ئۆنتۆلۆجیا و شیعر

عادل قادری

ئۆتۆ پووگله‌ر له‌ راڤه‌كاران و شیكارانی به‌رهه‌كانی هایدیگه‌ر، له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ كه‌ ده‌شێ تێڕامانه‌كانی هایدیگه‌ر له‌باره‌ی (بوون) به‌سه‌ر سێ قۆناغ پۆلێنكاری بكه‌ین. له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا مانای "بوون" ته‌وه‌ر و خولینگه‌ی تێڕامانه‌كانیه‌تی. 

له‌م قۆناغه‌دا ئه‌م فه‌یله‌سووفه‌ به‌ خستنه‌ڕووی ته‌عبیر و ده‌ربڕینێكی تر له‌ ئینسان، واته‌ (Dasein) دازاین، ده‌په‌رژێته‌ سه‌ر ئه‌گه‌ر و هه‌وڵی تێگه‌یشتن و فامكردنی "بوون" له‌لایه‌ن ئه‌و، واته‌ دازاینه‌وه‌‌. 

له‌ قۆناغی دووه‌مدا حه‌قیقه‌ت (Wahreit)ی بوون بایه‌خی ده‌رده‌كه‌وێت. له‌م قۆناغه‌دا هایدیگه‌ر به‌ تێڕوانین و گۆشه‌نیگای نوێ بۆ حه‌قیقه‌ت و به‌ خستنه‌ڕووی پرسیار له‌سه‌ر "بوونی حه‌قیقه‌ت" له‌ پێوه‌ندی نێوان سروشت و زاتی حه‌قیقه‌ت و "بوون" خۆیدا ده‌دوێت. دواجار له‌ قۆناغی سێیه‌مدا سه‌ره‌نجی هایدیگه‌ر به‌ره‌و شێواز و قه‌واره‌ و خانه‌ (Topos)ی بوون راكێشراو و پێوه‌ندی نێوان زمان، زمان و مانا (یان نه‌فس و زات)ی "بوون" كه‌وته‌ به‌ر شیكاری و لێكدانه‌وه‌كانی. لێره‌دایه‌ كه‌ ده‌سته‌ملانێ و هاوپێوه‌ندی ئۆنتۆلۆجیا و شیعرمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت و‌ گوته‌ ناوداره‌كه‌ی هایدیگه‌ر كه‌ "زمان خانه‌ی بوونه‌" مانای خۆی وه‌رده‌گرێت و گه‌شاوه‌ترین و كراوه‌ترین شێوازی زمانی بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و كرانه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر بوون له‌ قه‌واره‌ی شیعردا وێنا ده‌كات‌. 

هه‌ڵبه‌ت تێگه‌یشتن له‌و گوته‌ ناوداره‌ی هایدیگه‌ر پێشمه‌رجێكی هه‌یه‌،‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مووان تێده‌گه‌ن، ئه‌وه‌ مرۆڤ نییه‌ به‌سه‌ر زماندا زاڵه‌،‌ به‌ڵكو زمانه‌ به‌سه‌ر مرۆڤدا ده‌خوڕێ و زاڵ و سالاری ناو دنیای مرۆڤه‌. به‌ تێگه‌یشتن له‌م راستییانه‌ی ناو دنیای هایدیگه‌ر، بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌، ئۆنتۆلۆجیا و تێڕامانی به‌رده‌وام له‌سه‌ر "بوون" زۆرتر لای شاعیرانی وه‌ك فریدریك هۆڵدرلین و ماریا ریلكه‌، ئیسته‌فان جۆرج، جۆرج ته‌راكه‌ل و.. به‌ گشتی لای شاعیران و‌ به‌ زمانی شیعر ئه‌زموون و تاقی ده‌كرێته‌وه‌ و هه‌ر ئه‌م زمانه‌شه‌ كه‌ "بوون" ده‌خاته‌‌ بازنه‌ی سووڕانه‌وه‌یه‌كی به‌رده‌وام و ناكۆتاوه‌‌. ئێمه‌ به‌ لۆجیكی به‌رهه‌ستییانه‌ی "بوون" لای دیكارت و ‌به‌ لۆجیكی ئه‌ره‌ستۆ و به‌ گشتی  له‌ رێی سیسته‌مه‌ باوه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی سه‌رده‌مه‌وه‌ ئه‌م ئه‌نجام و ده‌سكه‌وته‌مان له‌مه‌ڕ "بوون"‌ ده‌ست ناكه‌وێت كه‌ له‌ رێی شیعر و ئۆنتۆلۆجیای ناوه‌كیی زمانی شیعر به‌ ده‌ستی دێنین‌.

