توركیا وه‌ك ناوه‌ند.. توركیا وه‌ك په‌راوێز

په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر 

یه‌ك
ئیستانبوڵ به‌ته‌نیا شار نییه‌، به‌ڵكو ڕووبه‌رێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ به‌یه‌كه‌وه‌ لكاندنی خۆرئاوا و خۆرهه‌ڵات! پێ ده‌چێت ئه‌م شاره‌ له‌ ڕووی شوناسه‌وه‌ ئۆتۆنۆم ده‌ركه‌وێت، ئۆتۆنۆم به‌ مانای ئه‌وه‌ی نه‌ سه‌ر به‌ دنیای خۆرهه‌ڵاته‌ و نه‌ خۆرئاوایش، به‌ڵكو ته‌نیا به‌یه‌كه‌وه‌یان ده‌به‌ستێته‌وه‌! یا ته‌نیا ڕۆڵی لكاندنی دوو شارستانیی و دوو دنیای جیاواز ده‌بینێت.

"سوڵتان محه‌مه‌د فاتیح" له‌ ١٤٥٣دا ئه‌و شاره‌ (قوسته‌نتینییه‌ی ئه‌وكات كه‌ پایه‌ته‌ختی ئیمپڕاتۆری بیزه‌نتی بوو) داگیر ده‌كات و میراته‌ فكریی و فه‌لسه‌فییه‌كه‌ی یۆنان و فه‌یله‌سووفان كۆچ ده‌كه‌ن بۆ ئیتاڵیا. كۆچ لێره‌ سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆ ڕێنیسانس و گواستنه‌وه‌ی فكر و فه‌لسه‌فه‌ بۆ ئیتاڵیا وه‌ك پانتایییه‌ك بۆ سه‌رده‌مێكی تازه‌ی فكر له‌ ژیانی مرۆڤدا. گه‌ڕانه‌وه‌ی سوڵتان محه‌مه‌د فاتیح بۆ ئیستانبوڵ ره‌هه‌ندێكی زۆر خۆرهه‌ڵاتییانه‌ی هه‌یه‌ و زیاتر له‌وه‌وه‌ نزیكه‌ كه‌ ئیستانبوڵ ده‌بێت وه‌ك ناوه‌ندێكی گه‌وره‌ی خۆرهه‌ڵات ده‌ربكه‌وێت و ڕۆڵ ببینێت. 

ناوه‌ندبوون به‌ مانای ئه‌وه‌ی وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی ئۆتۆنۆم و جیاواز له‌وانی تر خۆت پیشانی دنیا بده‌ی، هه‌ر له‌ پرسی به‌رهه‌مهێنانی ته‌لارسازی تایبه‌ت به‌ خۆت تا ده‌گاته‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌ده‌ب و شێوازی ڕێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆت و مێژووی تایبه‌ت و زانكۆی تایبه‌ت و چۆنیه‌تیی به‌ستنه‌وه‌ی پێوه‌ندی نێوان تاك و ده‌وڵه‌ت و هتد ..

توركیا له‌ ناویشیدا ئیستانبوڵ، ئه‌مڕۆ وه‌ك میتڕۆپۆلیتانێك/شارێكی جیهانی ده‌رده‌كه‌وێت! له‌ ڕووی جیۆپۆڵه‌تیك و پرسی گه‌شتوگوزاره‌وه‌ به‌ته‌واوی زاڵه‌ به‌سه‌ر به‌شێك له‌ میترۆپۆله‌كانی دنیادا. بۆچوونێك هه‌یه‌ پێی وایه‌ ئه‌گه‌ر دنیا یه‌ك ده‌وڵه‌ت و یه‌كه‌ی سیاسی بووایه‌، ده‌بوو ئیستانبوڵ پایته‌خته‌كه‌ی بێت. پێ ده‌چێت ئه‌و بۆچوونه‌ زیاتر بۆچوونێكی ئه‌ده‌بییانه‌ بێت نه‌ك سیاسی و سۆسیۆلۆجی! هه‌رچه‌ند ئیستانبوڵ توركیایه‌كی بچووككراوه‌یه‌ و ده‌كرێت له‌ڕێی ئه‌و شاره‌وه‌ هه‌م له‌ ڕووی سیاسی و هه‌میش له‌ ڕووی سۆسیۆلۆجییه‌وه‌ ئه‌و وڵاته‌ به‌ته‌واوی بخوێنییه‌وه‌ و له‌ شێوازی كاركردنه‌ میكانیكی و ئۆرگانیكییه‌كه‌ی بگه‌یت. 

