مەزهەر خالقی: موزیكی كوردی ئەگەر زیندوو بێ، دەبێ لەگەڵ موزیكی مۆدێرندا بڕوات
مەزهەر خالقی، مامۆستای ئاواز و گۆرانی كورد لەم چاوپێكەوتنەدا بۆ "وشە"، تیشك دەخاتە سەر شوناسی موزیكی كوردی و پێی وایە موزیكی كورد خاوەن شارستانییەتێكی بەهێزە، بەڵام لە ئاستی ئاكادیمی و نووسراودا ئەو شارستانییەتەی ون كردووە. لەبارەی بە مۆدێرنكردنی موزیكی كوردیدا دووپاتی دەكاتەوە: "هەر موزیكێكی نوێ كە دێتە ئاراوە، دەبێتە سامانێك و دەچێتە سەر سامانی موزیكی ئەو وڵاتە. ئێمە دەبێ ئامادە بین بۆ موزیكی مۆدێرن، بتوانین بەشێك لە موزیكەكانمان بە شێوەی زانستی و سەردەمییانە نمایش بكەین".

* لە بنەڕەتەوە چەمكێك بەناوی شوناسی موزیك هەیە، بۆ نموونە دەكرێ بڵێین موزیكی كوردی خاوەن شوناسێكی تایبەت بەخۆیەتی و لە موزیكی ئەوانی تر جیای بكەینەوە؟
بێگومان ئەو چەمكە هەیە، بەڵام كاتێك باسی موزیك دەكەیت، دەبێ باسی زانستی موزیك بكەیت، كاتێك بوو بە زانست، بەو مانایەیە كە یاسا و رێسا، دەرەتان و چوارچێوە و پانتایی تایبەتی خۆی هەیە، بەداخەوە ئێمە دەبێ دانی پێدا بنێین، وەك چۆن خاوەنی وڵاتی خۆمان نین، بەو شێوەیەیش نەمانتوانیوە قەوارەیەكمان هەبێت كە لەگەڵ هەموو پرسەكانی ژیانی ئێمە هەڵسوكەوتێكی زانستی و قانوونی و مرۆیی هەبێت كە بە گشتی پێی دەگوترێت شارستانییەت، ئێمە خاوەنی قەوارەی خۆمان نەبووین كە لەژێر چەتری شارستانییەتەكەمان نەك بەتەنیا موزیكمان بپارێزین، بەڵكو ئەگەر خواردن وەك نموونە باس بكەین، خواردنەكانی ئێمە لە ماوەی 50 ساڵی رابردوودا هەندێکیان لەناو چووە، تەنانەت زمانیشمان هەر بەو هۆكارە گشتییە زۆربەی وشە پاراوە كوردییەكانی لەناو چووە و لە جێگەی وشەگەلی عەرەبی و فارسی تورکی و ئینگلیزی دانراوە.