ریلكه‌ زۆرتر هه‌وڵی ده‌دا له‌و چركه‌ساته‌ ئه‌فسووناوی و غه‌ریبانه‌ بنووسێت كه‌ تێیاندا حه‌قیقه‌تی تۆكمه‌ی "بوون" /ئه‌وه‌ی كه‌ شتێك هه‌یه‌/ زۆرتر له‌ باقی ساته‌كانی تر هه‌ست پێ ده‌كرێت. هایدیگه‌ر له‌ (له‌باره‌ی شاعیردا) 1912 له‌مه‌ڕ دنیای شیعریی ریلكه‌وه‌ ده‌نووسێت: شاعیر یان وه‌گێڕ (راوی)ی ریلكه‌ سواری به‌له‌مێك له‌ دوورگه‌ی فیلای یۆنانه‌وه‌ به‌ره‌و زه‌ریا به‌ڕێ ده‌كه‌وێت. شتێكی ئه‌وتۆ روو نادات، به‌ڵام شتێكی تر روو ده‌دات كه‌ دژه‌ باوه‌! له‌به‌ر چاوانی منه‌وه‌، 16 ‌كه‌س بوون كه‌ سه‌وڵیان لێ ده‌دا، زۆربه‌ی ساته‌كان شتێكیان نه‌ده‌دیت، نیگا ئه‌بڵه‌قبووه‌كانیان هه‌وای ده‌بوارد و تێیده‌په‌ڕاند. به‌ڵام هه‌ندێ جار یه‌كێك له‌وان ده‌بوو به‌ داومه‌وه‌،‌ له‌ كاتێكدا نغرۆی تێڕامان بوو و بیری له‌ دیارده‌یه‌كی غه‌واره‌ و نه‌ناس ده‌كرده‌وه‌ كه‌ به‌ هه‌یئه‌تێكی ره‌نگین و زه‌نگین له‌ هه‌مبه‌ریدا ده‌رده‌كه‌وت و ده‌یخسته‌ تێڕامان و بیركردنه‌وه‌ له‌ دۆخگه‌لێك ‌ كه‌ ره‌نگه‌ سروشت و هه‌ناوی راسته‌قینه‌ی ئه‌و دیارده‌یه‌ به‌و جۆره‌ وه‌ده‌ركه‌وێت. تا ده‌هاتمه‌ سه‌ر خۆم و لام ده‌كرده‌وه‌، بێ سێ و دوو ئه‌و حاڵه‌ته‌ بیرمه‌ندی و قووڵڕوانینی خۆی ده‌دۆڕاند، تا شوێنێك كه‌ ئه‌و حاڵه‌ته‌ جوان و قووڵه‌ جێی خۆی له‌گه‌ڵ حاڵه‌تێكی سووك و بێمانای كه‌سێكدا ده‌گۆڕییه‌وه‌ كه‌ ده‌تگوت ده‌ره‌وه‌زه‌یی ده‌كات لێت.

دڵه‌ڕاوكێكانی هایدیگه‌ر و ریلكه‌ له‌ یه‌ك چه‌شنن. ریلكه‌ ده‌ڵێت: پرسیار له‌ بوون، ره‌نگه‌ پێویستی به‌ زمانێكی شاعیرانه‌ بێت. هایدیگه‌ریش وه‌ك هاونه‌وایه‌ك ده‌ڵێت: ئه‌م پرسیاره‌ هه‌موو فه‌یله‌سووفانی هه‌راسان كردووه‌. ئایا ئه‌مه‌ بوو ئه‌و سامان و خه‌رمانه‌ی میتافیزیك و ئه‌ندێشه‌ی رۆژئاوا كه‌ وه‌ها له‌ به‌رده‌م ئه‌م پرسیاره‌دا ده‌له‌رزێ؟.

