تەنگژەیەكی نوێ و ئێمە لەو ناوەدا


بەدران ئەحمەد حەبیب

وێ ناچێ تەنگژەی نێوان چوار وڵاتە عەرەبییەكە بە مەزنایەتیی سعوودیە لەگەڵ قەتەردا بەمزوانە بە چارەسەر بگات هەرچەندە وەزیری دەرەكیی ئەمەریكا رێكس تیلەرسن لەپێناو دۆزینەوەی دەرچەیەكدا گەیییە دەوحەی پایەتەختی ئەمەی دوایییان. بەڵام نەگەیین بە چارەسەر بە واتەی ئەوە نییە تەنگژەكە سەر دەكێشێتە راماڵێكی سەربازیی ئەوان بۆ سەر ئەو وڵاتۆكە شێوە گوجەر و ناوەڕۆك زلەی قەتەر، كە ماوەی نێزیك بە بیست ساڵە، واتە لە دامەزرانی نۆیینی ئەلجەزیرەوە دەست لە ناوەخۆی وڵاتەیلی عەرەبدا دەگێڕێ و لەگەڵا سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبیشدا پێش حەوت ساڵ ئەو دەست تێداگێڕانەی گەیاند بە كردەوەی فرە تێكدەرانە. ئەو تەنگژەیە، كە لە مێژەیە دەستی پێ كردووە و تازە دەركەوتووە، هێشتا لە نووكدایە و كات دەبات تا یەكلایی دەبێتەوە.

راستیت دەوێ تەنگژەیەكە هەرچەندە راستەقینەش بێ، سیناریۆئاسا دەڕواتە رێوە. رێی تێ ناچێ قەتەر، كە هێندەی ناولەپێكە باكی بەو هەموو پاڵەپەستووە نەبێ و تاسەر خۆی راگرێ. بەڵام گرینگیی رووداوەكە لە چەند خاڵێكدایە، گرینگترینیان نیشانەی دەست پێكردنی ململانەیەكی گردەبڕە لە نێوان وڵاتەیلی عەرەب و ئێراندا هەرچەندە زۆریش ببات تا دەگات بە تێكسرەواندنی چەكداری، كە ئەو تێكسرەواندنە دەبوو لەمێژەوە رووی بدایە ئەگەر سیاسەتی سەرۆكی پێشووی ئەمەریكا باراك ئۆباما نەبوایە بە رێگری سەرەڕێی. دووەمیان، پێش ئەوەی ئەو تێكسرەواندنە دەست پێ بكات دەبێ نەخشەی ناوچەكە لە رووی سیاسییەوە زەڵاڵتر ببێتەوە لەوەی ئێستای. بۆ نموونە هەڵوێستی توركیا، كە عەرەب بە گشتی (ئیسڕائیلیش لەگەڵدا) بە مەزنایەتیی ئەمەریكا لە بەرەیەكدا بن، لە تێكسرەواندنێكی وادا ئاخۆ چی دەبێ. وەك بینیمان سەركۆماری توركیا لە ماوەی تەنیا چەند رۆژێكی كەمدا دوو هەڵوێستی جیای نواند لەو تەنگژەیەدا، جارێك سوپای ناردە قەتەر و جارێكی تر سازیی خۆی بۆ ناوبژیی نێوانیان دەربڕی.

بە كورتی، تەنگژەی قەتەر پێویستییەك بوو بۆ بەرەی سعوودیە "چاترە بڵێین بەرەی عەرەبی" بۆ ئەوەی بەر لە یەكەمین بردنی شاڵاوی چەكداری بەرەو كۆماری ئیسلامی، نەخشەكە روونتر بكاتەوە و دۆست و دوژمن لە یەكتر هاوێر ببن. ئەو  ماوەی نێوانە پێویست بوو تا ئەو دەستەوارە چەكەی یاشای سعوودیە پێش مانگ و نیوێك بە گەیینی سەرۆك ترامپ بە ریاز لەگەڵیدا ئیمزای كرد ئەویش ساز ببێ بۆ بەگژداچوونەوەی كۆمار، كە ماوەی چوار گرێدەمەیە كارێك بە دنیای عەرەب دەكات كوردواتەنی با بە دەواری پایزی نەكردبێ. تا نەخشەی سیاسیی ناوچەكە واتە كێ لەگەڵ عەرەبدایە و كێ لەگەڵیاندا نییە و چەك و جبەخانە بایی یەك ملیار دۆلار و نیوەكە دەگاتە جێ، لەو نێوانەدا شەڕی سووریەش بەرەو یەكلابوونەوە دەڕوات. وەك دەبینین هەموولا خێراتر لە جاران بەرەو بنكوتی ئەو شەڕە پەلەیانە. جاران تەنیا رووس پەلەیان بوو ئێستا ئەمەریكایی زیاتر پەلەیانە بۆ بڕاندنەوەی شەڕەكە و سازبوون بۆ بەگژداچوونەوەی  ئێران، كە وێ دەچێ سەرۆكی ئەمەریكا لەم پرسەدا گەلێك رژد و رژدانە بێ.