* واتا نەبوونی ئەو قەوارەیە وای كردووە ئێمە نەتوانین شوناسی موزیكی خۆمان لەسەر ئاستی ناوچە و دنیا بەرجەستە بكەین؟
- كاتێك باسی كورد لە بواری پرسەكانی جیهانیدا دەكەین، من هیچ قسەیەكم نییە بۆ گوتن، لەبەر ئەوەی من شوێنێكم نییە لەو دنیا گەورەیەدا بەناوی كورد. ئەوە راستییەكەیە، هەم ئەوەی کە عەرزەكانمان لەسەر خاكی ئەوانە و هەم خۆیشمان دەبێ دان بەوەدا بنێین كە ئێمە خاوەنی قەوارەی خۆمان نین، كە خاوەنی قەوارەی خۆیشمان نین، ناتوانین سنووری زانستی بۆ موزیكەكەمان دابنێین، كاتێك توانای دیاریكردنی ئەو سنوورەت نەبوو، ئەوا شوناسیشت نییە، ئەگەر شوناسیشت نەبوو، ناتوانی خۆت نمایش بكەیت. ئێستە لە ئێراندا ئێمە بەناوی فەرهەنگێكی "ناوچەیی" ناسراوین، تەنانەت لەناو ئێرانیشدا بە ئێرانی قبووڵمان ناكەن، واتا بە زمان و گۆرانییەکانمان دەڵێن "زمان و گۆرانی ناوچەیی". پرسیار ئەوەیە كە بۆچی ناوچەیییە، ئەگەر لە راستیدا گۆرانیی ئێرانی نییە، ئەوا منی کورد یان تورک گۆرانییەكەمان ئێرانی نییە، بەلووچەكەش گۆرانیی ئێرانی نییە، لە وڵاتی توركیا بە هەمان شێوە کەواتا هەر لە بنەڕەتەوە فەرهەنگەكەمان قبووڵ نییە، بچیتە سووریا دەبینی ئەوەی كە ئێران وەك گۆرانیی ناوچەیی قبووڵیەتی، ئەوەشی قبووڵ نییە، جا بۆیە ئێمە بەگشتی دەبێ وا بیر بكەینەوە، لەبەر ئەوەی خاوەنی قەوارەی خۆمان نین، واتای ئەوەی سیستەممان نییە، كە سیستەمیشمان نەبوو ناتوانین خاوەندارێتی بكەین، هەزار جار بڵێ ئەو میلۆدییە هی منە، چۆن دەیسەلمێنی، "دەڵێی باپیرم وای گوتووە؟" كوا قەوانەكەی باپیرت؟ ئەوانە ئەو شتانەن كە دەبێ لێیان بە ئاگا بین.



* لەو دۆخەدا ئێمە بۆ پاراستنی شوناس و شارستانیەتی خۆمان دەبێ چی بكەین، ئایا نەبوونی ئەو قەوارەیە بەسە بۆ ئەوەی بڵێین لە دنیادا ئیتر جێگەیەك بۆ ئێمە ناكرێتەوە؟
- ئێمە خۆمان بڕوامان بەوە هەیە كە نەتەوەیەكی خاوەن شارستانییەتین، ئەو شارستانییەتە موزیك و هەست و نەستی خۆی هەیە و دەبێ توێژینەوەی لەسەر بكرێت. مەرج نییە هەر حكوومەت پلانی بۆ  لێكۆڵینەوە و توێژینەوەكان هەبێت، دەبێ خەڵكیش پلانی هەبێت. بۆ نموونە كەیهان كەلهوڕ لە رۆژئاوا خاوەن ناوە، لەبەر ئەوەی كەسێكە بەردەوام لەسەر شانۆكانی ئەوروپایە، جگە لەوەی كۆمەڵێك كورد و فارس و تورك دەچن لە شانۆكانیدا دادەنیشن، بیانییەكانیش دەچن و دەیناسن، بەڵام بە چ ناوێك؟ كەیهان موزیسیانێكی گەورەی كوردە، بەڵام زیاتر لە مەقامە فارسییەکاندا خۆی دەبینێتەوە کە خۆزگە گەشتێکی زیاتری زانستی و توێژینەوەی بەناو سەتان مێلۆدی و ریتم و ئاوازی گەلەکەماندا دەکرد، تەنانەت تێکۆشانی بەتەنیای کەسایەتییەکانیشمان لە راستای ئەوەدا نییە بڵێن ئێمە کوردین و ئەمەیش موزیکەکەمانە.