دوو
مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك ده‌یویست چه‌قی جیۆگرافیای توركیا كه‌ شاری (كۆنیا یا قۆنیا)یه‌ بكات به‌ پایه‌ته‌ختی توركیای هاوچه‌رخ، دواتر (ئه‌نكه‌ره‌)ی كرد به‌ پایه‌ته‌خت و كردی به‌ ناوه‌ندی بڕیاری ده‌وڵه‌تی توركیای هاوچه‌رخ.

دیاره‌ كۆنیا سه‌رمایه‌ی ئاینی و هێما و پێگه‌ی ئاینپه‌روه‌ری و ئیسلامه‌ بۆ توركیا (ئیسلامی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی). پایه‌ته‌خت واته‌ ئاماده‌بوونی دامه‌زراوه‌ سیاسی و ده‌ستوورییه‌كانی ده‌وڵه‌ت تیایدا. دامه‌زراوه‌ ده‌وڵه‌تییه‌كان واته‌ ڕه‌سمی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی و ناوه‌خۆ، كۆنیا بۆ ئه‌تاتورك هه‌ڵگری هیچ به‌هایه‌كی سێكیۆلارانه‌ نه‌بوو، تا هه‌نده‌سه‌ی سێكیۆلاریزمی توركی له‌سه‌ر بینا بكات و له‌وێوه‌ وڵاته‌كه‌ی وه‌ك هێزێكی سێكیۆلار پیشانی دنیا بدات. ئه‌و مۆدێله‌ لائیكییه‌ی كه‌ ئه‌تاتورك پێڕه‌وی كرد له‌ وڵاته‌كه‌ی، پێویستی به‌ ژینگه‌یه‌كی نائیسلامی و سه‌رخان و ژێرخانێكی نائیسلامییانه‌ هه‌بوو! پێویستی به‌ پانتایییه‌ك بوو هیچ سیمبۆلێكی ئیسلامیزمییانه‌ی تێدا ئاماده‌ نه‌بێت. 

كۆنیا ئه‌وه‌نده‌ی له‌ پایه‌ته‌ختێكی ئیسلامی ده‌چێت، نیو ئه‌وه‌نده‌ له‌ شارێكی لائیك، له‌ وڵات و سیستمێكی لائیك ناچێت. (سێكیۆلاریزم و له‌یسیزم) ده‌بێت له‌گه‌ڵ ژینگه‌ و حه‌شیمه‌ت و نۆرمه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ بگونجێنرێت و شوێنی بۆ بكرێته‌وه‌! 

دوانه‌ی (كۆنیا و ئیزمیر) وه‌ك دوو شار و ناوه‌ندی فكریی و ئایدۆلۆجیی نوێنه‌رایه‌تی دوو جه‌مسه‌ری ئایدۆلۆجیی جیاوازی ناو توركیا ده‌كه‌ن و هیچ كامێكیان ناتوانێت خۆی بكات به‌ ناسنامه‌یه‌كی ته‌واو توركییانه‌ و خۆی به‌سه‌ر شار و جیۆگرافیا جیاوازه‌كانی تری توركیادا بسه‌پێنێت. 
ئیزمیر به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ نزیكه‌ له‌ ده‌ریا و ئاو و كه‌نار و زۆرینه‌ی دانیشتووانه‌كه‌ی ده‌نگ به‌ پارته‌ چه‌پ و سێكیۆلاره‌كانی ئه‌و وڵاته‌ ده‌ده‌ن. ده‌كرێت بڵێین ئه‌و شاره‌ به‌ته‌واوی ڕووبه‌رێكی سێكیۆلاره‌ و پارێزگاریش له‌و به‌ها سێكیۆلارانه‌ی خۆی ده‌كات! پێچه‌وانه‌ی كۆنیا كه‌ به‌ته‌واوی به‌ ئیسلامیزه‌ كراوه‌ و به‌ته‌واوی گوزارشت له‌ میراته‌ ئیسلامییه‌كه‌ی ئیمپڕاتۆری عوسمانی ده‌كات و ده‌یه‌وێت وه‌ك ئایدۆلۆجیای زاڵ ده‌ركه‌وێت له‌و وڵاته‌دا. 

