"مەحاڵە دەوڵەت بگاتە لووتكەی سەركەوتن و گەشەسەندن، كاتێك نیوەی كۆمەڵگە (ئافرەتان) لە بەڕێوەبردن و بڕیاردانی سیاسیدا بەشدار نەبن” (ئەفلاتوون).
ئاڵوگۆڕی دەسەڵات لە حوكمڕانیدا تا ئێستە تەنیا لە نێوان پیاواندا باوە و بەدەگمەن ناوی ژنان یان نۆرەی ژنان دێت. سیاسەت لە جەوهەری فەلسەفیی خۆیدا، هونەری ڕێكخستنی ژیانی گشتی و بەدیهێنانی دادپەروەری كۆمەڵایەتییە لە ڕێگەی نوێنەرایەتیكردنی سەرجەم پێكهاتەكانی كۆمەڵگەوە. كاتێك باس لە سیستمی دیموكراسی دەكرێت، ڕێژەی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان تەنیا پێوەرێكی ژمارەیی نییە بۆ پێشكەشكردنی ئامارەكان، بەڵكو پێوەرێكی ڕەخنەیی و جەوهەرییە بۆ پێوانەكردنی تەندروستیی سیستمەكە خۆی. بەڵام واقیعی سیاسیی عێراقی هاوچەرخ، پێچەوانەی ئەم هاوكێشەیەمان پێشان دەدات، لێرەدا ڕووبەڕووی جۆرێك لە «شەرعییەتی ناتەواو دەبینەوە كە تێیدا پانتایی گشتی بە شێوازێكی سیستماتیك لە ئامادەیی ڕاستەقینەی نیوەی كۆمەڵگە چۆڵ دەكرێت.
پاشەكشەی بەردەوامی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان لە عێراقدا، چ وەك دەنگدەر و چ وەك بڕیاردەر لە ناوەندە باڵاكان و دروستكردنی بڕیاردا، تەنیا دەرەنجامی ساردبوونەوەیەكی كاتی یان بێمەیلییەكی كۆمەڵایەتی نییە، بەڵكو ڕەنگدانەوەی قەیرانێكی پێكهاتەیی قووڵە. ئەم پاشەكشەیە لەلایەكەوە بەستراوەتەوە بە گۆڕانی داینامیكی دەسەڵات، سەرهەڵدانەوەی عەقڵییەتی خێڵەكی و پیاوسالاریی حزبی، و زاڵبوونی سیستمی پشكپشكێنە (المحاصصە)، لەلایەكی تریشەوە دەرەنجامی ئەو توندوتیژییە ڕەمزی و جەستەییەیە كە لە فەزای سیاسیدا دژی ژن بەكار دێت.
دیموكراسیی سازان و دەرفەتی بەشداریكردنی ئافرەت لە دەسەڵاتدا
پرۆسەی گۆڕانی سیاسی لە عێراق دوای ساڵی ٢٠٠٣، تەنیا ڕووخانی ڕژێمێكی دیكتاتۆری نەبوو، بەڵكو گۆڕینی هزری حوكمڕانی بوو لە دەوڵەتێكی سەركوتكەرەوە بۆ مۆدێلێكی نوێ لەسەر بنەمای "پێكهاتەكان" یان دیموكراسیی سازان (Consensus Democracy) داڕێژرا. پەسندكردنی دەستووری هەمیشەیی لە ساڵی ٢٠٠٥ بۆ پاراستنی هاوسەنگی لە نێوان پێكهاتە نەتەوەیی، ئاینی و مەزەوی و ڕەگەزە جیاوازەكان.
بەڵام ئەزموونی زیاتر لە دوو دەیە پێشانی دا كە ئەم گواستنەوەیە، نەبووە هۆی لەدایكبوونی دیموكراسییەكی ڕاستەقینە و نیشتمانیی بەهێز. لەبری سەقامگیری و گەشەپێدان، عێراق كەوتە ناو خولگەیەكی بەردەوام لە ململانێی ناوخۆیی، گرژی سیاسی و ناسەقامگیری ئابووری. بابەتی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان، یەكێكە لە گرنگترین پێوەرەكانی پێوانەكردنی دیموكراسی لە هەر وڵاتێكدا. لە عێراقی نوێدا، پێگەی ئافرەت لە نێوان دەقە یاساییەكان و كۆسپە ڕاستەقینەكانی واقیعدا دەتوێتەوە.