ئارمیسترانگ "Louis Armstrong" و دەیان كەسی تری رەشپێست، بە شەخسی چوونە سەر ستەیج و لە دنیادا بە پێستی رەشیان و بە موزیكی تایبەتی خۆیانەوە سەلماندیان موزیكیان هەیە، تا ئەو سەردەمە لە كەنیسەكاندا موزیكی ئاینی تایبەت بە رەشپێستەكان نەبوو، بەڵام ئێستە بووە بە ستایلێك. یان بڵووز و راپ موزیك بوون بە ستایلێك. بۆیە ئێمە بەشێوەی تاكەكەسیش دەتوانین بچینە مەیدانەوە، بەڵام پرسەكە ئەوەیە كە ئێمە بە گشتی جا بە هەر هۆكارێكی سیاسی یان ئابووری بووبێت، نە نەتەوەكەمان هەوڵێكی لەو جۆرەی داوە و نە موزیسیەنەكانمان و نە سەرمایەدارەكانیشمان و نە ئەو حكوومەتانەش كە ئێمە لەگەڵیاندا دەژین. من ئەوە وەك نائومێدی باس ناكەم ، بەو واتایە بێت كە دەستی لێ بشۆینەوە، یەك لەو سەرمایە گەورانەی كە ئێمەی وەك كورد هێشتووەتەوە ئەوەیە، مێژووی خۆمان و ئەدەبیاتی خۆمان گواستووەتەوە، هەست و جۆری مرۆڤایەتی خۆمان لەناو ستۆری و شیعر و گۆرانییەكانماندا بەرجەستە كردووە، ئەوە تەنیا گۆرانی نییە، بەڵكو سەتان میلۆدی و لاوك و حەیران و بەستە و بالۆرە و سیاچەمانە و دەیان بابەتی ترە. ئەوانە ئەو بابەتانەن كە وا دەكەن تۆ نەتوانی بڵێی من خاوەنی موزیكی خۆم نیم، موزیكی خۆمان هەیە و سامانەكەمان تا رادەیەك راگرتووە، بەڵام وەك كاڵایەك ناتوانی نمایشی بكەیت ، واتا لەو ئاستەدا نیت بیخەیتە ماركیت و زانكۆكان. ئێمە دەبێ بیر لەوە بكەینەوە، تەنیا ئەوە گرنگ نییە ئۆركێسترایەك دروست بكەین و ئەو ئۆركێسترایە میلۆدییەکی كوردی بژەنیت. ئەوەی كە كامكارەكان لەكاتی بەخشینی نۆبڵی ئاشتی بە "شیرین عەبادی" كردیان، لووتكەی توانایی و نمایشكردنی موزیك بوو، هەموو دنیا گوێی لێ گرت، بەڵام ئایا لەوێ خانوویەك بەناوی موزیكی كوردی كرایەوە؟ لە ئێستەدا  كەسانێكی تر لە رۆژهەڵات و باكوری كوردستان كە لە کۆنسێرتەکانی رۆژئاوادا دەردەكەون، تا ئێستە جێگەیەكیان كردووەتەوە بۆ موزیكی كوردی؟ 
هەموو شتێك لەم دنیایەدا دەبێ سەرمایەی بۆ دابنێیت، تەنانەت ئەگەر بزنسیش نەبێت، سەرمایەدارەكانی ئێمە هەڵسوكەوتی بازرگانییان لەگەڵ موزیک و هەست و نەستی کوردیمان نەكردووە، کەسێک میلۆدییەكی جوان دادەنێت و موزیککارەکانیش بەشێوەیەکی زانستی دایدەڕێژن، ئەبێت توانای ئەوەی هەبێت کە گوێگر لێی تێبگات کە ئەمە کارێکی موزیکی کوردییە یان فارسی، عەرەبی تورکی یان هەر وڵاتێکی ترە، ئەوکاتە ئەو میلۆدی و ئەرێنجمێنتە خاوەنی راستەقینە و گوێگری خۆی لە دنیادا دەدۆزێتەوە. هەر نەتەوەیەك خۆی خۆی پێ دەگەیەنێت، بەشێوەی زارەكی نابین بە خاوەنی پێگەی موزیكی جیهانی، ئێمە ئێستە ئەو هەموو موزیسیانە گەورە و باشانەمان هەیە، دەبوو چوارچێوەیەك بۆ موزیكی كوردی دابنێن، تاوەکو بەپێی ئەو چوارچێوەیە بزانین ئاستی هونەری موزیک و گۆرانی ئێمە چەندە  لە چوارچێوەی دەزگا و مەقاماتی فارسی و ئازەری یان مەقاماتی عێراقی جیاوازی هەیە، دەبێ بزانین ئێمەیش خاوەنی سامانێكی موزیکی بەرفراوانین و دەبێ موزیسیانەكانی ئێمە بتوانن چوارچێوەیەك بۆ گۆرانی و موزیکی کوردی دابڕێژن و لە چوارینەكانەوە دەست پێ بکەن یا بنەمایەک بۆ خوێندن و نووسین و دانانی هێمای تایبەت بۆ نووسینەوە و خوێندنی نۆتی کوردی دابڕێژن.