فریدریك هۆڵدرلین (1843-1770) یه‌كێكی تره‌ له‌ شاعیره‌ جێ مه‌به‌ست و ئایدیاله‌كانی هایدیگه‌ر، نه‌ته‌وه‌خوازێكی ئه‌ڵمانی كه‌ له‌ سه‌رێكه‌وه‌ حاڵ و هه‌وایه‌كی یۆنانی خسته‌ ناو رێبازی رۆمانتیسیزم و له‌ سه‌رێكی تره‌وه‌ تاموبۆ و تێمێكی كوفرئامێزی رژانده‌ هه‌ناوی خوداناسی (Theology) مه‌سیحییه‌ته‌‌وه‌. هایدیگه‌ر پێنج بابه‌تی له‌باره‌ی هۆڵدرلینه‌وه‌ نووسی و زۆربه‌یشیانی به‌ هۆنینه‌وه‌ و شیعره‌كانی هۆڵدرلین به‌ڵگه‌مه‌ند ده‌كرد. 

ئه‌و، و‌ا تێده‌گه‌یشت كه‌ هۆڵدرلین یه‌كێك له‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ (بوونی)‌ ناسیوه‌، شیعری (گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ماڵ، 1802)ی هۆڵدرلین كه‌ هایدیگه‌ر باسی لێوه‌ ده‌كات، سه‌ربورده‌ی سه‌فه‌ری شاعیرێك ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ له‌رێی چیاكانی ئه‌لپه‌وه‌ ده‌یه‌وێ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌رێمی سووئابی ئه‌ڵمانیا، واته‌ نیشتمانی خۆی. له‌ چیاكانی ئه‌لپدا، خۆشی و شادی له‌ ڕاده‌به‌ری گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ماڵ هه‌ست پێ ده‌كات. جۆش و خرۆشێك به‌ ناخمدا دێت و هه‌مدیس له‌ دڵمدا بوێرییه‌كی شادی ئامێز شایلۆغانێ و سه‌مایه‌تی.. به‌ تێڕوانینی هایدیگه‌ر "زمان" بۆ هۆڵدرلین شتێكه‌ كه‌ "گه‌ڕانه‌وه‌"‌ خۆی تێیدا روو ده‌دات، شتێكه‌ ده‌كرێت تێیدا "ببین". لێمانه‌وه‌ دووره‌ ‌و نزیكیش، نزیكیشه‌ ‌و دووریش. بۆیه‌ شتی نزیك ده‌بێت تا ئاستێك داپۆشراو و سه‌ر به‌مۆر بمێنێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر نا ئیتر نزیك نییه‌. 

ئه‌مه‌یه‌ رازی نزیكی و ئه‌م رازه‌ به‌ره‌و رازێكی گشتیتری پێوه‌ست به‌ "بوون" ده‌مانبات كه‌ چه‌مكی رازاوی "ئا‌لێسێئیا (aletheia)"یه‌. ئه‌م لێكدانه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌ی هایدیگه‌ر ئێمه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ره‌سه‌نتر له‌ تێگه‌یشتن و خوێندنه‌وه‌ی سارته‌ر گرێ ده‌دات به‌ ئۆنتۆلۆجیای شیعره‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ سارته‌ریش له‌ پێشه‌كییه‌كدا كه‌ له‌سه‌ر شیعره‌كانی "ستێفان مالارمه‌" نووسی، كه‌ڵكه‌ڵه‌ی خۆی بۆ حه‌قیقه‌ت و بنه‌ڕه‌تی "بوون" له‌ چوارچێوه‌ی خوێندنه‌وه‌ی هاوكێشه‌ی "زه‌رووره‌ت، رێكه‌وت" هه‌ڵبه‌ت به‌ تێگه‌ و هه‌ڵگۆسته‌یه‌ك كه‌ له‌ شیعره‌كانی مالارمه‌ هه‌بووی، ده‌رخستووه‌. به‌ڵام وه‌ك چه‌ق و ته‌وه‌رێكی به‌رده‌وام و درێژ له‌ دنیا و كاره‌كانیدا "بوون" نه‌بووه‌. 

