كۆمه‌ڵگه‌ی زانیاری

په‌یڕه‌و ئه‌نوه‌ر

پرسیاری دوێنێ ئه‌وه‌بوو كه‌ ئێمه‌ چین! ئه‌مڕۆ ده‌بێ بپرسین ئێمه‌ كێین؟ ئه‌م دوو پرسیاره‌ پێوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ دوای ڕێنیسانس و شۆڕشی پیشه‌سازی و زانیارییه‌وه‌، مرۆڤ چ جۆره‌ یه‌كه‌یه‌كه‌. له‌ شوێندا ده‌ژی و ئاماده‌یه‌ یا له‌ نا-شوێن له‌ناو سیستمدا ده‌جووڵێت یا ده‌ره‌وه‌ی سیستم؟ بێگومان سیستم لێره‌ خێزان و ئۆفیس و ئه‌و ده‌زگایانه‌یه‌ كه‌ له‌ڕووی كاته‌وه‌ مرۆڤی مۆدێرنه‌ دیسپلین ده‌كات.

دیدێك هه‌یه‌ وای داده‌نێت له‌ دوای شۆڕشی كاغه‌ز و گۆتێنبێرگه‌وه‌ تاك به‌ ته‌واوی له‌ گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی تر جیا كرایه‌وه‌ و بوو به‌ یه‌كه‌یه‌كی ئۆتۆنۆم، ئۆتۆنۆم واته‌ تاك چۆن سه‌رقاڵی خۆی و دیوی ناوه‌وه‌ی خۆی بێت یا به‌رهه‌مهێنانی تاكگه‌رایی له‌ ڕێی كاغه‌زه‌وه‌.
له‌ دوای شۆڕشی پیشه‌سازییه‌وه‌ مرۆڤ توانی خێرایی به‌رهه‌م بێنێت، له‌ ڕێی ماشێنه‌وه‌ ده‌ستكاری چه‌مكی كات/زه‌مه‌ن و شوێن/ بكات. واته‌ مرۆڤ كۆنتڕۆڵی ئه‌و ڕووبه‌ره‌ ده‌كات كه‌ ماشێن و ئامێره‌كان ئاماده‌ییان تێدایه‌ هه‌یه‌.

له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی زانیاریدا دۆخه‌كه‌ شتێكی تره‌. دۆخێك ده‌ستكاری جۆری به‌رهه‌مهێنان و فۆڕمی ده‌وڵه‌ت و ناسیۆنالیزم ده‌كات. ده‌كرێت وای لێك بده‌ینه‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی زانیاری پرسی سنووری یه‌كلا كرده‌وه‌ و پیرۆزییه‌كانی لێ سه‌نده‌وه‌. ئه‌وه‌تا مێك لوهان له‌ ڕسته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا ده‌ڵێت: "ئێمه‌ له‌ گوندێكی جیهانیدا ده‌ژین". ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ ده‌مانباته‌وه‌ بۆ هه‌ردوو چه‌مكی هاووڵاتی جیهانی و گوند. 

هاووڵاتی جیهانی به‌و مانایه‌ی ئێمه‌ له‌ پێوه‌ندییه‌كی ڕووبه‌ڕووه‌وه‌ به‌ره‌و پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ تاكێكی تر له‌وسه‌ری دنیاوه‌ له‌ڕێی شاشه‌یه‌كی بچكۆلانه‌وه‌ ده‌چین. گوندیش له‌ پانتایییه‌كی جیۆگرافییه‌وه‌، له‌ یه‌كه‌یه‌كی به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ بۆ یه‌كه‌یه‌كی زانیاری به‌خش و ئه‌لیكترۆنی یا له‌ دۆخی نائاگاییه‌وه‌ بۆ دۆخی ئاگایی.