* لە قسەكانی ئێوە وا تێگەیشتم كە ئێمە بەشێوەی زارەكی موزیكی كوردیمان هەیە كە شوناسێكی یەكجار بەهێزە، بەڵام كە دێتە سەر ئاستی ئاكادیمی و یاسایی، ئەو شوناسە ونە و دیار نییە؟
- راستە، ئەوە هەر ئەو كارەیە كە ئێمە ئێستە پێیەوە سەرقاڵین لەسەر كولتوور و فۆلکلۆری كوردی كە سەتان جۆرە هەواو ئاهەنگ و گۆرانی لەخۆ دەگرێت. ئەگەر سەبا نەبوایە، ئێستە دەستگاکانی موزیكی فارسی شوناسی عەرەبییان هەبوو، لەبەر ئەوەی لە سەردەمی عەباسییەكاندا موزیكی عەرەبی گەشایەوە و بوو بە خاوەنی ئەو مەقاماتەی ئێستە بەناوی مەقاماتی عێراقی باسی دەكەن. ئەوكات دەیتوانی بەو مەقاماتانە باڵ بەسەر هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بكێشێت، بەڵام لەبەر ئەوەی ئێرانییەكان شوناسی موزیکی خۆیان بەلاوە گرنگ بوو، تۆن و دەستگاکانی موزیکی خۆیان پاراست. ئێمەیش پێویستمان بە كاریكی لەو شێوەیە هەیە، ئەو موزیكە لە ئاستی زارەكییەوە بگوازینەوە سەر چوارچێوەیەكی نووسراوەیی زانستی.



* ئەگەر موزیكی كوردی بە هەموو ئەو كەمتەرخەمییانەی لە بەرامبەریدا كراوە و وەك ئەوەی كە ئێستە هەیە سەیر بكرێت، ئاستی موزیكی كوردی لەناو ئەو چوار وڵاتەی بەسەریدا دابەش بووە چۆنە، بەگشتی موزیكی كوردی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چ پێگەیەكی هەیە؟
- لە ئێراندا لەبەر ئەوەی هەر حكوومەتێك  تا ئێستە دەسەڵاتی بەدەستەوە گرتووە، كوردی بەتەواوەتی رەت نەكردووەتەوە، بۆیە ئێمە هەست و نەستەكانمان لە رۆژهەڵاتی كوردستان لەگەڵ نەتەوەكانی ئێران تێكەڵییەكی هەیە و لە ئێراندا ناسراوین، بەڵام  بەشێوەی زانستی نا "لە باسی گۆرانیدا نەك موزیك" لەناو بەلووچ و فارس و تورك و گیلەكدا دانی پیادا دەنێن كە كورد لەبواری موزیكەوە دەوڵەمەندە و گۆرانی باشی هەیە، لە باشووریش هەر لە كۆنەوە موزیكی كوردی هەبووە و ئێستەیش هەر هەیە، لە رۆژئاوا زۆر لاوازە و خەریكە بەتەواوەتی لەناو دەچێت. لە باكوریش هەیە، بەڵام سەرباری ئەوەی توركیا بەشێكە لە ئەوروپا، یان بە ئەوروپاوە لكاوە، بەداخەوە موزیكی كوردی نەیتوانیوە ئەوەندە گەشە بكات كە بتوانێ لەگەڵ موزیكی توركی كێبەركێ بكات، لەبەر ئەوەی ئێستە لە رۆژهەڵات موزیكی كوردی لەگەڵ موزیكی فارس هاوسەنگی دەكات. دەبێ ئەو هاوسەنگییە لە توركیاشدا هەبێت بۆ ئەوەی گەلانی توركیا دانی پێدا بنێن. بۆیە ئەگەر سەیر بكەی گۆرانییەكانمان زیاتر لەناو خۆماندا كڕیاری هەیە كە بەڕای من كۆڵەكەیەكە بۆ رەسەنایەتی و جیاوازی و هەبوونی نەتەوەیەك بەناوی كورد. ئەوەیش یەكێكە لە كۆڵەكە هەرە سەرەكییەكان، چونكە موزیكی ئێمە گوزارشتە لە دابونەریت و ئەخلاق و زەوق و... ئێمە، تۆ ستۆری "چیرۆك"ی 500 ساڵ لەمەوبەرت هەیە، گۆرانی لایەنی كەم 500 ساڵ لەمەوپێشت هەیە، ئەوانە ئەو شتانەیە كە نەتەوەكانی تر نییانە، كولتووری زارەكی ئێمە لەبەر ئەوەی ماوەی نووسینەوە و پەرەپێدانی نەبووە، هەر بەشێوەی زارەكی ماوەتەوە.


