ئایا كێ لە جەنگی دژ بە ئێران براوه‌ بوو؟

لایەنێك نییە كە بە ڕوونی لە جەنگی دژ بە ئێران سەركەوتوو بووبێت، لەگەڵ ئەوەی هەردوولا ناتوانن ئیرادەی خۆیان بەسەر ئەوەی تر بسەپێنن، بە یەكلاكردنەوەی دۆخەكەیش لە ڕێی ڕێككەوتنەوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێ دەنێتە ناو سەردەمی هاوسەنگییەكی فشەڵ و لەرزۆكی هێزەكان لە ناوچەكە.

جەنگی ئەمەریكا و ئیسرائیل دژی ئێران دووبارە هاوسەنگی هێزی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕێك دەخاتەوە، بەڵام كەموكورتی لە دۆزینەوەی چارەسەرێكی ستراتیجی بۆ هەردوو لایەنی جەنگ هەیە، لە كاتێكدا هەردوولا ئاڵوگۆڕی هەرەشە و زاڵبوون بەسەر دۆخەكە دەكەن، ئەوروپا و چینیش سەرنجیان لەسەر مەترسییە ئابوورییەكانە و بایەخ بە جەنگ نادەن و دەیانەوێ ڕێڕەوی نەهێشتنی كێشە ئابوورییەكان بدۆزنەوە.

جەنگ دووبارە زیان و دەسكەوتەكان لە چوارچێوەی سیستمی نێودەوڵەتی دابەش دەكاتەوە، كە بە ئاراستەی زیاتر ڕۆیشتن بەرەو پارچە پارچەبوونی نێودەوڵەتی دەبات، لە ئەنجامی ئەو گرژی و گرفتانەیش زیاتر لە 30 ملیۆن كەس لە 162 ملیۆن كەس لە دنیا ڕووبەڕووی هەژاری و گرفت دەبنەوە، بەمەیش تیرە و قەبارەی زیانەكان دەبێتە هۆی ئەوەی دەسكەوتی سیاسی لەلایەن تەنیا یەكێك لەو دوو لایەنە بەدەست بهێنرێت.

كرۆكی ستراتیجی ئەمەریكا بریتی بوو لە ڕێگرتن لەوەی جەنگ زۆر فراوان بێ و ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئارامی سیستمی نێودەوڵەتی و بازاڕەكانی وزە لە دنیا، بەڵام دوای هێرشكردن لە 28ی شوبات/فێبرایەر، واشنتن هەوڵەكانی چڕ كردەوە كە گرژییەكان لەگەڵ ئێران كۆنترۆڵ بكات و هاوسەنگی هێز لە ناوچەكە بەڕێوە ببات و ڕێ لە هەرەسهێنانی ئاسایشی ناوچەكە بگرێت، هەموو ئەمانەیش سەرەنجام بەرەو جەنگێكی كراوەی ماوە درێژ ئەمەریكایان كێش دەكرد، سەرەڕای ئەوەی ئامانجەكان تا ئاستێك سنووردار بوو، بەڵام جەنگ بێ تیچوو نەبوو، ئاماژەكان ئەوە دەردەخەن كە ئەمەریكا 3.7 ملیار دۆلاری لە 100 سەعاتی یەكەمی جەنگ دژی ئێران خخەرج كردووە، ئەمەیش دەكاتە 891 ملیۆن دۆلار لە ڕۆژێكدا.

بەرپرسێكی باڵای پنتاگۆن لە كۆتایی مانگی نیسان/ئەپریل گوتی، تێچووی گشتی جەنگ لە ماوەی دوو مانگی یەكەمدا گەیشتە 25 ملیۆن دۆلاری ئەمەریكی، هەندێكیش خەمڵاندنی 50 ملیار دۆلار بۆ تێچووی ئەمەریكا لە جەنگەكە دەكەن. ئەو تێچووە زۆرە بارگرانی لەسەر حكوومەتی ئەمەریكا دروست كرد، تێچووی قەرەبووكردنەوەی زیانەكانیش بە تایبەت بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین و غاز و كەلوپەلی سەرەكی دەگاتە ملیاران دۆلاری تر.

