتوون بەتایبەت لە پرسی ناساندنی كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە لە سەردەمی جەنگی یەكەمی جیهاندا. وا دیارە دواتر توركیا زیاتر بەدوای هێزە بچووكەكانی تری یەكێتی ئەوروپاوە بووە بەتایبەت وڵاتانی بەلقان و وڵاتێكی وەك (چیك). توركیا وای دەبینێت چیك دەتوانێت درزێكی بەسەردا بكاتەوە بۆ ناو ئەوڕوپا. 
دیارە پێوەندی و ئاشنابوونی ئەم دوو وڵاتە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٤ ئەوكاتەی توركیا وەك كۆمارێكی لایستێ خۆی پیشان دەدات. چیك بە دڵی ئەوروپا دەناسرێت. دڵ بەو مانایەی یەكەیەك ئەركێكی میكانیكیی ئەنجام بدات و لە نێوان یەكەكانی تردا. دیارە لێرەدا مەبەست لە دۆخی جیۆپۆڵەتیكی (چیك)ـە كە دەكەوێتە نێوان ئەڵمانیا و پۆڵەندا و نەمساوە! 
لە دوای ڕووخانی سۆڤیەت، چیك لە سلۆڤاكیا جیا دەبێتەوە و دووبارە دامەزراوە سیاسییەكانی خۆی بنیات دەنێتەوە. دیارە توركیا و چیك زیاتر لە سەروبەندی جەنگی جیهانی دووەمەوە لە پێوەندیدا دەبن لەگەڵ یەكتر، بەتایبەت دوای ئەوەی سوپای ئەڵمانیا لە دوای جەنگی دووەمی جیهان تێك دەشكێت و ئەو وڵاتە جێ دێڵێت. توركیا و چیك بەهۆی پرسی ئابوورییەوە زیاتر لەگەڵ یەكتردا دەبن و پێوەندییەكان فراوان دەكەن. لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا كۆماری چیك ٦٢٢ ملیۆن دۆلاری لە توركیا دەست كەوتووە بەهۆی سێكتەری ئابووری و بازرگانییەوە. بۆیە دەردەكەوێت چیك توركیا بە دەروازەیەكی جیۆئابووری بۆ وڵاتەكەی دابنێت و زیاتر لەگەڵیدا بمێنێتەوە. 
چیك لە ساڵی ١٩٩٩ بوو بە ئەندامی ناتۆ و دواتریش لە ٢٠٠٤ چووە ناو یەكێتیی ئەوروپا. ئەردۆغان زیاتر لە چیك نزیك دەبێتەوە و لە ساڵی ٢٠١٣ سەردانی ئەو وڵاتە دەكات و پێوەندییەكان دەباتە ئاستێكی ترەوە. بۆیە دوور نییە ئەردۆغان زیاتر مەبەستی بووبێت لەڕێی چیكەوە بگات بە یەكێتیی ئەوروپا. پرسەكەیش زیاتر پێوەندی بەوەوە هەیە كە توركیا لە رێی چیكەوە بە یەكێتیی ئەوروپا بڵێت ئەگەر ببم بە ئەندام لە یەكێتییەكەتان، ئەوەندە دەسكەوتە ئابوورییەتان دەبێت! هەر لەو چوارچێوەی پەرەپێدانی پێوەندی دوولایەنەدا، ساڵی ٢٠١٥ سەرۆكی پەرلەمانی توركیا سەردانی چیك دەكات بۆ لێكنزیكبوونەوەی زیاتر.
دیارە دەزگە و كۆمپانیاكانی وزەی چیك پشكێكی گەورەیان هەیە لە دەستكەوتە ئابوورییەكانی توركیا و دەكرێت بڵێین بەشێكی گەشەپێدانی ئابووری ئەو وڵاتە پێوەستە بە توركیاوە و بەو وڵاتەوە بەستراوەتەوە، تەنانەت ڕێژەی گەشە ئابوورییەكە ساڵانە دەگاتە ١٢%. چیك زیاتر مانەوەی خۆی گرێ داوە بە توركیا لە ڕووی ئابوورییەوە و هەمیشە وەك (ناوەند و پەراوێز) یەكتر تەواو دەكەن و توركیاش دەیەوێت وەك هێزێكی زاڵ مامەڵەی لەگەڵدا بكات.
چیك لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا دەیویست وای پیشان بدات كە بە فەرمانی پۆلیسی نێودەوڵەتی (ئینتەرپول) ساڵح موسلیم ڕادەگرێت، بەڵام لە بنەڕەتدا پرسەكە زاڵبوونی توركیایە بەسەر چیكدا. بەكارهێنانی پێگە جیۆپۆڵەتیكی و ئابوورییەكەی توركیایە وەك هێزێكی پیشەسازیی بەسەر هێزێكی خاوەن ئابوورییەكی لاواز. توركیا دەمێكە لە ئەڵمانیا و فڕەنسا و هۆڵەندا بێ ئومێد بووە وەك دەرگەی چوونە ژوورەوەی یەكێتیی ئەوڕوپا و وەك پلان B لە دوای ٢٠١٠ەوە (چیك)ی بۆ ئەم پرۆسەیە داناوە.


AM:09:58:08/03/2018




ئه‌م بابه‌ته 279 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