كورد و مۆدێرنه‌

په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر

(١)
هێز و مۆدێرنه‌  
یه‌كێك له‌ كێشه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی ناو كایه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی پرسی هێزه‌. هێز چییه‌ و چۆن به‌رهه‌م ده‌هێنرێت و چۆنیش دابه‌ش ده‌كرێته‌وه‌؟ هێز و سیاسه‌ت چۆن یه‌كتر ته‌واو ده‌كه‌ن؟ بۆچوونێكی هۆبزییانه‌ هه‌یه‌ بۆ پرسی هێز كه‌ زیاتر مۆدێرنه‌ به‌رهه‌می هێناوه‌ و پایه‌كانی ڕێكخستووه‌.

هێز لای هۆبز به‌شێوه‌ و قه‌باره‌ی جیاوازه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت. كاتێك هێز وه‌ك دیارده‌یه‌كی ره‌ها ده‌رده‌كه‌وێت و ده‌چێته‌ دۆخی ڕه‌هاگه‌ری هۆبز ئه‌و هێزه‌ ناو ده‌نێت ئه‌ژدیها یا لیڤایه‌سان كه‌ هه‌موو ڕه‌گه‌زه‌كانی هێزی له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌ و توانایه‌كی یه‌كجار گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ له‌ناوبردنی ئه‌وانی تر. لیڤایه‌سان بوونه‌رێكی به‌هێزه‌ و ئه‌گه‌ر سنووری ئه‌و هێز و توانایه‌ی دیاری نه‌كرێت، هه‌موو ئه‌وانی تر قووت ده‌دات و ده‌خوات. 

هۆبز پێی وایه‌، ئه‌گه‌ر هێز به‌ ده‌ستوور و یاسا و گرێبه‌ستێك سنووردار نه‌كرێت، ئه‌وا دۆخێكی ئه‌ناركی گه‌وره‌ به‌رهه‌م دێت و مرۆڤ ده‌بێت به‌ گورگی مرۆڤ و هێز چوارچێوه‌ی دۆخه‌ ئه‌نتۆڵۆجییه‌كه‌ و بوون و مانه‌وه‌ داده‌ڕێژێته‌وه‌. یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی مۆدێرنه‌ به‌ ده‌ستووركردنی هێز و دابه‌شكردنێتی له‌ نێوان بكه‌ره‌كاندا. پرۆسه‌كه‌ وه‌هایه‌ كه‌ هێز ده‌بێت دابه‌ش بكرێت تا دڵنیایی زیاتر بێت. چڕكردنه‌وه‌ی هێز واته‌ گۆڕینی پرۆسه‌ی دڵنیایی بۆ نادڵنیایی و له‌ناویشیدا تێكشكاندنی بونیاد و زمانی كۆمه‌ڵایه‌تی. 

‌میتۆده‌كانی شیكردنه‌وه‌ی هێز 
بۆ تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكی هێز، چه‌ندان قوتابخانه‌ و میتۆدی تایبه‌ت هه‌ن كه‌ هێز و ڕه‌هه‌نده‌كانی هێز و ڕه‌گه‌زه‌كانی هێز شرۆڤه‌ ده‌كه‌ن و بۆچوونی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌. یه‌كێك له‌و میتۆدانه‌ كه‌ زیاتر ڕه‌هه‌ندێكی شرۆڤه‌یی هه‌یه‌ میتۆدی پێوه‌ندییه‌ (Relational) و ئه‌م میتۆده‌ پێداگری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ هێز و قووڵایی هێز له‌ پێوه‌ندییه‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێت و له‌ هه‌موو فۆڕمێكی پێوه‌ندیدا ئاماده‌یی هه‌یه‌، چونكه‌ هه‌موو كرده‌یه‌كی پێوه‌ندی دوو جه‌مسه‌ر به‌رهه‌م دێنێت و ئه‌م جه‌مسه‌رانه‌ش پێوه‌ندی دووباره‌ به‌یه‌كیان ده‌به‌ستێته‌وه‌ و یه‌كتر ته‌واو ده‌كه‌ن و خۆیان به‌سه‌ر یه‌كتردا ده‌سه‌پێنن و ڕه‌هه‌ندی زاڵبوونی یه‌كێكیان به‌سه‌ر ئه‌وی تریان ده‌رده‌كه‌وێت.