١. كۆتای ئافرەتان لە دەستووردا: دەستكەوتێكی تەنیا ڕووكەش یان ڕاستەقینە!
دەستووری عێراق لە (مادەی٤٩ بڕگەی چوارەم)دا دووپات لەوە دەكاتەوە كە دەبێت ڕێژەی نوێنەرایەتیی ئافرەتان لە ئەنجوومەنی نوێنەراندا لە ٢٥% كەمتر نەبێت. ئەمە لەڕووی یاساییەوە وەك سەركەوتنێكی گەورە سەیر دەكرێت بۆ چەسپاندنی بەشداری جێندەری لە كایەی یاساداناندا. بەڵام كاتێك سەیری ناوەڕۆكی ئەم بەشدارییە دەكەین، دەبینین سیستمی سازان و پشككاری كاریگەریی نەرێنی قووڵی بەسەر ئەم ڕێژەیەشەوە جێهێشتووە.
٢. بەربەستەكانی بەردەم كارایی سیاسیی ئافرەتان
بە وردبوونەوە لە بەشداری ئافرەت لە كایەكانی سیاسەت و دەسەڵات، لە عێراقدا كابینە لە دوای كابینە ژمارەی ئافرەتانی بەشداربوو لە وەزارەت و پۆستە سیاسییەكاندا ڕوو لە كەمبوونەوەن، چەند هۆكارێك وەك كۆسپ و بەربەستی بەردەم كارایی ئافرەتان لە سیاسەتدا ئاماژە پێداوە:-
●پاشكۆیی حزبی: زۆربەی ئەو ئافرەتانەی دەگەنە پەرلەمان، لە ڕێگەی لیستە گەورە تایفی و خێڵەكییەكانەوە كاندید دەكرێن. ئەوان ناچارن پابەندی ئەجێندای سەركردە پیاوەكانی حزبەكانیان بن، نەك ستراتیجێكی گشتگیر بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانی ژنان.
●دوورخستنەوە لە ناوەندەكانی بڕیاردانی ڕاستەقینە: لە سیستمی سازاندا، بڕیارە چارەنووسسازەكان لە دەرەوەی پەرلەمان و لە نێوان سەركردە (پیاو)ەكانی هاوپەیمانێتییە گەورەكاندا دەدرێن. ئافرەتان بە دەگمەن دەگەنە پۆستە سیادی و جێبەجێكارییە باڵاكان (وەك سەرۆكایەتییەكان یان وەزارەتە تەناهییەكان).
●كۆمەڵگەی باوكسالاری و خێڵەكی: هێشتا كولتووری سیاسی لە عێراقدا پیاوانەیە. ئافرەتانی سیاسی بەردەوام ڕووبەڕووی توندوتیژی دەروونی، هێرشی ئەلیكترۆنی و تانەدان لە ناوبانگیان دەبنەوە، ئەمەش وەك ئامرازێك بەكار دێت بۆ ساردكردنەوەیان لە كایەی بەشداریكردندا لە سیاسەت.
پێشنیارەكان بۆ دەربازبوون لە قەیرانەكە
بۆ ئەوەی عێراق لەم چەقبەستووییە سیاسییە ڕزگاری بێت و دیموكراسییەكی ڕاستەقینە (چ سازان بێت یان زۆرینەی نیشتمانی) بێتە كایەوە، پێویستە كار لەسەر ئەم خاڵانە بكرێت:
1. چاكسازی دەستووری و یاسایی: پێویستە دەقە دەستوورییەكان بە جۆرێك ڕوون بكرێنەوە كە ڕێگری لە پشككاری تایفی بكات و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری بپارێزێت.
2. پەروەردەی مەدەنی: گۆڕینی كولتووری سیاسی لە ڕێگەی پرۆگرامەكانی خوێندنەوە بۆ چەسپاندنی بنەماكانی هاووڵاتیبوون، قبووڵكردنی جیاوازی و یەكسانی جێندەری.
3. بەهێزكردنی ئابووری ئافرەتان: دابینكردنی هەلی كاری یەكسان و سەربەخۆیی دارایی بۆ ژنان، تا بتوانن بەشێوەیەكی سەربەخۆ تێبكۆشن و نەكەونە ژێر هەژموونی دارایی هێزە نەریتییەكان.
4. چالاككردنی كۆمەڵگەی مەدەنی: پشتگیریكردنی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و داكۆكیكار لە مافەكانی مرۆڤ و ژنان بۆ چاودێریكردنی كارەكانی حكوومەت و پەرلەمان.
