هه‌ڵوێسته‌یه‌كی كورت له‌سه‌ر "مه‌رگ"

عادل قادری

له‌ سه‌رتاپای مێژووی مرۆڤایه‌تیدا مه‌رگ(death)  وه‌ك شتێكی له‌ناكاو و بێ رووخسار و به‌ هه‌ڵكه‌وت فام و پێناسه‌ كراوه‌، "ئه‌و" له‌ ناكاو دێت و هه‌ڵده‌كوتێته‌ سه‌ر ده‌رگه‌ی ژیان و هه‌ناسه‌كێشان، ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ی مه‌رگ (وه‌ك بكه‌ر)، وای كردووه‌ هێشتایش گه‌لێ ئه‌فسانه‌ و راز و حیكایه‌تی سڕۆك له‌ باره‌یه‌وه‌ له‌ كولتوور و ئه‌ده‌ب و فیكری مرۆییدا ئاماده‌ بێت، مه‌رگ هه‌ر چه‌نده‌ لێمانه‌وه‌ نزیك بێت (له‌ ره‌گی گه‌ردنیش نیزیكتر-ئایه‌تێكی قورئان) له‌ كات و ساتی نزوول و دابه‌زینی راسته‌قینه‌ی و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی خۆیدا، هه‌مدیس ئێمه‌ی مرۆڤ وه‌ك شتێكی ناوه‌خت و ناڕه‌وا ده‌یزانین و ئاماده‌ی نین.

مه‌رگ دێت و به‌ ئێمه‌ راده‌گه‌یه‌نێت كاتێتی! ده‌بێ هه‌موو ئه‌و پلان و به‌رنامه‌ و خه‌ون و خولیایانه‌ی كه‌ رۆژ و شه‌و یان كاتژمێره‌كانی رابردوو بیرمان لێ ده‌كرده‌وه‌، تووڕ ده‌ین و له‌گه‌ڵ مه‌رگ بڕۆین، چه‌نده‌ جێهێشتنی ئه‌و خه‌ون و كاره‌ نه‌كردانه‌ سامناك و تۆقێنه‌ره‌، چه‌ند هێنده‌تر نه‌ناسینی مه‌قسوود و دوامه‌نزڵگه‌ی مه‌رگ كوشنده‌ و ترسناكه‌. ئه‌و مه‌نزڵگه‌یه‌ی مه‌رگ بڕیاره‌ به‌ره‌و ئه‌وێمان ببات! مه‌نزڵگه‌یه‌ك كه‌ ئه‌وانه‌ی رۆیشتوون كه‌سیان نه‌گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ تا گۆشه‌یه‌كمان بۆ ده‌ربخه‌ن و ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئێمه‌ش كه‌ نه‌ڕۆیشتوون، تا دوا هه‌ناسه‌ له‌ حه‌سره‌تی گۆشه‌یه‌كی ئه‌م سه‌مفۆنییه‌ سامناكه‌ ده‌مێننه‌وه‌ و له‌ دواجاردا ته‌نیا به‌ ئیلهام و گێڕانه‌وه‌ و ئاین و ئه‌فسانه‌، مه‌زنده‌ی شێواز و ئه‌ودیوی ئه‌م سنووری ژیانه‌ ده‌كه‌ن. 

ئه‌م ماهییه‌ته‌ رازاوییه‌ی مه‌رگ وای كردووه‌ له‌ هزری مرۆڤایه‌تی و مه‌رگ ئه‌ندێشه‌ی بیرمه‌نداندا دوو ئاراسته‌ی گشتی وه‌ك نموونه‌ی دوو شێوه‌ ڕوانینی باوی مرۆڤ بۆ مه‌رگ ئاماده‌ بێت. وه‌ك نموونه‌ تێڕوانینی ئه‌بیقورییه‌كانه‌ كه‌ به‌ رسته‌ ناوداره‌كه‌ی ئه‌بیقور فه‌یله‌سووفی سه‌ده‌ی چواره‌می پێش زاین په‌رچه‌كردار و هه‌ڵوێستیان ده‌ناسرێت. ئه‌بیقورییه‌كان كه‌ داكۆكی و پێداگرییان له‌سه‌ر چێژپه‌رستی و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ خه‌م و ئازاره‌كانی ژیان و گه‌ردوون بوو، مه‌رگیان به‌ شتێكی رژد و گرینگ نه‌ده‌زانی كه‌ پێم وایه‌ ئه‌مه‌ جۆرێك هه‌ڵهاتن له‌ واقیعی ره‌نج و ئازاری مرۆیی بوو، واته‌ ئه‌وان ژیان و چێژه‌كانیان به‌ چه‌ق و دوا بڕیارده‌ر ده‌زانی. 

ئه‌بیقور ده‌یگوت: "پێویست ناكات له‌ مه‌رگ بترسین، چونكه‌ كاتێ من هه‌م، ئه‌و نییه‌ و كاتێ ئه‌ویش هات ئیتر من لێره‌ نیم". راستییه‌كه‌ی ئه‌م تێڕوانینه‌ به‌ر له‌وه‌ی تێڕامان و قووڵبوونه‌وه‌یه‌كی رژد له‌ پرسێكی كه‌ونینه‌یی به‌ناوی "مه‌رگ" بێت، هه‌ڵهاتنێكی ده‌روونی و عه‌قڵییه‌ له‌ واقیعی بێ رووخسار و نه‌ناسراوی و ناوه‌ختبوونی مه‌رگ. 