* ئەستێرەكانی موزیكی كوردی لە ئێراندا ئێستە زیاتر لە پێشوو دووپات لەسەر شوناسی موزیكی كوردی دەكەنەوە، تەنانەت كەسایەتییەكی وەك شەهرام نازری باس لەوە دەكات كە موزیكی كوردی خاوەنی شارستانییەتی سەربەخۆیە، رای ئێوە لەسەر ئەو بابەتە چییە، موزیكی كوردی ئەو توانایەی هەیە كە پێی بگوترێت خاوەنی شارستانییەتی سەربەخۆیە؟
- خۆشحاڵم دەبیستم بەڕێز شەهرام نازری ئەو قسەیە دەكات، ئەو قسەیە زۆر گرنگە و لە هەمان كاتدا راستە. ئەو لە رستەیەكدا ئەو قسەیەی كردووە، بەڵام من شیم كردەوە. ئەو شارستانییەتە وەك باڵەخانەیەكە كە لە موسڵ دۆزیویانەتەوە و مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ شەش هەزار ساڵ لەمەوبەر، تا ئەو بینایە نەیكۆڵی و نەچیتە خوارەوە و شتەكانی ناوەوەی نەبینیت، چۆن دەتوانی بڵێی شارستانییەتی ئەو ناوچەیە بە چ شێوەیەک بووە؟ موزیكیش بە هەمان شێوەیە. تۆ دەبێ بچیتە قووڵایی مێژووەوە. تۆ حیسابی ئەو كتێبانە بكە كە لە فارسیدا نووسراوە، لەوانەیە هێندەی كتێبخانەیەكی گەورەی چەند هەزار مەتری بێت. هەمو ئەو کەسانەی موزیکیان لە زانکۆکانی ئێران خوێندووە، موزیكی فارسیان خوێندووە، هاووڵاتی و هاوكارە كوردەكەی من یەك وشە موزیكی كوردی ناخوێنێت، لەبەر ئەوەی کەمترین سەرچاوەی باوەڕپێکراوی زانستی موزیکی کوردیان لەبەردەستە. ئێمە لە  كوردستاندا كەسمان نییە ئەرشیڤێكی كوردی وای هەبێت لە 1921ەوە تا ئێستە گۆرانییەكان و وێژراوەكانی رادیۆ و تەلەڤزیۆنە كوردییەكان و لێكۆڵینەوەی مەیدانی لە سەرانسەری كوردستان تا دەگاتە ئەرمینیایشی لەخۆ گرتبێت. بەو واتایە ئەگەر بڵێین ئەوە سنووری خاكی كوردستانە، ئەی سنووری موزیكی تا كوێیە؟ ئێمە ئەو تواناییانەمان تا ئێستە نەبووە و رێگەشیان پێ نەداوین. ئەگەر رۆژێك ئازادی بێتە ئەم ناوچەیە، ئەگەر حكوومەتانیش یارمەتیمان نەدەن، رێکخراوی یونیسكۆ پشتیوانیمان دەكات. لەبەر ئەوەی ئەو بەڵگانە لە نەتەوە یەكگرتووەكان وەك شوناسی مرۆڤایەتی تۆمار دەكرێن و تیایدا موزیك رۆڵێكی هەرە گەورەی هەیە لە شوناسی مرۆڤەكان و ژیانی مرۆڤ لەسەر گۆی زەوی، موزیك یەكێك لە هۆکارە هەرە سەرەكییەكانی پێكەوە ژیانی مرۆڤە. زانستی مرۆڤناسی "anthropology" كە 300 ساڵ لەمەوبەر هەندێك ئاماژەی پێ دراوە، ئێستە بەو دواییانە بووەتە گەورەترین زانست بۆ بەیەكەوە ژیان. 



