"سەركەوتنی كوردستان و ئابڕووچوونی شكستخواردووەكان"

سەركەوتنی كوردستان وەك هەڕەشەیەكی سیاسی و ئابڕووچوونێك كە گوتاری زۆرینە شەرمەزار دەكات مامەڵەی لەگەڵدا كرا، نەك وەك هەلێك بۆ گشتاندنی ئەزموونەكە و ئاڵوگۆڕكردنی شارەزایی، لەژێر ئەو ناونیشان و ناوەڕۆكەدا كیفاح مەحموود نووسەر و راوێژكاری سیاسی وتارێكی نووسیوە و تیایدا باسی ئەزموونی سەركەوتووی كوردستان دەكات.

نووسەر دەڵێت، هاووڵاتیی عێراقی پێویستیی بە خوێندنەوەی راپۆرتە نێودەوڵەتییەكان نییە بۆ تێگەیشتن لەو دژبەیەكییەی تیادا دەژیت، ئەوەندە بەسە بەراورد لە نێوان دوو نموونە لەناو یەك وڵاتدا بكات، لەوكاتەی هەرێمی كوردستان سەرەڕای بەربەست و ئاڵنگارییەكان لە بنیاتنانی جۆرێك لە سەقامگیریی رێژەیی و پەرەسەندنی خزمەتگوزاری و راكێشانی وەبەرهێنان و پێشاندانی وێنەیەكی رێكوپێكتری دەوڵەت سەركەوتوو بوو، چەندان پارێزگا، بەتایبەتی لە ناوەڕاست و باشووری عێراق نقوومی تەنگژەی درێژخایەنی كەمیی خزمەتگوزاری و تەشەنەكردنی گەندەڵی و پیسبوونی خنكێنەری ژینگە و بێكارییەكی هەڵاوساو مانەوە، ئەوە سەرەڕای نقوومبوونیان لەناو بودجە بە درێژایی ساڵانێكی دوورودرێژ. 

ئەو بەراوردە توانج و گەورەكردنی دەستكەوتەكان لەسەر حسێبی ئەویتر نییە، بەڵكو دەستنیشانكردنێكی بەئازاری یەك راستییە، ئەویش كێشەكە لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتە نەك لە كەمیی پارە، لەوە مەترسیدارتر ئەوەیە كە سەركەوتنی كوردستان لای هەندێك هێز وەك هەلێك بۆ گشتاندنی ئەزموونەكە و ئاڵوگۆڕكردنی شارەزایی خوێندنەوەی بۆ نەكرا، بەڵكو وەك هەڕەشەیەكی سیاسی و ئابڕوچوونێكی ئەخلاقی كە گوتاری زۆرینە و بانگەشەی نوێنەرایەتیكردنی دەوڵەت مامەڵەی لەگەڵدا كرا.

بەو شێوەیە هاوبەشییەكە گۆڕا، لە بری ئەوەی ببێتە میكانیزمێكی دەستووری بۆ بەڕێوەبردنی جۆراوجۆری و دابەشكردنی دادوەرانەی سامانەكان، بووە هاوبەشییەكی مەرجدار كە سزای لەسەرە، لە داخستنی سیاسی بۆ بڕینی مووچە و پەكخستنی شایستەكانەوە، ئینجا كردنەئامانجی دامەزراوەكانی وزە بە غاز و نەوت و پاڵاوگەكانەوە، وەك ئەوەی داواكراو چاككردنی عێراق نییە، بەڵكو سزادانی هەر دەروازەیەكی سەركەوتنە تیایدا، ئەو پەیامە ژێربەژێرییەی هاووڵاتی لەوەوە وەری دەگرێت ئەوەیە كە ئەگەر وەك ئێمە لەناو پشێویدا نەژیان، بۆ ئەوێ راتان دەكێشین.

ئەو جۆرە بیركردنەوە ئەگەر بەردەوام بێت، تەنیا هەڕەشە لە كوردستان ناكات، بەڵكو هەڕەشە لە تەواوی عێراق دەكات، چونكە دەبێتە بنەما بۆ دەوڵەتی تۆڵەسەندنەوە نەك دەوڵەتی یاسا، دەوڵەتی دەستەوارەكان نەك دەوڵەتی دامەزراوەكان، كاتێك دۆسیە نیشتمانییەكان بە لۆجیكی داو و پیلانی سیاسی بەڕێوە دەچێت، نەوت دەبێتە چەك و مووچەش كارتی گوشار و وزەش بۆ بارمتەی ململانێكان و لێرەدا هاووڵاتی زەرەرمەندی بەردەوامە، لەو دۆخەشدا هیچ ئابوورییەك ناتوانێت هەناسە بدات، چونكە وەبەرهێنان نایەتە ناو ئەو شارانەی كە لە لایەن بازگە كۆنترۆڵ نەكراوەكانەوە فەرمانڕەوایی دەكرێن و تیایان كۆمپانیاكان بە ناوی دەستە و نووسینگە ئابوورییەكان هەراسان دەكرێن، بۆ دەوڵەتێك ناوەندە چەكدارییەكان جۆراوجۆرن و دەسەڵاتی یاسا تیایدا لە پاشەكشەدایە. 