لە بەرانبەردا ئەمەریكا دەسكەوتی سنوورداری لە جەنگەكە هەیە، لەوانە پاشەكشەی هەڕەشەی سەربازی ئێران لە ناوچەكە و جێگیری ڕێژەیی دینامیكییەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دووبارە سەپاندنەوەی هێزی دەریایی ئەمەریكا لە گەرووی هورمز و دەریای سوور، بەڵام لەگەڵ ئەمانەیش دا ئەمەریكا شكستی هێنا لە سەركەوتنێكی یەكلاكەرەوە لە ململانێكان و تواناكانیشی بۆ چارەسەرێكی ستراتیجی تەواو وەك ئەوەی لە دەیەی ڕابردوو هەبوو، بە تەواوی پاشەكشەی كرد، چیتر واشنتن خاوەنی هێز ئیرادەی سیاسی پێویست نییە كە دووبارە ئەندازەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە لووتكەی هەڕەمەكە بۆ خوارەوە دابڕێژێنەوە، وەك ئەوەی لە 2003 هەوڵی دا، بە پێچەوانەوە ئەمەریكا تەنیا تەنگژەكان بە هاوتەریبی و فرەجەمسەریی لە ناوچەكە بەڕێوە دەبات، ئەمەیش بووەتە هۆی گۆڕانێكی گەوهەری لە سروشتی پێگە و هەژموونی ئەمەریكا لە ناوچەكە.

لە ئەنجامی شەڕەكە ئیسرائیل نەیتوانی هەژموونی ئێران هەڵبوەشێنێتەوە، سەرەڕای ئەوەی دەیویست دووبارە نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابڕێژێتەوە و ئێران زۆر لاواز بكات، لە ئەنجامی بە ئامانجگرتنی ژێرخانی ئەو وڵاتە و دەیەویست بە زەبری هێز هەژموونی خۆی بسەپێنێت، بۆیە جەنگی جیای دژی ئێران و میلیشیاكانی لە ناوچەكە دەست پێ كرد، لەوانە جەنگ دژی حزبوڵا لە لبنان و حووسییەكان لە یەمەن و گرووپە چەكدارەكانی ئێران لە عێراق و سووریا، ئامانجی تەنیا لاوازكردنی توانای ئێران نەبوو، بەڵكو دەیویست تۆڕی گرووپە بەكرێگیراوەكانی ئێرانیش لە ناوچەكە هەڵبوەشێنێتەوە، ئەمەیش توانای جووڵەكردنی لە دەرەوەی سنووری خۆی بە تەواوی سنووردار كرد.

تا ئێستە ئیسرائیل دەسكەوتی سەربازی تاكتیكی وەرگرتووە، هێزی سەربازی كلاسیكی ئەو توانیویەتی هەژموونێكی گەورە بەسەر گرووپە بەكرێگیراوەكانی ئێران بسەپێنێت و لە سەرووی هەموویشیانەوە حزبوڵای لبنانی، كە زیانی زۆر گەروەی پێگەیشتووە. لەگەڵ ئەوەیشدا چارەسەری ڕیشەیی نەكردووە، چونكە ژێرخانی ناوچەكە زۆر ئاڵۆز و كەمتر نەرمی تێدایە و ئیسرائیلیش بە دەست كەمی هێزی وشكایی دەناڵێنێت، تا شكستێكی قورس تووشی ئێران و بەكرێگیراوەكانی بكات. بۆیە خەرجی زۆر و ئۆپراسیۆنی بەردەوامی هەیە، بەڵام بێ ئەوەی كۆتاییەكانی ڕوون بێت.

ئێران ستراتیجی مانەوە لە ناو جەرگەی گوشارەكان بێ ئەوەی هەرەس بهێنێت، بە ڕوونی گرتەبەر  لەبری ئەوەی هەوڵی دەسكەوتنی سەركەوتن هاوشێوەی ئەمەریكا بدات،  سەرنج و توانای خۆی لە دەستگرتن بە دەوڵەت و پاراستنی هەژموونی خۆی لە ناوچەكە چڕ كردەوە، هەروەها ئەوەیشی دەرخست كە دەتوانێ بەرگەی قورسترین گوشار و سزای ئابووری و سیاسی و سەربازی ئەمەریكا بگرێت،  بۆیە ڕێگری لەوە كرد نەیانی بتوانن سەركەوتنێكی یەكلاكەرەوە بەدەست بهێنن.