- وەك ئاماژەتان پێ دا لە ئێران موزیكی كوردی لەلایەن نەتەوەی حوكمڕان "فارس"ەوە بە موزیكی ناوچەیی ناو دەبرێت، بە بڕوای ئێوە بۆچی دەیانەوێ موزیكی نەتەوەیەك بەو شێوەیە بچووك بكەنەوە و رۆیخەنە ناو چەند گەڕەكێكی كرماشان و سنەوە؟
- ئەوە لە ڕاستیدا بابەتێكی مێژوویی هەیە و زیاتر پرسێكی دەسەڵاتدارانەیە و ئایدیۆلۆژیا و زۆر لەو بابەتانەی لە پشتە. راستییەكە بەو شێوەیە کە "كێ حوكمڕانیت بەسەردا دەكات؟"، ئایا  رێگە دەدات شتێك بۆ گۆرانی و هەڵپەڕكێ و هەر هونەرێكی ترت بكەیت. ئەوانە لە دنیای نادیموكراسیدا دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی دەرەتانت هەبێت.



* رای ئێوە لەبارەی ئۆركێسترای كوردی چییە و كورد چۆن دەتوانێت ببێت بە خاوەنی ئۆركێسترای خۆی؟
- ئۆركێسترا واتای ئەو ئامرازانەیە كە دەیژەنن، ئامرازەكان بەستراوەتەوە بە موزیسیەنەكە، ئەوە لە ڕێگەی كەسێكەوە لەو ئۆركێسترایە دانراوە كە موزیكەكەی كۆمپۆز كردووە، واتا هەموو شتێك لەلای كۆمپۆزۆرەكەیە. چونكە دەتوانی ئامێرێك لە ئەفریقاوە بهێنی و موزیكی كوردی پی تۆمار بكەی، ئامێرەكە ئەو نۆتە لێ دەدات كە تۆ بۆت داناوە، بۆیە ئێمە دەبێ گرفت و بۆچوون و كۆمپۆزۆرمان بخەینە بەرباس. بۆ نموونە ئەو موزیكە بە شێوازی ئەرمەنی كۆمپۆز بووە یان ویستوویەتی تیپی باخ یان بێتهۆڤن بەكار ببات، جوونکە ئەوەی خوێندویەتی لاسایی هەر ئەوەیش دەکاتەوە. ئەگەر گوێ لە هەندێك لە گۆرانییەكانی من بگریت، رەنگە تێمێكی كوردی پێوە دیار نەبێت، بەڵام تێمی فارسیش نییە. لەبەر ئەوەی كۆمپۆزۆرەكە بڕوای وا بووە نابێ تێمی فارسی رەسەنی لەسەر دابنرێت، رەنگە ئێرانی بێت، بەڵام تێم و رەنگی خۆی هەیە، بۆیە ئەگەر گوێیان لێ بگری، لە موزیكی ئێرانی زۆر دوورن. 
تەنیا كۆمپۆزۆرەكە بەرپرسیارە لەوەی کە ئەو ئۆركێسترایە چی بدات بەتۆ. رۆڵی ئەو دووانە زۆر گرنگە.