ئاسایش و كۆمه‌ڵگه‌ی زانیاری 
یه‌كێك له‌ پرسیاره‌ ئاڵۆزه‌كانی ناو ژیانی مۆدێرنه‌ پرسیاری ئاسایشه‌، ئاسایش چۆن به‌رهه‌م دێت؟ چۆن دابه‌شی ده‌كه‌یته‌وه‌؟ ژیانی مۆدێرنه‌ به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ ئاڵۆز و پڕ له‌ ململانێیه‌، دابینكردنی ئاسایش له‌ناو ئه‌و فۆڕمه‌ی ژیاندا پرۆسه‌یه‌كی سه‌خت و تێكه‌ڵه‌. وا دیاره‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت وه‌ك دامه‌زراوه‌ ئه‌كته‌رێكی گه‌وره‌یه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئاسایش، به‌ڵام راستییه‌كه‌ی له‌ دنیای مۆدێرنه‌دا له‌ تاك و گرووپه‌ كه‌مینه‌كانه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ كولتوور و فه‌رهه‌نگ و بڕاند و كایه‌ی ئابووری و دیپلۆماسی و وه‌رزش، ئاسایش به‌رهه‌م دێنن و دابه‌شی ده‌كه‌نه‌وه‌!

"هێنری كیسنجه‌ر" پێی وایه‌، هه‌موو ئه‌و هه‌ڵسوكه‌وت و ڕه‌فتارانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ بۆ پاراستنی خۆی له‌ مانه‌وه‌ و بچووك نه‌بوونه‌وه‌ ده‌یانكات، جه‌وهه‌ر و كرۆكی ئاسایشن. ئه‌م دیده‌ زیاتر دیدێكی ڕیاڵیزمانه‌یه‌! كیسنجه‌ر خۆی باوكی قوتابخانه‌ی ڕیاڵ پۆڵه‌تیكسه‌ و له‌ روانگه‌ی قوتابخانه‌كه‌یه‌وه‌ ئاسایش ده‌بینێت و دابه‌شی ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یبه‌ستێته‌وه‌ به‌ چه‌مكی زانیاری. 

له‌ دنیای ئه‌مڕۆدا بڕێكی گه‌وره‌ی ئاسایش له‌ڕێی "نه‌رمه‌هێز"ـه‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنرێت، نه‌رمه‌هێز به‌ مانای ئه‌وه‌ی به‌بێ به‌كارهێنانی هێز ئارامی و دڵنیایی هه‌م بۆ ده‌وڵه‌ت و هه‌میش بۆ ئه‌ندام و گرووپه‌ جیاوازه‌كانی ناو ده‌وڵه‌ت دیاری بكه‌یت. پرۆسه‌كه‌ بریتییه‌ له‌ گۆڕینی دۆخی نائاسایش  Desecuritizationیان ئه‌و پرسه‌ی كه‌ به‌ ئاسایش دانانرێت بێته‌ گۆڕین و به‌ ئاسایش دابنرێت! لێره‌وه‌ فه‌رهه‌نگ و بازاڕ و كارخانه‌ و میدیا ڕۆڵ ده‌بینن. فه‌رهه‌نگ به‌مانای ئه‌وه‌ی چۆن له‌ڕێی فه‌رهه‌نگه‌كه‌ته‌وه‌ به‌وانی تر ده‌ڵێیت من یه‌كه‌یه‌كی ته‌واو پڕ له‌ ئاسایش و ئارامیم. 

پرۆسه‌ی به‌ ماكدۆناڵدكردنی دنیا یه‌كێكه‌ له‌و نه‌رمه‌هێزانه‌ی ئاسایش به‌رهه‌م دێنێت. ڕاسته‌ پرۆسه‌كه‌ لیبڕاڵانه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ بازاڕ ده‌جووڵێت، به‌ڵام له‌ زۆرینه‌ی شوێنه‌ جیاوازه‌كانی دنیا ئاماده‌یی هه‌یه‌، ئه‌م ئاماده‌بوونه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆی ئاماده‌بوونی ئاسایشه‌ بۆ ناوه‌وه‌ی یه‌كه‌ سیاسییه‌كه‌.
قه‌ته‌ڕ له‌ڕێی كه‌ناڵی جه‌زیره‌وه‌ ئاماده‌یه‌، پێ ده‌چێت پرۆسه‌كه‌ بریتی بێت له‌ دابینكردنی ئاسایش له‌ڕێی ئاسمانه‌وه‌. ئه‌ڵمانیا له‌ڕێی (بی ئێم ده‌بلیو و مێرسدس و ئۆدییه‌وه‌)، دۆزینه‌وه‌ی بازاڕ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆت پرۆسه‌یه‌كه‌ زیاتر ئاسایشی ناوخۆی پێ به‌رهه‌م دێت. ئه‌ڵمانیا كه‌ره‌سته‌ی جوانكاری كۆمپانیاكانی (بالێ و نێڤیا) به‌رهه‌م دێنێت، به‌ڵام نایه‌وێت ئاسایشی پێ به‌رهه‌م بێنێت! 