ده‌كرێت بڵێین پێوه‌ندیی نێوان ده‌وڵه‌تان، كۆمه‌ڵگه‌كان و نه‌ته‌وه‌كان و ئه‌كته‌ره‌ جیاوازه‌كانی تر به‌م هه‌نده‌سه‌ی هێز و پێوه‌ندییه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت و هێز وه‌ك بنه‌مایه‌كی سه‌ره‌كی مۆدێرنه‌ ده‌ناسێنێت. 

ڕۆبه‌رت داڵ و ڕه‌گه‌زه‌كانی هێز 
به‌ڵام ڕۆبێرت داڵ دیدێكی تری هه‌یه‌ بۆ پرسی هێز و شێوازی به‌رهه‌مهێنانی هێز. دیدی ئه‌م سیاسه‌تناسه‌ ئه‌مه‌ریكییه‌ بۆ هێز له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك بنه‌ما بنیات نراوه‌. داڵ پێی وایه‌، بنه‌ما ڕه‌گه‌زێكی سه‌ره‌كی هێزه‌. بنه‌ما به‌و مانایه‌ی كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئابووری، هێزی جه‌ماوه‌ر و سه‌رباز له‌خۆ بگرێت. دواتر ڕێ و ڕێژه‌ و بڕی هێز ده‌كات به‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی تری دروستبوون و له‌دایكبوونی هێز. 

پێ ده‌چێت هێز له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ كرده‌یه‌كی قووڵ و فره‌مه‌ودا و تێكه‌ڵ بێت. وه‌ها دیاره‌ مۆدێرنه‌ به‌ ڕێی جیاواز و دژبه‌یه‌ك هه‌میشه‌ فۆڕمه‌كانی هێز به‌رهه‌م دێنێته‌وه‌ و دابه‌شی ده‌كات. هێز له‌ كۆمه‌ڵگه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كاندا به‌پێی كولتووره‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌، جیاواز به‌رهه‌م دێت له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی خۆرئاوایی لیبڕاڵ. 

كورد و مۆدێرنه‌ 
(٢)
مۆدێرنه‌ وه‌ك پڕۆژه‌ پێوه‌ندی به‌ داهێنان و عه‌قڵی خۆرئاواوه‌ هه‌یه‌. به‌شێكی داهێنانی خۆرئاوا بریتییه‌ له‌ ئامێره‌كان. ئه‌وكاته‌ی ئامێر له‌ دایك ده‌بێت دابڕانێكی ژیاریش له‌ دایك ده‌بێت. ئامێر و ماشێنه‌كان خۆرئاوا له‌وانی تر جیا ده‌كاته‌وه‌، ئامێر به‌ مانای ئه‌وه‌ی ده‌ستكاری پرسی به‌رهه‌مێنان و شێوازی به‌رهه‌مهێنان بكه‌یت. ئامێر به‌و مانایه‌ی چۆن ناسنامه‌ی تاك دابڕێژیته‌وه‌ و دووباره‌ ڕۆڵ و ئه‌ركی تازه‌ی پێ ببه‌خشێته‌وه‌.

