خەمیس دلێمی: سونە دەتوانن یەك ناو بن، بەڵام ئەستەمە یەك ناوەڕۆك بن
خەمیس دلێمی شرۆڤەكاری سیاسی عێراق لە دیدارێكی "وشە" دەڵێت كە ئەو ناكۆكییانەی لەناو پێكهاتەی سونەی عێراق هەیە، هەڵوێستی ئەوانی تەواو لاواز كردووە و پێوەستە بە نەبوونی یەك مەرجەعی و جیاوازی بەرنامەیان كە رەنگە بتوانن یەك ناو بن، بەڵام ئەستەمە بتوانن لە ناوەڕۆكدا یەك بن.

*خوێندنەوەتان بۆ داهاتووی عێراق لە سایەی ئەو تەنگژە و ناكۆكییانەی هەیە چییە، ئاخۆ دابەشكردن نزیكترین بژارە نییە؟
-بۆ داهاتووی عێراق پێویستە هاوپەیمانی بەدەر لە تایفییەت دروست بێت وەك ئەوەی موقتەدا سەدر داوای دەكات كە لەلایەن بەشێكی زۆری سونە و شیعە پاڵپشتی دەكرێت، لەسەر بنەمای یەكێتی نیشتمانی و پێشبینی دەكرێت تا رادەیەك لە هەڵبژاردنی داهاتوودا سەركەوتوو بێت و رۆڵی لە پەرلەمان و حكوومەتدا هەبێت.
لەبارەی دابەشبوون و بەهەرێمكردن، ئەوە دەستوور زامنی مافی بەهەرێمكردنی كردووە، بەڵام زۆرێك لە سیاسییەكانی عێراق ترسیان لێی هەیە، كێشەكە ئەوەیە كە چۆن كاروبارەكان لەلایەن پارێزگاكان خۆان بەڕێوە بچێت، ئێستە بڕیارێك لە ئەنجوومەنی وەزیران دەرچووە بۆ پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بە پارێزگاكان كە ئەوەش بەهای بەهەرێمكردن كەم دەكاتەوە، كێشەكان لە رووی ئیدارەدانەوە نییە، بەڵكو لە مەترسی داوای جیابوونەوەیە، چونكە ئەگەر یاسای پاسەوانی نیشتمانی لە پەرلەمان دەربچێت، رێگە بە هەرێمەكان دەدرێت كە خۆیان بەكاری بێنن.
بە بڕوای من چارەسەری لە بەهەرێمكردنی عێراق و دابەشكردنی نییە، بەڵكو لە پێدانی دەسەڵاتی زیاترە بە پارێزگاكان و ئەنجوومەنی پارێزگاكان بۆ بەڕێوەبردن، بۆیە دابەشبوونی عێراق ئەگەرێكی دوورە، ئەوەش بەهۆی بوونی چارەسەری نزیكتر وەك پێدانی دەسەڵاتی زیاتر بە ئەنجوومەنی پارێزگەكان. 

*كێشەی پێكهاتەی سونە بە وردی چییە، ئەوان بۆچی یەك ناگرن و یەك گوتاریان نییە و لە بەرامبەر پێكهاتەكانی تر خۆیان نەگرت و داهاتوویان چی دەبێت؟.
- لە دوای 2003 سونە هاوبەشییان لە فەرمانڕەوایی عێراق كرد، بەڵام ئەوان مانای ئۆپۆزسیۆنیان نەدەزانی و پێشتر نەیانبینیبوو، بە پێچەوانەی شیعە، بۆیە ئەوان دید و بۆچوونی جیاوازیان هەبوو دوور لە هاوبەشی لە فەرمانڕەوایی، لێرە سیاسەتوانانی سونە جیاوازییان تێ كەوت و بەشێكیان لە هاوپەیمانی نیشتمانی نزیك بوونەوە و بەشێكی تریان لەگەڵی ناكۆك بوون، هەروەها لە نێوان ئەوانەی لەگەڵ بەشداری مەزەو و ئاین بوون لە سیاسەت و ئەوانەشی دوور بوون لە ئاین، واتە ئاینپەروەر و عەلمانییەكان.
بۆیە سونە نەیانتوانی ببنە هاوبەشی شیعە لە فەرمانڕەوایی، هەروەها هۆزەكانی سونە نەیانتوانی بێنە ناو پرۆسەی سیاسی، ئەوان پێش 2003 بەشدار نەبوون، بەگشتی كێشەی سونە نەبوونی یەك مەرجەعییە وەك شیعە، بۆیە ناكۆكی گەورەیان تێ كەوت و نەتوانرا یەك سەركردە و گوتاریان هەبێت، هەروەها حزبە سونەكان و سەرانیان چوونە ناو ناكۆكی گەورە و هۆزەكانیشیان جیا كردەوە، ئەوەش وای كرد كە هۆزەكان و سونە لاواز بن.
بۆ داهاتوو ئاوارەكانی سونە دەگەڕێنەوە و ناوچەكانیان لەلایەن عێراق و وڵاتانی كەنداو ئاوەدان دەكرێتەوە، بەڵام بۆ لەمەودوا جەماوەری سونە ئەوان هۆشیارتر ناكۆكی سەران و حزبە سونەكان یەكلا دەكەنەوە دوای ناسینی سیاسییەكان.
  