زه‌رووره‌ت و رێكه‌وت وه‌ك دووانه‌یه‌ك كه‌ "بوون" ده‌هاوێنه‌ ئامێزی یه‌كتر و له‌ نێوان خۆیاندا جێگۆڕكێی پێ ده‌كه‌ن، وه‌ك بنه‌ڕه‌تی بوون لای سارته‌ر و مالارمه‌ ده‌رده‌كه‌ون. به‌ڵام هایدیگه‌ر به‌ زه‌قكردنه‌وه‌ و خستنه‌ڕووی چه‌مك و وشه‌ی "ئا‌لێسێئیا (aletheia)" دنیا و سه‌رزه‌وینێكی شیعری واته‌ ئۆنتۆلۆجیای شیعریی له‌ به‌رده‌مماندا ده‌كاته‌وه‌. "ئه‌لسێئیا" كه‌ وشه‌یه‌كی یۆنانی كۆنه‌ هاوواتای حه‌قیقه‌ت به‌كار دێت. به‌و واتایانه‌ی كه‌ ئه‌م وشه‌ ده‌یپرشێنێته‌وه‌ و لێی ده‌وه‌شێته‌وه‌، فه‌زا و زمانێكی شیعریمان بۆ مسۆگه‌ر ده‌كات. 

ئه‌لسێئیا بێجگه‌ له‌ حه‌قیقه‌ت، به‌ واتای "ناپۆشراوه‌یی"ش دێت. كه‌واته‌ ده‌رده‌كه‌وێت یۆنانێكانی جیهانی كه‌ونارا كاتێك بیریان له‌ حه‌قیقه‌ت ده‌كرده‌وه‌، هاوكات و هاوته‌ریبیش له‌باره‌ی "له‌سه‌ر داماڵین، په‌رده‌هه‌ڵماڵین، ده‌رخستن و یان دۆزینه‌وه‌" بیریان ده‌كرده‌وه‌. ته‌نیا زمانێك كه‌ به‌ دوور له‌ زمانی ره‌های زانست و هه‌ندێ رێبازی فه‌لسه‌فی و به‌ڵگه‌ لۆجیكمه‌نده‌كان و بڕیاره‌ پۆزێتیڤیستییه‌كان و.. هتد، ده‌توانێ له‌ دنیای ئه‌م چه‌مكه‌دا زانیاری و ناسین ئه‌زموون بكه‌ن و بنه‌ڕه‌تی بوون بگێڕێته‌وه‌، زمانی ئۆنتۆلۆجیكانه‌ی شیعره‌. 

شیعر به‌ پاراستنی تاهه‌تایی شیمانه‌ و ئیمكان له‌ هه‌مان كاتدا كه‌ چه‌شنێك له‌ حه‌قیقه‌تی تێدایه‌،‌ جاڕی نه‌بوونی حه‌قیقه‌تیش لێ ده‌دات. به‌ پێڕه‌وكردنی ئه‌و رۆشنایییه‌ی وشه‌ی ئه‌لسێئیا (یه‌كێكی تر له‌ مانا گرینگه‌كانی ئه‌م وشه‌یه‌ "رووناكی یان نووری داپۆشراو"‌) له‌ به‌رده‌مماندا ده‌یكاته‌وه‌،‌ شێوازێك له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ به‌ هێنانه‌ دی چه‌ند چه‌مكێك و كۆكردنه‌وه‌ی ئه‌م چه‌مكانه‌ به‌ده‌ست دێنین كه‌ راسته‌وخۆ پێوه‌ست و گرێدراوی بوونێكی شیعریانه‌ن، بوونێك كه‌ له‌ناو زمانی شیعردا روو ده‌دات، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ كه‌ هایدیگه‌ر چه‌ند جارێك دێڕه‌ ناوداره‌كه‌ی هۆڵدرلین ده‌كاته‌ خاڵی ده‌سپێكی نووسین و هه‌ندێ له‌ تێڕامانه‌كانی: ئینسان، شاعیرانه‌ نیشته‌جێ ده‌بێت. 


ژێده‌ره‌كان:
1- هایدگر- جف كالینز، هاوارد سلینا- ترجمه‌ صالح نجفی
2- شعر، زبان و اندیشه‌ی رهایی، مارتین هایدگر- ترجمه‌: د. عباس منوچهری
3- اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ژان پل سارتر، ترجمه‌: مصگفی رحیمی
4- هایدگر و شاعران، ورونیك، م، فوتی، ترجمه‌: عبدالعلی دست غیب
5- ئۆنتۆلۆژی بنه‌ڕه‌تی و بوونی مرۆڤ، پڕۆفیسۆر محه‌مه‌د كه‌مال


AM:10:20:04/10/2018




ئه‌م بابه‌ته 231 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