كورته‌یه‌ك له‌باره‌ی ده‌ق و په‌راوێزه‌كانی هایدیگه‌ر

عادل قادری

مارتین هایدیگه‌ر یه‌كێك له‌ هه‌ڵگیرسێنه‌رترین و ئاڵۆزترین فه‌یله‌سووفه‌كانی مێژووه‌ كه‌ هه‌نووكه‌یش له‌ خوێندن و شیكاری و توێكاری ده‌قه‌كانی نه‌بووینه‌ته‌وه‌. ئه‌و، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ پرسیارێكی گه‌وره‌وه‌ كرۆك و جه‌سته‌ی فه‌لسه‌فه‌ی تووشی راچڵه‌كان و ته‌كانێكی گه‌وره‌ كرد. ئه‌و، ئه‌ركی فه‌یله‌سووفی راسته‌قینه‌ و له‌ سه‌رووی هه‌موویشیانه‌وه‌ خۆی ئیشكردن له‌سه‌ر یه‌ك پرسیار ده‌زانی. 

بۆ ئه‌و، پرسیاری بنه‌مایی ئه‌مه‌یه‌ كه‌: (حه‌قیقه‌تی "بوون" چییه‌؟).‌ هایدیگه‌ر ده‌ڵێت: ئه‌ندێشه‌ی رۆژئاوایی پرسیاری (بوون)ی له‌ یاد بردووه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ش نه‌ ته‌نیا له‌م سه‌رده‌مانه‌ی دواییدا، به‌ڵكو له‌ پرۆسێسێكی له‌یادبردنه‌وه‌ و پشتگوێخستنێكدا كه‌ دوو هه‌زار و 500 ساڵ درێژه‌ی هه‌بووه‌. ئه‌رك و ئامانجی هایدیگه‌ر گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌م پرسیاره‌ بوو، كه‌ چۆناوچۆن ده‌كرێت له‌ (بوون) تێبگه‌ین؟ ئایا بوار و شیمانه‌ی ئه‌وه‌ هه‌یه‌‌ دانوستان و مامه‌ڵه‌یه‌كی تر له‌گه‌ڵ بووندا بكرێت تا ئاراسته‌كانی ئه‌م دوو هه‌زار و 500 ساڵه‌ به‌لایه‌كی تردا ببه‌ین و بیگۆڕین؟ 
بۆ هایدیگه‌ر ئه‌وه‌ی وا قه‌واره‌ و بوونی كه‌وتبووه‌ مه‌ترسییه‌وه‌، سه‌رتاپای ئه‌ندێشه‌ی رۆژئاوایی به‌ مانای ته‌واوی ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ بوو. ئه‌وه‌ش نه‌ ته‌نیا فه‌لسه‌فه‌كه‌ی، به‌ڵكو زانسته‌ سروشتییه‌كان، زانسته‌ مرۆیییه‌كان و ته‌نانه‌ت گوتار و ئاخاوتنی رۆژانه‌یش له‌ تیغ و ده‌می ئه‌م مه‌ترسییه‌ بێبه‌ری نین‌. 

ئه‌مه‌ به‌ واتای وه‌پێش ڕانان و گه‌ڵاڵه‌كردنی هزرێكه‌ كه‌ به‌ شێوازێكی تر دێته‌ كایه‌وه‌ و ده‌سووڕێته‌وه‌. كه‌متر فه‌یله‌سووفێك تا ئێسته‌ ئاوا دڵه‌ڕاوكێیه‌كی ریشه‌یی و بنه‌مایی خستووه‌ته‌ گیانی فه‌لسه‌فه‌وه‌. ئه‌م هه‌وڵه‌ نوێیه‌،‌ هایدیگه‌ری به‌ره‌و پانته‌گه‌لێكی غه‌ریب و ئه‌فسووناوی برد و له‌ سه‌رزه‌وینێكدا هه‌واری هه‌ڵدا كه‌ هه‌م لاهووتی1 بوو هه‌م ناسووتی2، ئێره‌یی بوو و ئه‌وێیش رابردوو بوو و داهاتوویش.. ئه‌م هه‌رێمه‌ كوێ بوو؟ شوێنگرتنی وتاره‌كه‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌مان ده‌داته‌وه‌. جارێك با به‌ مه‌به‌ستی تێگه‌یشتنی زۆرتر له‌ هایدیگه‌ر روونكردنه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر بوون (Onto) و هه‌بوون (Existence) بكه‌م به‌ تێڕوانینی هایدیگه‌ر خۆی. 