ئاراسته‌یه‌كی تر كه‌ چه‌ندان سه‌ده‌ دوای ئه‌بیقورییه‌كان شكڵی گرت و به‌تایبه‌تی له‌ رۆژگاری جه‌نگ و قاتوقڕی و له‌ناوچوونه‌ گه‌وره‌كان خۆی مانیفێست كرد، تێڕوانینێك بوو كه‌ توانی له‌ پله‌ی یه‌كه‌م په‌ی به‌وه‌ ببات كه‌ ئێمه‌ راستییه‌كه‌ی به‌ رژدی بیرمان له‌ مه‌رگ نه‌كردووه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش كه‌شف و قۆناغێكی نوێی وشیاری بوو كه‌ پاش جه‌نگه‌ جیهانییه‌كان هاته‌ ئاراوه‌ و له‌ رێی فرۆیده‌وه‌ و له‌ كتێبی "ئه‌ندێشه‌گه‌لێك شیاوی رۆژگاری جه‌نگ و مه‌رگ" له‌ ساڵی 1915دا هاته‌ به‌ر گفتوگۆ و ره‌هه‌ندێكی گه‌وره‌ی له‌ تێڕامان و قووڵبوونه‌وه‌ی فیكری رۆژئاوایی تا هه‌نووكه‌ش دیاری كردووه‌. به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ بنه‌مای گشتی فیكری ئه‌بیقوری كه‌ له‌سه‌ر چێژ دانیشتبوو، فرۆید كنجكۆڵی "ئه‌وپه‌ڕی بنه‌ماكانی چێژ" بوو. ئه‌م ئاراسته‌یه‌ پاش ژیان له‌ناو جه‌نگێكی كوشنده‌ و ماڵوێرانكه‌ر و شارستانیكوژ، زۆرتر هه‌ڵوێسته‌ و راوه‌ستانی له‌سه‌ر پرسی مه‌رگ وه‌ك بابه‌تێكی مرۆیی و فه‌لسه‌فی كرد. 

واته‌ زه‌قبوونه‌وه‌ی پرسی مه‌رگ و هه‌موو بابه‌ت و چه‌مك و وته‌زاگه‌لی پێوه‌ست به‌م پرسه‌ گشتی و كه‌ینونه‌ییه‌، ده‌رهاوێشته‌ و ئه‌نجامی ئه‌و هه‌موو مردن و كوشتنه‌ به‌كۆمه‌ڵه‌ بوو كه‌ مرۆڤ بۆ خۆی دروستی كرد و ئه‌گه‌ر و مه‌ترسی له‌ناوچوونی هه‌موو بوون و ده‌سكه‌وته‌كانی سه‌ری هه‌ڵدا بوو. ئه‌م حاڵه‌ت و فه‌زایه‌ی مه‌رگ كه‌ رێی بۆ هاتنی مه‌رگ وه‌ك بكه‌ر و نوێنه‌رێك له‌سه‌ر مافووری سووری خوێن خۆش كرد، شۆك و راچه‌نین یان هانده‌رێكی بنه‌مایی بوو كه‌ پرسی مه‌رگ به‌ شێوه‌یه‌كی نوێ و رژدتر و قووڵتر هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بكرێت و راستییه‌كه‌ی تێڕامان و بیركردنه‌وه‌كان له‌سه‌ر مه‌رگ و پێشهات و وته‌زاكانی وای كرد كه‌ فرۆید وه‌ك ده‌نگێكی به‌رزی ئه‌م تێڕامانانه‌ بڵێت "مه‌رگ و سێكس" دوو بابه‌ت و پرسن كه‌ هێشتا "تابۆ" (Taboo)  و بڤه‌یان له‌سه‌ره‌ و ده‌بێت چاو له‌چاو و روو له‌ روو تێیان بڕوانین و هه‌وڵی ناسینیان بده‌ین.

تایبه‌تمه‌ندیی بیركردنه‌وه‌كانی ئه‌م قۆناغ و ئاراسته‌یه‌، گومان له‌ پێناسه‌ی سه‌پێنراوی پێشوو بۆ پرسی مه‌رگ و دروستبوونی كنجكۆڵییه‌كی نوێ و ئاره‌زوو و تاسووقێكی سه‌یر بۆ تێگه‌یشتن له‌ واقیع و راسته‌قینه‌یی مه‌رگ بووه‌. له‌م قۆناغه‌دا مه‌رگ تابۆشكێنی لێ كرا و زۆر پرسی تایبه‌ت به‌ مه‌رگ وه‌ك هاوزا، رۆح، جه‌سته‌، خه‌ون و.. له‌ زۆر لایه‌ن و رووه‌وه‌ كه‌وته‌ به‌رباس و شیكاری و تێفكرین. ته‌نانه‌ت له‌ كۆتاكانی جه‌نگی دووه‌می جیهانی و پاش ئه‌وه‌ش شكڵێكی ناباو و دژه‌باو له‌ هه‌وڵ بۆ فامی مه‌رگ سه‌ری هه‌ڵدا كه‌ له‌ قه‌واره‌ی خۆكوژی و چه‌شنێك نیهیلیزمی زێده‌ڕۆییانه‌دا ده‌ركه‌وت. ئه‌گه‌رچی ده‌توانین نیچه‌ی بێ خودا و زه‌وین په‌رست و جه‌سته‌باوه‌ڕ له‌ ساڵیانێكی پێش ئه‌م جه‌نگانه‌ به‌ باوكی رۆحی ئه‌م خۆكوژییانه‌ بزانین.