سێ
مێژووی ڕابردووی توركیا پێمان ده‌ڵێ ئابووری ئه‌و وڵاته‌ به‌هۆی كێشه‌ و دۆخی ناوخۆیی و ناسه‌قامگیریی ناوخۆیی گه‌شه‌ ناكات، ئه‌گه‌ر بیشیكات كاتییه‌ و زیاتر پێوه‌سته‌ به‌ فۆڕمی حكوومه‌تی زۆرینه‌وه‌ نه‌ك حكوومه‌تی هاوپه‌یمانی!

)عه‌دنان مه‌نده‌رس و توركت ئۆزاڵ) باشترین نموونه‌ن. بازاڕی توركیا و گه‌شه‌ ئابوورییه‌كه‌ی به‌ تۆكمه‌یی به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ماهیه‌تی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردنه‌كه‌ی! به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ دنیابینی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ و پێوه‌ندی به‌ستن له‌گه‌ڵ بكه‌ره‌كانی ده‌وروبه‌ر (هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی). یه‌كێك له‌ كێشه‌ سیاسییه‌كانی توركیا حكوومه‌تی هاوپه‌یمانییه‌! واته‌ زیاتر له‌ هێزێكی سیاسی كۆ بكه‌یته‌وه‌ و بیانخه‌یته‌ ناو یه‌ك چوارچێوه‌ی سیاسی و له‌یه‌ك حكوومه‌تدا بۆ كاتێكی دیاریكراو ناچارییان بكه‌یت له‌ڕووی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوورییه‌وه‌ له‌ یه‌كتر نزیك بن و وه‌ك یه‌ك بیر بكه‌نه‌وه‌. 

پێ ده‌چێت كولتووری سیاسی توركی هێشتا ئاماده‌ نه‌بێت بۆ ئه‌م شێوه‌ حكوومه‌ته‌ و ئه‌م جۆره‌ به‌ڕێوه‌بردنه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسی! هێزه‌ سیاسییه‌كانی توركیا هه‌م له‌ ڕووی ئایدۆلۆجییه‌وه‌ و هه‌میش تێڕوانینیان بۆ به‌ڕێوه‌بردن و دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی توركیا دابڕانی گه‌وره‌ له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌. هێزه‌ ئیسلامییه‌كان به‌تایبه‌ت نه‌جمه‌دین ئه‌ربه‌كان و ئه‌ردۆغان زیاتر هه‌وڵی ئه‌وه‌یان دا توركیا له‌ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ میراته‌ خۆرهه‌ڵاتی و ئاینییه‌كه‌ی و له‌ڕێی جیهانی عه‌ره‌بییه‌وه‌ ببێت به‌ ناوه‌ند، هێزه‌كانی تر پێیان وایه‌ توركیا ده‌بێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دنیای خۆرئاوا و له‌ڕێی یه‌كێتیی ئه‌وروپاوه‌ ببێته‌وه‌ به‌ ناوه‌ند و هێز و باڵایی بۆ بگه‌ڕێنرێته‌وه‌. 

ئه‌م دوو دیده‌ توركیا له‌ نێوان ناوه‌ند و په‌راوێزبووندا دێنێت و ده‌بات! ده‌كرێت بڵێین ماندووی ده‌كات. 

AM:10:54:30/06/2018




ئه‌م بابه‌ته 294 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