هایدیگه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی قووڵ له‌سه‌ر هه‌موو رێبازه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌زموونخوازی (Experimental) و پۆزیتیڤیستی و ره‌هاخوازی به‌ گومان بوو، له‌گه‌ڵ هیچ كام له‌ چه‌شنه‌ باوه‌كانی هزری زانستی كۆك نه‌بوو. ئه‌و ده‌یگوت: ئه‌گه‌ر راسته‌ كه‌ هزرین و ئاخافتن له‌باره‌ی وجووده‌وه‌،‌ پێویستی به‌ هاودوویی و هاوده‌می له‌گه‌ڵ زمانی شیعر و راز هه‌یه‌، ده‌ ‌لێگه‌ڕێن با وه‌ها بێت و له‌ فه‌لسه‌فه‌ و زانستێك كه‌ هه‌موو هه‌ناوی گرێدراوی ئه‌زموونه‌ ده‌ست هه‌ڵگرن.. هایدیگه‌ر ئه‌م ناوه‌ڕۆك و تێمانه‌ له‌ قه‌واره‌ی ته‌تڵه‌كاری و جیاكارییه‌كی گرینگ روونتر ده‌رده‌خات:

بوون و هه‌بووه‌كان
هه‌بووه‌كان (به‌ ئه‌ڵمانی Seiendes به‌ مانای كۆی واته‌ هه‌بووه‌كان دێت و له‌ شێوه‌ی تاكیدا Das seiende به‌ واتای هه‌بوو) به‌كار ده‌برێت، هه‌بووگه‌لێك كه‌ به‌هۆی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی هه‌یانه‌ پێناسه‌ ده‌كرێن و چییه‌تی و ماهییه‌تیان ده‌رده‌خرێت. ده‌توانین ئه‌و هه‌بووانه‌ی له‌ پێگه‌ی ئامێر و ئامرازدان، وه‌ك نموونه‌ بهێنینه‌وه‌؛ وه‌ك كتێب یان زه‌مین یان گوڵ، كه‌ به‌هۆی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان (وه‌ك ره‌نگ، بۆن، بارستایی، ئه‌ندازه‌ و هتد..) هه‌ر كام له‌ یه‌كتر جیا ده‌بنه‌وه‌. هیچ كاتێك گوڵ له‌گه‌ڵ كتێبدا به‌یه‌ك شت و هه‌بوو دانانێین و له‌ رووی چیه‌تییه‌وه‌ شوێن و پێگه‌یان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ناكرێت بێته‌ گۆڕین.

"بوون"(Sein) ؛ كه‌ ده‌لاله‌ت و ئاماژه‌یه‌ بۆ بوونی ئه‌م هه‌بووانه‌، (بوون) به‌ مانای راسته‌قینه‌ و وردی وشه‌: ئه‌م راسته‌قینه‌یه‌ كه‌ هه‌بووه‌كان بوونیان هه‌یه‌، واته‌؛ هه‌بووه‌كان هه‌ن.

له‌ تێڕوانینی هایدیگه‌ردا دڵه‌ڕاوكێ و خه‌می راسته‌قینه‌ی فه‌لسه‌فه‌ هه‌ر ئه‌م "بوون" (Sein)ـه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ناو و بوونی دازاین (Dasein)دا ده‌رده‌كه‌وێت. دازاین له‌ زمانی ئه‌ڵمانیدا به‌ واتای "له‌ وێنده‌رێ بوون" دێت، كه‌ پێشمه‌رج و پێشبوون و ته‌نانه‌ت پێش شوێنی دازاینیشه‌،‌ وشه‌ی Da له‌ زمانی ئه‌ڵمانیدا به‌ واتای له‌وێنده‌رێ و Seinیش به‌ واتای بوون دێت.

به‌ڵام ئه‌مه‌ لایه‌ن و سیمایه‌كه‌‌ له‌ هایدیگه‌ر كه‌ ره‌نگه‌ به‌ زه‌قی و تۆخیش بۆ خۆی ده‌ركه‌وتبێت،‌ ئه‌گه‌ر سه‌ره‌نجی ئه‌و راڤه‌ و شیكارییه‌ جیاوازانه‌ بده‌ین كه‌ له‌لایه‌ن نوێنه‌رانی سه‌ر به‌ رێبازگه‌لی جۆراوجۆری فه‌لسه‌فییه‌وه‌ ‌له‌ مه‌ڕ سیما و لایه‌نه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی هایدیگه‌ر كراون، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رانبه‌ر فه‌یله‌سووفێكی فره‌ڕووخسار و فره‌وێنه‌داین. 