وه‌رزش كایه‌یه‌كی تری ناو ژیانی مۆدێرنه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ كایه‌ی گشتی له‌ پێوه‌ندیدایه‌، به‌ڕازیل یاریكه‌ر ده‌نێرێته‌ ده‌ره‌وه‌ به‌تایبه‌ت یانه‌ ئیسپانییه‌كان، ده‌كرێت بڵێین وڵاتێكه‌ ده‌یه‌وێت له‌ڕێی تۆپی پێوه‌ ئاسایش به‌رهه‌م بێنێت. ڕووسیا ئه‌مساڵ له‌ڕێی جامی جیهانییه‌وه‌ هه‌وڵی دا خۆی وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی ته‌واو پڕ له‌ ئارامی و ئاسایش پێشانی دنیا بدات.

جه‌ژن و ڕووبه‌ری گشتی و كۆمه‌ڵگه‌ی زانیاری
راستییه‌كه‌ی ده‌كرێت ئێمه‌ جه‌ژن وه‌ك ڕووداو به‌ پرۆسه‌ی مه‌سره‌فگه‌رایی و كرێخۆری ببه‌ستینه‌وه‌. فه‌رهه‌نگی مه‌سره‌فگه‌رایی دنیای ئێمه‌ فه‌رهه‌نگێكی ده‌سته‌گه‌رایی و به‌ كۆمه‌ڵه‌! ده‌سته‌گه‌رایی به‌مانای ئه‌وه‌ی ئێمه‌ هه‌موومان به‌ كۆمه‌ڵ و به‌یه‌كه‌وه‌ پێوه‌ندی به‌ ڕووبه‌ری گشتییه‌وه‌ ده‌كه‌ین و زانیاری به‌ده‌ست دێنین و دابه‌شی ده‌كه‌ینه‌وه‌. هه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌چین بۆ سه‌یران، بازاڕ، ئیسكان، سه‌هۆڵه‌كه‌، مۆڵه‌ مۆدێرنه‌كان و چایخانه‌ و ئیسراحه‌تخانه‌كان! به‌ڵام له‌ناو ئه‌و ڕووبه‌ره‌ گشتییانه‌دا دابه‌شبوون و پارچه‌ پارچه‌بوونێكی گه‌وره‌ ئاماده‌یی هه‌یه‌، پێ ده‌چێت به‌شێكی ئه‌م دابه‌شبوونه‌ پێوه‌ندی به‌ دنیای سه‌رمایه‌داری و بازاڕ و كۆمه‌ڵگه‌ی زانیارییه‌وه‌ هه‌بێت. 

بازاڕ لێره‌ وه‌ك بونیادێكی لیبڕاڵ ڕۆڵ ده‌بینێت له‌ پرۆسه‌ی پارچه‌ پارچه‌بوونه‌كه‌دا، له‌ ئیسكان وه‌ك ڕووبه‌رێكی گشتی نرخی چایه‌ك ته‌نیا (٥٠٠) دیناری عێراقییه‌، به‌ڵام له‌ كۆسته‌ریكا كافێ ئه‌م نرخه‌ ده‌گاته‌ ده‌ ئه‌وه‌نده‌. ڕووبه‌ری گشتی له‌ دنیای ئێمه‌دا به‌ته‌واوی ڕووبه‌رێكی مردوو و بێ زانیارییه‌! هیچ هه‌نده‌سه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری بونیاد و بكه‌ره‌كانی ناو ڕووبه‌ره‌كه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ نابه‌ستێته‌وه‌. ڕاسته‌ ئێمه‌ به‌ كۆمه‌ڵ ده‌جووڵێین و پێوه‌ندی به‌ ڕووبه‌ری گشتییه‌وه‌ ده‌كه‌ین، به‌ڵام راستییه‌كه‌ی هیچ پێوه‌ندییه‌ك له‌ناو ئه‌و ڕووبه‌ره‌دا به‌ یه‌كتریمانه‌وه‌ نابه‌ستێته‌وه‌ و به‌یه‌كه‌وه‌مان نالكێنێت و له‌ یه‌كترمان نزیك ناكاته‌وه‌.

AM:10:32:01/09/2018




ئه‌م بابه‌ته 266 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