* ئەوەی وەك ئۆركێسترای كوردی ناسێنراوە لە كوردستان، خاوەنی ئەو تایبەتمەندییانە بووە؟ چۆن دەكرێ شوناسی كوردی بدەیت بە ئۆركێسترایەك و وەك ئۆركێسترای تایبەت بە كورد پێشانی دەرەوەی بدەیت؟
- ئێمە لە ئۆركێسترای كوردیدا كەموكورتییەكی زۆر گەورەمان هەیە، ئەگەر بمانەوێ ئۆركێسترامان هەبێت، دەبێ ئامرازەكانمان فراوان بكەین، واتا ئامێرەكانی ژەنین فراوان بكەین. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ناوچەکەمان، ئێمە شمشاڵمان هەیە حەوت هەزار ساڵ لەمەوبەر لە مووسڵ كە خاكی كوردە، جوزەلەیان دۆزیوەتەوە و ئێستە لە مۆزەخانە هەیە، جا ئەگەر سنگفراوان بین و نەڵێین بەتەنیا هی ئێمەیە، خۆ بەشێكی ئێمەشی پێوەیە، بەڵام ئەگەر لە یەكێك لە شارەكانی توركیا پیاسە بكەین، لەو دووكانانەی كەلوپەلی موزیك دەفرۆشن، 10 جۆر شمشاڵ دەبینین، یەكیان پانترە لەوانی تر و ئەویتر درێژترە و ئەویان ئەستوورترە لە شمشاڵەكانی تر، یان چەندین جۆر باڵەبان و جوزەلەی داناوە، هەروەها ئەگەر ئێمە تەموورەمان هەیە، لەوێ هاتوون تەموورەیان كردووە بە ئامێرێکی ئەلیكترۆنی و پەردەكانیان زیاد كردووە و قەبارەی كاسەكەیان گەورە كردووەتەوە و گۆڕیویانە و بووە بە ئامێرێكی تر. واتا لەسەر ئامێرێكی بۆ نموونە وەك سێ تار، دەبینی چەندین جۆر سێتار دروست كراوە، تەموورە كە ئامێری خۆمانە، لە كارگەكانی توركیا و ئێران دروست دەكرێت، ئێمە نەهاتووین لەسەر بنەمای موزیك و ئەو تۆنەی كە خۆمان گەرەكمانە بۆ ئۆركێسترا، دروستی بكەین. ئەگەر كەمانچەژەنەكانی باكور سەیر بكەیت، جیاوازە لە هی ناوچەكانی تر، بادینان كەمانچەی تایبەت بەخۆیان هەیە. هەر كام لەو كەمانچانە دەنگێكی تایبەتی هەیە، كاتێك ئامێری خۆتت هەبێت، ئارێنجمێنتی تایبەتی خۆشت هەیە، من هیچ بە جوانی نازانم ئەگەر لە ئۆركێسترایەك باشترین كۆمپۆزەر و میلۆدی كوردی بهێنی و كۆمپۆزێكی رێكوپێكی كوردی بكەیت، بەڵام بە ئامێرە بیانییەكان نمایشی بكەیت، یان كلیپێكی لێ دروست بكەی، هەرگیز بڕوا ناكەن ئەمە كوردییە. گرنگە كاتێك دەچینە سەر شانۆ و كارەكانمان بە شێوەیەكی رەسەن پێشانی دنیا دەدەین، دەبێ میلۆدی و كۆمپۆزەیشەن و شیعر و ریتمی خۆمان هەبێت و لە هەمووی گرنگتر دەبێ ئامێرەكانیش هی خۆمان بێت، ئەگەر بیر لەو بابەتە بكەینەوە، تێدەگەین كە ئایا دەبین بەجیهانی؟ دنیا وەها بە خێرایی وەک ئەستێرەیەک بەرەو ئاسمان دەڕوات دەبێ ئێمەیش شارستانیەتەکەمان بەخێرایی دەست پێ بکەین تا زیاتر لەمە لە دنیای هونەر و هاوتای خۆمان دوور نەکەوینەوە.