*ئاخۆ دەتوانین ماوەی فەرمانڕەوایی عێراق بەر لە 2003 بە ماوەی دەسەڵاتی سونە ناو بنێین؟.
- سەدام حوسێن بە سیفەتێكی ئاینی یان مەزەوی فەرمانڕەوایی عێراقی نەكرد، ئەو وەك كەسێكی حزبی و بەعسی بەڕێوەی دەبرد، ئەو كە شیعەی دەكوشت بۆ ئەوە نەبوو كە شیعەیە ئەو سونەشی دەكوشت و تەنیا لەبەر ئەوەی لەسەر بۆچوونی ئەو نەبوون، سەعدوون حەمادی سەرۆك وەزیرانی عێراق لە نەوتەكانی سەتەی رابردوو شیعە بوو.
حزبە ئاینییەكان بە سونە و شیعە لە سەردەمی سەدام حوسێندا دۆخیان باش نەبوو تەنانەت هەموو حزبەكان بەو شێوە، ئەو تەنیا باوەڕی بەحزبی بەعس و خۆی هەبوو، ئەو دژی ئێرانی شیعە و سعوودیەی سونە بوو. 

*نەخشەی سیاسیی عێراق بۆ قۆناغی دوای داعش چۆن دەبێت، ئاخۆ هاوپەیمانی بەدەر لە تایفییەت دروست دەبێت؟.
- تا ئێستە دۆخی وڵات تەواو لەبار نییە بۆ سەركەوتنی تەواوی هاوپەیمانی دوور لە تایفییەت، كە بەسەختی لە دایك دەبێت و ناتوانێ رۆڵی حزبەكانی تر نەهێڵێت، بەڵام بەربەرەكانی دەكات و پاڵپشتی باشی دەبێت، بۆیە شتێكی ئاسایییە كە نەخشەی سیاسی بگۆڕێت و هاوپەیمانی نوێ بێتە ئاراوە، بەڵام هاوسەنگییەكی زیاتر لە پەرلەمانی داهاتوو دروست دەبێت كە كار دەكاتە سەر گۆڕین و باشتربوونی پێكهاتە و كاری حكوومەت و تەنانەت سەر پەرلەمان و ئەو یاسایانەی كە لێیەوە دەردەچن.

*كەی عێراق سەقامگیر دەبێت، ئاخۆ عێراقییەكان دەتوانن سنوورێك بۆ دەستوەردانی دەرەكی لە كاروباریان دابنێن؟.
-دەستوەردانی دەرەكی لە هەموو وڵاتانی دنیادا هەیە، عێراق بە دۆخێكی سەخت تێپەڕ دەبێت و لە 2003 داگیر كرا، ئەگەرچی ئەمەریكا لە عێراق چووە دەرەوە، بەڵام هەوڵی داوە رۆڵی لە پرۆسەی سیاسی لە عێراق هەر هەبێت بەو پێیەی ئەو سیستمی فەرمانڕەوایی گۆڕیوە.
بە بڕوای من دەستوەردانەكە بە ویستی سیاسەتوانانی عێراقە بۆ رووبەڕووبوونەوەی داعش، بۆیە ئەو سیستمەی ئەمەریكا و سیاسەتەكانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رێخۆشكەر بوو بۆ دەستوەردانی وڵاتانی دراوسێش، كە وڵاتی بەهێزن و بڕوایان وایە كە ئەوانیش مافیان هەیە لەو دەستوەردانە. 

*لەبارەی هەمواركردنەوەی دەستوور كە هەمووان داوای دەكەن و كەسیش پێی رازی نییە، چۆن ئەو هەمواركردنە دەكرێت؟.
- هەمواركردنی دەستوور شێكی زۆر پێویستە، چونكە لە سەرەتای دانانیەوە باسی هەمواركردنەوەی دەكرێت و چەندان پرس هەن لە دەستوور كە تێپەڕ كراون، ئەگەرچی رێوشوێنەكانی هەمواركردن زۆر ئاڵۆزە، بەڵام ئێستە ئەمەریكا و هەمووان كۆكن لەسەر هەمواركردنەوەی و رۆژێك دێت كە هەموار بكرێتەوە.

*پڕۆفایل:
دكتۆر خەمیس سەبع جواد دلێمی، مامۆستای زانكۆ و لەدایكبووی 1961، خێزاندارە و خاوەنی بڕوانامەی بەكالۆریۆسە لە كۆلێجی شەریعە لە 1986، خاوەنی دكتۆرا لە كۆلێجی زانستە ئیسلامییەكان لە زانكۆی بەغدا لە 1997.


AM:10:42:29/09/2016




ئه‌م بابه‌ته 2645 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

زیاتر ...