دیموكراسی سازان لە عێراقدا، لەبری ئەوەی ببێتە پردێك بۆ پەڕینەوە بەرەو دەوڵەتێكی مۆدێرن و یەكگرتوو، بەهۆی كامڵ نەبوونی عەقڵییەتی سیاسی، دەستێوەردانی دەرەكی، گۆڕینی "سازان" بۆ "پشككاری"، بووەتە هۆی چەقبەستوویی و قەیرانی بەردەوام.
ئەم واقیعە سێبەرە كزەكەی خۆی بەسەر بەشداری سیاسی ئافرەتانیشدا كێشاوە؛ ئەگەرچی ڕێژەی كۆتا توانیویەتی ژمارەیەكی بەرچاو لە ژنان بگەیەنێتە هۆڵی پەرلەمان، بەڵام پێكهاتەی باوكسالاری و تایفی سیستمەكە ڕێگر بووە لەوەی ئەو بەشدارییە ببێتە هێزێكی كاریگەر بۆ گۆڕانكاریی ڕیشەیی. داهاتووی عێراق و بەدیهاتنی سەقامگیری، بەستراوەتەوە بە توانای تێپەڕاندنی ئەم مۆدێلە پشككارییە بەرەو دەوڵەتێكی هاووڵاتیبوون كە تێیدا یاسا، لێهاتوویی و یەكسانی مرۆیی بنەمای سەرەكی بن. كەمبوونەوەی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان لە عێراقدا یەكێكە لە دیارترین نیشانەكانی پاشەكشەی پرۆسەی دیموكراسی.
توندوتیژی ڕەمزی و سیاسی دژ بە ئافرەتان
ئەو ئافرەتانەی لە عێراقدا دەچنە ناو كێبەركێی سیاسییەوە، ڕووبەڕووی شەپۆلێكی توندی توندوتیژی ڕەمزی دەبنەوە، لەوانە:
●تەشهیر و ناوزڕاندن لە سۆشیال میدیا: هێرشكردنە سەر ژیانی تایبەتی كاندیدە ژنەكان و شێواندنی ناوبانگیان وەك چەكێكی سیاسی بۆ ساردكردنەوە و دوورخستنەوەیان.
●هەڕەشەی جەستەیی: ترس لە تیرۆركردن یان ڕفاندن كە وایكردووە زۆر لە ژنانی خاوەن لێهاتوویی و بڕوانامە، نەیانەوێت خۆیان لە قەرەی كاری سیاسی بدەن.
●پاشەكشەی بەشداریی ئافرەت وەك (دەنگدەر).
كەمبوونەوەكە تەنیا لەسەر ئاستی كاندید و بەرپرسەكان نییە، بەڵكو لەسەر ئاستی دەنگدەرانیشە. بێهیوایی گشتی لە گۆڕانكاری، نەبوونی یاسای توند بۆ پاراستنی مافی ژنان (وەك دواكەوتنی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی)، وایكردووە كە كچان و ژنانیش متمانەیان بە سندووقەكانی دەنگدان نەمێنێت و ڕێژەی بەشداریكردنیان كەم ببێتەوە.
پاشەكشەی ئافرەت لە سیاسەتی عێراقدا، نیشانەیەكی ڕوونی ئەوەیە كە سیستمەكە لە دیموكراسییەكی ڕاستەقینەوە بووەتە (دیموكراسییەكی ڕواڵەتی) كە تێیدا تەنیا ڕێساكانی دەسەڵاتی هێز و پارە حوكم دەكەن، ئەمەش وا دەكات كۆی پرۆسەی سیاسی تووشی قەیرانی شەرعییەت ببێت. بۆ بەرزكردنەوەی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان لە عێراقدا، پێویستە لە قۆناغی "ڕێژەی كۆتای ڕواڵەتی" تێپەڕین و كار لەسەر چاكسازیی پێكهاتەیی، یاسایی و كولتووری بكرێت، چونكە هەبوونی ژنان لە پەرلەماندا بەبێ دەسەڵاتی ڕاستەقینەی بڕیاردان، ناتوانێت گۆڕانكاری لە واقیعی وڵاتەكەدا دروست بكات.