* بابەتێك هەیە لە كوردستان مشتومڕی زۆری لەسەر دەكرێت، ئەویش بابەتی بە مۆدێرنكردنی موزیكی كوردییە، دەبێ ئەو بە مۆدێرنكردنە بە چ شێوەیەك بێت و لەو رەوتەدا چۆن مامەڵە لەگەڵ موزیكی رەسەنی كوردی بكرێت؟
- قسەكردن لەسەر موزیك زۆر ئاسان نییە، لەبەر ئەوەی لە عەوامەوە گوێ لە موزیك دەگرن تا مەلا و هەركەسە و چاوەڕوانییەكی لە موزیك هەیە، بەڵام پرسی موزیك یەكێكە لەو بابەتانەی مرۆڤ لەگەڵ بوونەوەرەكانی تر جیا دەكاتەوە، واتا كۆمەڵێك تایبەتمەندییە. بۆیە دەبێ لێكدانەوە و شیكردنەوە بۆ ئەو تایبەتمەندییانە بكرێت، واتا هەر 20 ساڵ كە نەوەیەك دەگۆڕدرێت، لەگەڵ ئەوەیشدا موزیك و ئەدەبیات و هەست، گۆڕانكاری بەسەردا دێت و شتێكی پێوە زیاد دەبێت. ئەوە ئەو مانایە نادا كە هەر نەوەیەك هات دەبێ بەرهەمی نەوەكەی پێش خۆی بخاتە ناو زبڵدانەوە، بەڵكو ئەو بەرهەمانە دەبن بە سامان و دارایی مەعنەوی و شارستانییەتی ئەو نەتەوەیە لە 20 ساڵی رابردوودا، لای ئێمە "لە ناوچەی رۆژهەڵات"دا بەو شێوەیە نییە. ئێمە ئەوەی هی 20 ساڵی رابردوومانە دەیخەینە ناو زبڵدانەوە و دەڵێین ئەوەی ئێستەمان گرنگە. موزیك بە سەتان رەهەندی هەیە، ئەگەر سەرنج بدەی ئێستە موزیكی رەنگ هەیە، كەسێك دەچێت دكتۆرا دەخوێنێت، نامەی دكتۆراكەی لەسەر رەنگە، واتا چ موزیكێك بۆ چ رەنگێك گونجاوە، نامەی دكتۆرا هەیە بۆ موزیكی فیلم یان "ئێپیك" كە گۆرانییە سەرەتایییەكانی مرۆڤایەتییە. یان موزیك بۆ حیكایەتێك دروست دەكەن، واتا موزیك لە هەمو قۆناغەكانی ژیانی مرۆڤدا هەیە، بۆیە دەبێ لەگەڵ ژیانی مرۆڤیشدا پێش بكەوێت، موزیكی كوردی ئەگەر زیندوو بێت، دەبێ لەگەڵ موزیكی مۆدێرندا بڕوات، بەڵام هەمووی ناڕوات، بەڵكو بەشێكی دەڕوات. ئایا پۆپ موزیك لە رۆژئاوا موزیكەكانی تری وەك ئۆپرای وەلا ناوە؟ بۆیە هەر موزیكێكی نوێ كە دێتە ئاراوە، دەبێتە سامانێك و دەچێتە سەر سامانی موزیكی ئەو وڵاتە. ئێمە دەبێ ئامادە بین بۆ موزیكی مۆدێرن، بتوانین بەشێك لە موزیكەكانمان بەشێوەی زانستی و سەردەمییانە نمایش بكەین. جا ئەگەر بە شێوەی ڤیدیۆ یان شانۆیە یان لەناو فیلمدا بێت. دەبێ مۆدێرنكردن لەسەر میلۆدییە رەسەنەكە بێت، واتا ئەو موزیكە رەسەنە بۆ كەسێكی ئیتاڵی پێشتر نەیبیستووە، شتێكی سەرسوڕهێنەر بێت. كەواتا مۆدێرنكردنی موزیكی كوردی هیچ رێگرییەكی نییە بەو مەرجەی موزیكە فۆلكلۆرەكە بە شێوەیەكی زانستی بەمۆدێرن بكرێت.

وشە/هەولێر- هیدایەت جان


PM:12:43:17/09/2016




ئه‌م بابه‌ته 3658 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

زیاتر ...