سەرۆكی تازەی ئەمەریكا دەیەوێ هەڵەی هەشت ساڵی سەرۆكی پێش خۆی راست بكاتەوە و هەنگاوی یەكەمیشی لە ناوچەی رۆهەڵاتی ناوەڕاست دەست پێ كردووە. سەرۆكی پێشوو لە رێی پشتیوانی لە بزاوی رادیكاڵی ئیخوان موسلیمینەوە دەستی لە ناوەخۆی وڵاتەیلی عەرەبدا وەردا و كۆمەڵێكی لێ هەڵوەشاندەوە. رێی بە توركیا دا بە پانی و درێژی لە كاروباری زۆر وڵاتی عەرەب وەك میسر لیبیا فەڵەستین عێراق و لە سەرووی هەموویشیانەوە سووریادا دەست وەربدات. لەوانەش وێوەتر، بە ئیمزاكردنی رێككەوتنی ناوكەیی لێل ئێراندا ئۆباما دەستی كۆماری ئیسلامیی لە وەردانە ناوەخۆی كۆمەڵێك وڵاتی عەرەبدا كردەوە. لە هەموو دنیاوە دیارە كۆماری ئیسلامی چۆن لە كاروباری ناوەخۆی عێراق سووریا و یەمەندا دەست دەگێڕێ. بە كورتی، سەرۆك ئۆباما لەپێناو بەرژەوەندی ئیسڕائیلدا راستە عەرەبی لاواز كرد بەڵام دوو كەڵەگای وەك ئێران و توركیای راست كردەوە، كە ئەمجارە (وەك گاڵتەی چلرەنووس) ئیسڕائیل كەوتووەتە بەرەی عەرەبەوە بۆ هەڵسانەوە و بەهێزبوونەوە بە رووی ئەوانی تردا.

ئەوەی لەو دیمەنەدا زیاتر كۆمیدییە هەڵوێستی سەركۆماری توركیایە ئاخۆ لە كیهە بەرەدا خۆی دەگرێتەوە. وەك بینیمان لە دوو رۆژی یەكەم و دووەمی تەنگژەكەدا دوو هەڵوێستی جیای نواند، جارێك شەڕكەر لە كەلەكەی قەتەردا دژی عەرەب و جاری دووەم ناوبژیكەری نێوانیان. هەڵوێستێكی دژوارە راستیت دەوێ ئەوەی ئەو پیاوەی تێ كەوتووە: بێتو لە بەرەی ئێراندا بێت ئەمەریكای بۆ هەتاهەتایە لەدەست دەچێت، لە بەرەی سعوودیەدا بێت رووسیا دەدۆڕێنێتەوە، كە ماوەی ساڵێكە هەزار هیوای بە پێوەندی لەگەڵا رووسیادا گرێ داوە. هەڵوێستی بزاوی برایەلی موسڵمان لە وڵاتەیلی عەرەبدا ئەویش فرە ئاڵۆزە و برایەل لە لێواری هەڵدێرێكی دیرۆكیدان. بێتو لە بەرەی ئێراندا بمێننەوە تاسەر، دەبێتە سۆنگەی پێچانەوەی بارگەیان تا هەتایە. هەر ئەوەشە نەخشەی سعوودیە و میسر لە ئاست ئەو "دوژمنە باوەكوشتەیە"ی ئیخوان، كە لە سەرەتای تەنگژەكەوە بیانووی یەكەمیان بە قەتەر ئەوەیە. لەوانەشە ئیخوان چاوەڕوانی هەڵوێستی بنەبڕی سەركۆماری توركیا بن، كە هیچی پێ ناوێ هەڵوێستی سەركۆمار لەگەڵ عەرەبدا بێت یان لەگەڵ ئێراندا هەر دەبێتە مایەی بەسەرچوونی تەمەنی ئەو بزاوە و كوژانەوەی ئەستێرەیان لە ئاسمانی دیرۆكدا. ئیخوانی موسلیمین بزاوێكی هەرچەندە سونە مەزەون، بەڵام لەگەڵ گەیینیان بە كورسیی دەسەڵات لە میسر سەرەتای 2010 هەلپەرستانە دەستیان خزاندە دەستی ئێرانەوە و لەو دەمەوە تا ئێستا چاویان لەو دەسوەردانە مەزەوییە پۆشیوە، كە تاران لە وڵاتەیلی عەرەبدا دەیكات.

دەمێنێتەوە كوردەبۆرەی خۆمان لەو نێوانەدا چی بكات چیی بەسەر دێت و چی نەكات چیی بەسەر نایەت. راستیت دەوێ باری ناوەخۆی ئێمە هەر خۆی شلۆك و فشۆڵ بوو پێش ئەوەی ئەو بارە ئاڵۆزەی ناوچەكەشی بێتەسەر. بێتو وریا نەبین دیسان وەك شەڕەكەی داعش لە جەرگەی رووداودا هەڵدەكەوینەوە. ئەو بارە سیاسییە ئاڵۆزەی دوای لەكاركەواندنی پەرلەمان پێش سێ ساڵەوە دەستی پێ كردووە، هەروەها ئەو گرانییە ئابوورییەی جڤاكی كوردستانی پێدا رادەبوورێ، هەروەها ئەو دوولەتییەی بە هۆی باسی ریفراندۆمەوە دروست بووە، گشت ئەمانە كوردستان دەكەن بە نێچیرێكی بەزیو ئەگەر دەستوبردێك لە لووتكەی سەكردایەتیی خۆماڵییەوە روونەدات. ئێمە مەترسی دەكەین هەموولا وەك ئێستا چۆن هاتوون هەروا بڕۆن و ئاوڕێكی دواوە نەدەنەوە. لەو رۆژانەدا سەرۆك تاڵەبانی وێڕای ئەو بارە دروستییەی هەیەتی، بەرەو رۆهەڵات و سەرۆك بارزانی بەرەو رۆئاوا كەوتەوە رێ. بەلای زۆریشەوە هاودەنگییەك نییە لە نێواندا. لەبەرئەوە مەترسیی ئێمەمانان لە جێی خۆیدایە و مخابن دەنگی كەسیش بستێك بڕ ناكات.


AM:09:46:13/07/2017




ئه‌م بابه‌ته 18897 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