فه‌یله‌سووفی رێبازی شیكاری واته‌ ئێی. جه‌ی. ئێیێرده‌ر (1982) له‌ مه‌ڕ پرسیار له‌ (بوون)ـه‌كه‌ی هایدیگه‌ره‌وه‌ ده‌ڵێت: (پرسیار له‌ بوون؟! پرسیارێكی بێمانایه‌ له‌باره‌ی شتێك كه‌ ده‌بێ وه‌ك گریمانه‌یه‌كی حاشاهه‌ڵنه‌گر و بێ سێ و دوو دابنرێت. ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌م گریمانه‌یه‌دا وه‌ك پرسیار مامه‌ڵه‌ بكه‌ین، هیچ رێیه‌ك بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی له‌ به‌رده‌مماندا نییه‌.. ئه‌وه‌ی له‌ هایدیگه‌ردا به‌ راشكاوی ده‌بینرێت،‌ غه‌فڵه‌ت و خڵه‌فاوییه‌كی سه‌رسووڕهێنه‌ر، چه‌واشه‌كردنی غه‌یری ئه‌خلاقییانه‌ی راستییه‌كان و ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ به‌ ڕاستی ده‌توانین وه‌ك فریوكاری و فێڵبازی ناوی لێ ببه‌ین). 

جێی سه‌رنج و تێڕامانه‌ ئه‌گه‌ر بزانین فه‌یله‌سووفی كۆنسێرڤاتیڤ و موحافه‌زه‌كاری به‌ریتانی واته‌ راجێر ئێسكرۆتن (1992) باشتر له‌ ئێیێرده‌ر له‌ مه‌ڕ هایدیگه‌ره‌وه‌ نایه‌ته‌ قسه‌. ئه‌و ده‌ڵێت: (نووسراوه‌كانی هایدیگه‌ر له‌خۆگری دواترین تێم و ناوه‌ڕۆكه‌ خه‌مۆك و ناهومێدئامێزه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی رۆمانتیكی ئه‌ڵمانه‌‌. كتێبه‌ گه‌وره‌ و ئاڵۆزه‌كه‌ی واته‌ "بوون و زه‌مان" به‌ ڕاستی قورس و دژواره‌- و ره‌نگیشه‌ هه‌ر به‌ته‌واوه‌تی به‌تاڵ بێت له‌ مانا، كه‌ له‌م حاڵه‌ته‌دا خوێندنه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی‌ ساوێلكانه‌ سانا و ساكاره‌. هێشتا به‌ته‌واوه‌تی نازانم چۆن له‌سه‌ری حوكم بده‌م و به‌ڕاستیش تا ئێسته‌ نه‌مدیوه‌ كه‌ راڤه‌كارێك، ته‌نانه‌ت یه‌كه‌مین هه‌نگاو بۆ فامكردنی ئه‌و كتێبه‌ و تێگه‌یشتن له‌ مانا و ئامانجه‌كانی هه‌ڵگرتبێت). ویلیام بارێتیش له‌ درێژه‌ده‌ران و هۆگرانی رێبازی هایدیگه‌ر، له‌ وتووێژێكدا له‌گه‌ڵ برایان مه‌گی ئاوه‌ها ده‌دوێت: (هایدیگه‌ر به‌ شۆڕش له‌ دژی عه‌قڵی دیكارتییه‌وه‌ ده‌ستی پێ كرد و من‌ لای‌ هایدیگه‌ر له‌گه‌ڵ تێڕوانین و تێگه‌یه‌كی قووڵ له‌ حه‌قیقه‌ت رووبه‌ڕوو بوومه‌ته‌وه‌، كه‌ تێناگه‌م ئه‌م هه‌موو فه‌یله‌سووفانه‌ی وه‌ك رۆدۆلف كارناپ، كارێل پووپه‌ر، جه‌ی ئێیێرده‌ر‌ كه‌ به‌ ڕاستی و راشكاوی دیاره‌ خۆش مرخ و بیرتیژن، بۆچی و چۆن توانیویانه‌ هایدیگه‌ر به‌ گاڵته‌ و ته‌شقه‌ڵه‌ بگرن و نه‌ ته‌نیا له‌ ئاخافتندا، به‌ڵكو له‌ نووسینه‌كانیشیاندا كاره‌كانی ئه‌و به‌ مانا و نموونه‌ی حه‌قیقی بێ سه‌روبه‌ر و وه‌ك كۆمه‌ڵێك وڕێنه‌ و وشه‌ی رێسراو له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن. به‌ڕای من كاره‌كانی هایدیگه‌ر دوورن له‌و قسانه‌ و به‌ڵكو زۆریش قووڵ و به‌رجه‌سته‌ن)‌. 