بۆ كاراكردنی ڕۆڵی سیاسیی ئافرەتی عێراقی، پێویستە لە چەند ڕەهەندێكی سەرەكییەوە كار بكرێت كە یەكەمینیان چاكسازییە لە سیستمی حزبی و ناوەندەكانی بڕیارداندا؛ چونكە حزبە سیاسییەكان كە دەروازەی سەرەكین بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، زۆربەیان خاوەن پێكهاتەیەكی پیاوسالاری و ئاینیی توندن. ئەمەش پێویستی بە هەمواركردنەوەی یاسای لایەنە سیاسییەكان هەیە تا حزبەكان ناچار بكرێن كۆتایەكی جێبەجێكردن (بۆ نموونە ٣٠٪) لە لیژنە سەركردایەتییەكان و مەكتەبە سیاسییەكانیاندا بدەنە ئافرەتان، لە پاڵ گۆڕینی نەریتی دابەشكردنی پۆستە وەزارییەكان و بەخشینی لانی كەم چەند وەزارەتێكی گرنگ و سیادی بە ئافرەتانی پسپۆڕ و لێهاتوو لە بوارە تایبەتەكاندا. هاوكات لەگەڵ ئەم چاكسازییەدا، دابینكردنی پاراستنی یاسایی و تەناهیی توند مەرجێكی بنەڕەتییە، بەو پێیەی توندوتیژی ڕەمزی و ئەلیكترۆنی گەورەترین ڕێگرە لە بەردەم هاتنەپێشەوەی ژنانی خاوەن لێهاتوویی؛ ئەمەش دەكرێت لە ڕێگەی دەركردنی یاسایەكی بەهێز بۆ سزادانی تەشهیر و چەوساندنەوەی ئەلیكترۆنی دژی كاندیدە ئافرەتەكان و ئافرەتانی بەشداربوو لە كایەكانی سیاسەت، لە سۆشیال میدیادا، لەگەڵ ڕەخساندنی ژینگەیەكی تەناهیی گونجاو لەلایەن دەوڵەتەوە بۆ پاراستنی چالاكانی سیاسی و مەدەنی لە هەڕەشەی هێزە چەكدارەكان یان خێڵەكییەكان بێتە دی.
لەلایەكی ترەوە لەبەرئەوەی سیاسەت لە عێراقدا پێویستی بە سەرمایەیەكی دارایی گەورە هەیە و زۆربەی كاتیش ئەو سەرمایەیە لە دەستی پیاوان یان حزبه باڵادەستەكاندایە، پێویستە سندووقی تایبەت یان بودجەی حزبی بۆ پاڵپشتیكردنی كەمپەینی هەڵبژاردنی كاندیدە ژنە سەربەخۆكان تەرخان بكرێت، هاوشانی دامەزراندنی ئەكادیمیای پێگەیاندنی سیاسی بۆ مەشق و ڕاهێنانی نەوەیەكی نوێ لە كچان لەسەر تەكنیكەكانی سەركردایەتی و گوتاری سیاسی. لە كۆتاییدا ناوازەیی ئەم پرۆسەیە بەستراوەتەوە بە دروستكردنی هاوپەیمانییەتی مەدەنی و پشتگیریی میدیاییەوە، بە چەشنێك كە تۆڕی فشاری مەدەنی لۆبی لەسەر حكوومەت و پەرلەمان دروست بكات بۆ دەركردنی یاساكانی وەك بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی، میدیاكانیش وێنەی باوی ژن لە قوربانییەوە بگۆڕن بۆ پیشاندانی نموونەی سەركەوتووی ژنانی بڕیاردەر و ڕۆشنبیر.
بەكورتی تا ئەو كاتەی "بەشداریی سیاسیی ئافرەت" وەك پاداشت و خێر یان ڕازاندنەوە و تەنیا جوانكردنی سیمای دەرەوەی دەسەڵات سەیر بكرێت، دۆخەكە ناگۆڕێت؛ بەرزكردنەوەی ئەم بەشدارییە كاتێك سەركەوتوو دەبێت كە كۆمەڵگە و ناوەندە سیاسییەكان، بڕوایان بە وتەكەی فەیلەسووفی مەزنی یۆنانی ئەفلاتوون هەبێت كە بێ ئامادەیی ڕاستەقینەی نیوەی كۆمەڵگە كە ژنن، كۆی پرۆسەی دیموكراسی لە عێراقدا لە ڕووی شەرعییەتەوە نوقسان و تووشی ئیفلیجی دەبێت و دەوڵەت ناگاتە ئاستی سەركەوتن و گەشەسەندن.