ئامێر له‌ دنیای كوردی كه‌متر ئاماده‌یی هه‌بووه‌. كورد زیاتر له‌گه‌ڵ ئامرازدا له‌ پێوه‌ندیدا بووه‌! كورد به‌رهه‌مهێن بووه‌ به‌بێ به‌كارهێنانی ئامێر! ئێمه‌ دروێنه‌مان به‌ (داس) كردووه‌، به‌ڵام داس ئامرازه‌. ئامراز واته‌ سیستمی كارپێكردن و جووڵان و به‌ عه‌قڵانیكردنه‌كه‌ی له‌خۆیدا نییه‌ (خودكار) نییه‌، به‌ڵكو له‌ ده‌ست مرۆڤ خۆیه‌تی و ده‌ستی مرۆڤ و مرۆڤ وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی بایه‌لۆجی و كۆمه‌ڵایه‌تی جووڵێنه‌ریه‌تی.

مۆدێرنه‌ له‌ خۆرئاوا ئه‌و عه‌قڵ و هه‌سته‌ بایه‌لۆجییه‌ی مرۆڤی گواسته‌وه‌ بۆ ناو ئامێره‌كان و مرۆڤی وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی ئیشكه‌ر ڕووبه‌ڕووی شوناسیكی تر و دنیایه‌كی تازه‌ كرده‌وه‌. مرۆڤ خۆی وه‌ك هێزێكی داهێنه‌ر و خاوه‌ن بیرۆكه‌ و عه‌قڵی تازه‌ و مۆدێلێكی تازه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ هه‌وڵی داوه‌ دوو تایپ و جۆر له‌ مرۆڤ دابهێنیت (مرۆڤ و بوونه‌وه‌ری كولتووری و مرۆڤی پیشه‌یی). 

ده‌كرێت فه‌لسه‌فه‌ و ئاین و زمان و هونه‌ر و ئه‌ده‌ب به‌ گشتی وه‌ك جۆره‌ بوونه‌وه‌رێكی كولتووری وێنا بكه‌ین و خوێندنه‌وه‌ی بۆ بكه‌ین، له‌ به‌رانبه‌ریشدا پرسی ئامێر و داهێنانه‌ ته‌كنیكی و زانستییه‌كانی تر له‌ شێوه‌ی ئامێره‌كانی به‌رهه‌مهێنان وه‌ك جۆرێك له‌ عه‌قڵی پیشه‌یی وه‌ربگرین. 

راستییه‌كه‌ی كورد به‌ركه‌وته‌ی له‌گه‌ڵ هه‌ردوو پرۆسه‌كه‌دا هه‌بووه‌. دنیای كوردی له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مه‌وه‌ له‌رێی ئه‌ده‌ب و شیعر و ڕۆژنامه‌ و كاغه‌زه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و به‌شه‌ی مۆدێرنه‌ له‌ پێوه‌ندیدا ده‌بێت و فۆرمێكی تایبه‌ت له‌ مرۆڤی كولتووری به‌رهه‌م دێنێت. مرۆڤێكی كولتووری كه‌ زیاتر تێكه‌ڵه‌یه‌ك بووه‌ له‌ ئاینناسی و خه‌می نیشتمان! پرسی كاغه‌ز و ڕۆژنامه‌ و مانه‌وه‌. 

سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م كورد جارێكی تر له‌ڕێی ئه‌م مرۆڤه‌ كولتوورییه‌وه‌ زیاتر خۆی رێك ده‌خاته‌وه‌ و زیاتر ده‌یه‌وێت جووڵه‌یه‌ك بكات بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا بژی. هه‌ر له‌ پرسی هه‌وڵدان بۆ ناسنامه‌ی سیاسی و نێوده‌وڵه‌تی تا ده‌گاته‌ كایه‌ی ئه‌ده‌ب و ئه‌ده‌بی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و ڕه‌خنه‌گرتن له‌ كۆلۆنیالیزم و هه‌وڵدان بۆ زیندووكردنه‌وه‌ی تاكی كوردی له‌ڕێی ده‌زگه‌ مۆدێرنه‌كانی وه‌ك قوتابخانه‌ و زانكۆوه‌. 


AM:11:34:02/06/2018




ئه‌م بابه‌ته 246 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