برایان مه‌گیش تێڕوانینی خۆی له‌وباره‌یه‌‌وه‌ به‌م شێوه‌یه‌‌ ده‌ڵێت: (فه‌لسه‌فه‌ی بوون له‌ دوا شیكاریدا هه‌ڵگری جۆرێك تایبه‌تمه‌ندی و خه‌سڵه‌تی "پێش مه‌زه‌وییه‌". واته‌ مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ دوای تێپه‌ڕاندن و بگاردنی پێچوپلووچییه‌كان و ئاڵۆزییه‌كانی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ له‌ كۆتاییدا ده‌گه‌ینه‌ خاڵێك كه‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی ئاینه‌. چونكه‌ له‌ دواجاردا یا واقیع و راسته‌قینه‌یی بوونی ئه‌و شتانه‌ی كه‌ "بوونیان" هه‌یه‌ مانایه‌ك ده‌ده‌ن یان هه‌موو شتێك بێمانایه‌). ئه‌گه‌ر بمه‌وێ هه‌مووی ئه‌م دژبێژی و باش و خراپبێژییانه‌ كۆ بكه‌مه‌وه‌، ده‌یخه‌مه‌ قه‌واره‌ی چه‌ند پرسیارێكه‌وه‌ كه‌ رێی فره‌ترمان بۆ لێكۆڵین و به‌دواداچوونی هایدیگه‌ر و رێبازه‌ تاقانه‌كه‌ی ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌م.

مارتین هایدیگه‌ر (پاشای په‌رده‌نشینی) فه‌لسه‌فه‌ بوو، یان گرینگترین راڤه‌كار و لایه‌نگری سۆفیگه‌ری (عیرفان) غه‌یری ئاینی كه‌ رێ ده‌باته‌وه‌ سه‌ر لاڕێ و گومڕا ده‌بێت؟ هایدیگه‌ر به‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌گه‌لی سه‌رده‌مدا بازی دا و فریدریش هۆڵدرلینی كرد به‌ سه‌رچاوه‌ی هزرین و تێڕامانی خۆی، ئایا مه‌به‌ستی ئه‌و كردنه‌وه‌ی سه‌رزه‌وینێك له‌ ئیمكان بوو3 كه‌ له‌رێی شیعره‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌رماندا ده‌كرێته‌وه‌‌؟ ئه‌گه‌ر وابوو چوونه‌ ناوه‌وه‌ی ریزی حزبی ناسیۆناڵ- سۆسیالیزمی هیتله‌ر ره‌هاخوازی نه‌بوو؟ ئه‌ی بۆچی په‌نای هێنایه‌ بوودا و دائۆ و رێبازگه‌لی پڕهێما و نیشانه‌ و ره‌مزی باشووری رۆژهه‌ڵاتی ئاسیاوه‌؟ ئایا فه‌یله‌سووف و بیرمه‌ندانێكی وه‌ك سارته‌ر، هابرماس، فۆكۆ، ژاك لاكان و ژاك دێریدا و.. رێبازگه‌لی فه‌لسه‌فی دواتر كه‌ له‌ دوای خۆی وه‌ده‌ركه‌وتن، له‌ژێر په‌رده‌كه‌ی هایدیگه‌ره‌وه‌ هاتنه‌ ده‌رێ؟ به‌ڕاستی هایدیگه‌ر ویستی چی دابهێنێت، قه‌واره‌یه‌كی ئوستووره‌یی كه‌ له‌ بنه‌وه‌چه‌وه‌ كۆنسێرڤاتیستانه‌یه‌ یان هزرێك كه‌ لێبڕاوانه‌ به‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ی باودا باز ده‌دات و روو ده‌كاته‌ بوونێكی پڕ ره‌مزوراز و هێما و نیشانه‌ی وه‌ك شیعر؟.

په‌راوێز و سه‌رچاوه‌كان: 
مه‌به‌ست جیهانی میتافیزیكییه‌
‌ 2- مه‌به‌ست جیهانی مه‌تریاڵ و فیزیكییه‌
3- پۆل ریكۆر له‌ وتووێژێكدا له‌گه‌ڵ فیلیپ فرای پێوه‌ندی نێوان شیعر و ئیمكانی به‌ تێروته‌سه‌لی لێك داوه‌ته‌وه‌. (زندگی در دنیای متن، ترجمه‌ بابك احمدی).
4- هایدگر- جف كالینز، هاوارد سلینا- ترجمه‌ صالح نجفی
5- مردان اندیشه‌، برایان مگی، ترجمه‌: عزت الله‌ فولادوند


AM:11:16:25/10/2018




ئه‌م بابه‌ته 147 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