سەرەڕای ئەو نەرمییەی ڕژێمی ئێران دەینوێنێت بۆ مانەوە، بەڵام بە هەموو جۆرێك لە جۆرەكان سەركەوتنی ئەو ململانێیە بۆ ڕژێمی ئیسلامی ئێران دەگەڕێتەوە، سەرەڕای ئەوەی شكستێكی بەرنامە بۆ داڕێژراوی تووش بووە و نەیتوانی بەرگری لە ئاسمان و خاكەكەی بكات، بۆیە تاران لە ململانێیەكی بەردەوام دەمێنێتەوە بە ئامانجی مانەوە كە ئامانجی ستراتیجییەتی. سەرەڕای ئەوەی ئاماژەكان ئەوە دەردەخەن كە ڕژێمی ئیسلامی ئێران دەمێنێتەوە، بەڵام باجی گەورە و قورسی داوە، لە دەوڵەتێكی كارا لە ناوچەكە و هەژموون سەپاندن بەسەر وڵاتان بۆ وڵاتێك گۆڕاوە كە خەریكی بەڕێوەبردنی خۆیەتی لە ژێر گوشاری چڕی ناوخۆ و دەرەكیدا.

ئەوروپا بە دەست نەبوونی ستراتیجێكی ڕوون دەناڵێنێت و وەك ئامرازێكی پڕ بایەخی ئابووری، بەڵام لە پەراوێزی ململانێكانەوە دەردەكەوێت، پشتبەستنی بە وزەی ڕێڕەوی ئاوی ئەو ناوچەیە نەبووە هۆی ئەوەی بەشداری سەربازی و سیاسی چالاكی ململانێكان بكات، ماوەیەكی زۆرە ئەوروپییەكان ئەو ناوچەیان بۆ ئەمەریكا بەجێهێشتووە و ئامادەیش نین بۆی بگەڕێنەوە.

برۆكسل دیپلۆماسییەتی وریایی هەڵبژاردووە و سەرەڕای ئەوەی ململانێكە تێچوو و خەرجی گەیاندن ناو هەموو ماڵێكی ئەوروپایش، بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزین بۆ هاتوچۆ و غاز بۆ خۆگەرمكردنەوە، بەڵام لە پەراوێزەوە مایەوە و نەهاتە ناو ململانێكانەوە.

لە تەك ئەمانەدا چین زۆرترین سوودی لەو جەنگە وەرگرت، سەرەڕای ئەوەی زیانی ئابووری زۆری هەبوو لە ئەنجامی داخراوی گەرووی هورمز، بەڵام ئەوەی بۆ دەركەوت، كە ململانێكە تاقیكردنەوەیەكی ڕاستەقینەی ئابوورییەكەیەتی و بە سەركەوتووییش لە تاقیكردنەوەكە دەرچوو، چین جیا لە هەموو وڵاتانی تری ئاسیا پێویستی بە سووتەمەنییە، بەڵام بەهۆی یەدەگی ستراتیجی و فرەجۆری لە هاوردەكردنی نەوت و غاز و بەردەوامی لە كاركردن بۆ پشتبەستن بە سەرچاوەی تری وزە، سەركەوتوویی پلانی ستراتیجی ئابووری چینی بۆ هەمووان دەرخست.

هاوكات وڵاتانی كەنداویش گەیشتە ئەو باوەڕەی كە پشتبەستن بە خودی خۆیان لە هەموو شتێك گرنگترە و ناكرێ چیتر تەنیا پشت بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ببەستن، لە سەرەنجامی هەموو ئەمانە و كۆتایی جەنگ هاوسەنگییەكی هێز لە ناوچەكە بە لەرزۆك و فشەڵی دەهێنێتە ئاراوە و براوەی ڕاستەقینەی جەنگ نابینرێت و هیچ لایەك نەیانتوانی ئیرادەی خۆیان بەسەر ئەوەی تر بسەپێنن.

د. خالید جابر بەڕێوەبەری جێبەجێكاری ئەنجوومەنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ كاروباری نێودەوڵەتی لە دەوحە و توێژەر و ئەكادیمست و شارەزا، لە پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان و پێوەندی سیاسی و دینامیكییەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا لە پێگەی "ناشناڵ ئنتێرست" نووسیویەتی.