ئه‌م دوو ئاراسته‌ زه‌قه‌ و ره‌وتی پێشكه‌وتن و شۆڕشه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی كولتوور و شارستانیی رۆژئاوا له‌ بوارگه‌لی زانستی، پیشه‌یی و فه‌لسه‌فی، وای كردووه‌ جیاوازییه‌كی زه‌ق و به‌رهه‌ست و ناودار به‌ ناوی رۆژئاوا – رۆژهه‌ڵات زیاتر ره‌وایی و مه‌شرووعییه‌ت په‌یدا بكات. له‌ كولتووره‌ رۆژهه‌ڵاتییه‌كاندا كه‌ هێشتایش توێكڵی ئاین نه‌شكاوه‌ و گومان و پرسیار سه‌رپشك نه‌بووه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و كۆی كولتووره‌كه‌ی، هه‌ر ئاین تاقه‌سوار و وه‌ڵامده‌ری پرسه‌ رازاوی و ناوه‌خت و نادیاره‌كان به‌تایبه‌تی مه‌رگه‌، راسته‌ به‌هۆكارگه‌لی زۆر هه‌ندێك پایه‌ و بنه‌مای ئاین له‌م كۆمه‌ڵگایانه‌ له‌ چاو پێشوو سست بوو و فه‌شه‌لی هێنا، به‌ڵام هیچكات ئه‌م سواره‌ نه‌ گلا، نه‌ له‌ شوێنێكیش هه‌ڵوێسته‌ و لادانی كرد. 

سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی داعش و ئه‌و پێناسه‌یه‌ی بۆ حكوومه‌تی ئیسلامی به‌ر له‌وه‌ی پێناسه‌ و شكڵێك بێت بۆ ژیان، پێناسه‌ و مانیفێستێك بوو بۆ مه‌رگ و پاش ژیان، كه‌ به‌ ئه‌حكامی شه‌رعی و فیقهی بی سێ و دوو و داماڵراو له‌ هه‌ر كنجكۆڵی و گومان و مه‌عریفه‌یه‌ك تا ئێسته‌ش به‌رگری له‌ هه‌ر تابۆشكێنی و بڤه‌ نه‌هێشتنێك له‌ پرسی مه‌رگ و به‌ زه‌وینیكردنی ده‌كات، ره‌نگه‌ زێده‌ڕۆیی نه‌بێت ئه‌گه‌ر بڵێین حكوومه‌تی داعش خه‌ون و ئاره‌زووی(desire)  به‌شێكی زۆری كۆمه‌ڵگه‌كانی رۆژهه‌ڵات و سیسته‌مه‌ حوكمڕانییه‌كانی بووه‌، واته‌ ده‌مكوتكردنی تێڕامان له‌ مه‌رگ له‌لایه‌ن ئایدۆلۆجیایه‌كی ئاینی وه‌ك داعش هه‌ڵگری دوو ره‌هه‌ندی سایكۆلۆجییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی رۆژهه‌ڵات. 

ره‌هه‌ندێكیان مه‌رگدۆستی و ژیانبێزیی ئه‌م كولتوورانه‌یه‌ كه‌ وه‌ك خه‌ون و دنیابینییه‌ك له‌لایه‌ن ئاین و ئه‌فسانه‌كان (داماڵراو له‌ تێفكرین و ئاوه‌زمه‌ندی) ئاوی دراوه‌، ره‌هه‌نده‌كه‌ی تریان مۆته‌كه‌ و كابووسێكه‌ به‌ نیسبه‌تی مه‌رگ و دنیای ئه‌ودیو ژیانه‌وه‌ هه‌یانه‌، واته‌ به‌شێوه‌یه‌كی ناوشیار( unconscious)  ئه‌وه‌نده‌ مه‌رگی به‌لاوه‌ گرینگه‌، نیو ئه‌وه‌نده‌ ژیان بایه‌خی نییه‌ بۆی و له‌م شێوازه‌ی بووندا ژیان له‌ خزمه‌تی مه‌رگدایه‌ نه‌ك به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ كه‌ مه‌رگ و مه‌رگ ئاگایی و مه‌رگئه‌ندێشی له‌ خزمه‌ت جوانكردن و به‌پیتكردنی ژیاندا بێت. 

AM:10:37:04/09/2018




ئه‌م بابه‌ته 483 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