چارەسەر چییە؟، دروشمێكی گشتی بەناوی چاكسازی نییە، بەڵكو بوونی بەرنامەیەكی روونی دەوڵەتە لە كاركردن بە دەستوور وەك مەرجەعێك نەك وەك جوانكاریی سیاسی، یەكەم هەنگاو تەواوكردنی ژێرخانی دەوڵەتی فیدراڵییە وەك ئەوەی پێویستە، واتە پێكهێنانی ئەنجوومەنی فیدراڵی وەك پارێزەری هاوبەشی و هاوسەنگیی دەسەڵاتەكان و كاراكردنی دادگای باڵای دەستووری بۆ ئەوەی دەقەكان نەبنە بارمتەی لێكدانەوەی سیاسییانە، بۆ ئەوەی ناكۆكییەكانی نێوان ناوەند و هەرێم ببنە یاسایی و لە رێگەی دامەزراوەكانەوە چارەسەر بكرێن، نەك لە رێگەی تەنگژەی دروستكراوەوە.

دووەم هەنگاو بریتییە لە رووبەڕووبوونەوەی دۆسیەی ناوچە كێشەلەسەرەكان لە نێوان هەرێم و حكوومەتی فیدراڵی بە ئازایەتییەكی دەستووری لە رێگەی جێبەجێكردنی مادەی 140 وەك خۆی، نەك وەك ئەوەی بۆ كاتێكی نادیار دوا بخرێت، چونكە هەڵپەساردنی ئەو دۆسیە دەرگە لەبەردەم ئەندازیاریی دیمۆگرافی واڵا دەكات و جوگرافیا وەك بارمتەی ململانێكە دەمێنێتەوە و پاساو بە توندڕۆ و میلیشیاكان دەدات بۆ فرەوانكردنی دەسەڵاتیان، هەنگاوی سێیەم بریتییە لە دەركردنی یاسای نەوت و غاز بەو شێوەی بنەمای دیودەرانە بۆ دابەشكردنی دەسەڵات و داهات دابین بكات، هەروەها ئابووریی ململانێكان و دەستەوارە خۆڵەمێشییەكان كۆتایی پێ بێنێت، چونكە ناكرێ عێراقێكی نەوتی بێ یاسایەكی كۆكەرەوە مافەكان دیاری بكات و رێگری لە سوودبینی سیاسیانە لە سامانەكەی سەقامگیر بێت. 

هەموو ئەوانە وەك دەقێكی جوان دەمێننەوە ئەگەر تەنگژەی چەك چارەسەر نەكرێت، بۆیە هەنگاوی چوارەم و هەستیارتر بریتییە لە هەڵوەشاندنەوەی گرووپە چەكدارەكان و میلیشیاكان و داماڵینی چەكەكانیان كە لە دەرەوەی دەوڵەتن، هەروەها رێگرتن لە دووبارەبوونەوەیان لەناو دامەزراوەكان لەژێر هەر ناوێكی تر، چونكە دەوڵەتی بێ قۆرخكردنی چەك دەوڵەت نییە، بەڵكو ئیدارەیەكی تەنگژەی بەردەوامە، هەر لەو ناوەدا پێویستە شارە گەورەكان لە بەسەربازیكردن دوور بخرێنەوە، سوپا بۆ پارێزگاریكرنە لە سنوور و سەروەری نەك بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی خەڵك، هەرچی ئاسایشە لە شارەكان، ئەركی پۆلیس و دەزگە فەرمییەكانە، هەروەها چاكسازی بێ  هەڵوەشانەوەی نووسینگە ئابوورییەكانی گرووپە چەكدارەكان و حزبەكان نابێت، چونكە ئەوانە بوونەتە دەروازەیەك بۆ هەراسانكردن و پارەكۆكردنەوە و قاچاغی و تێكدانی بازاڕ، دواجار، پێویستە بازگەكان تەنیا هی پۆلیس و ئاسایش بن، چونكە فرەهێزی لە بازگەكان راگەیاندنێكی ئاشكرایە بۆ فرەدەوڵەتی لەناو دەوڵەت.

لە كۆتاییدا گەشەسەندنی كوردستان كێشە نییە، بەڵكو هەلێكە بۆ دووبارە ناساندنەوەی دەوڵەتی عێراق، كێشەكە ئەوەیە هەندێك لایەن دەیانەوێ گشتاندن بۆ شكست بكەن لەبری بۆ سەركەوتنی بكەن، لە دوای هەڵبژاردنی دواییش تاقیكردنەوە راستەقینەكە ئاسان دەبێت، ئاخۆ بەرەو بنیاتنانی دەوڵەتی دامەزراوەیی دەچین كە هەمووان مافی خۆیان پێ دەدرێت، یان لەناو دەوڵەتی دابەشكردنی دەستكەوت دەمێنینەوە، كە تیایدا ئەزموونە سەركەوتووەكان دەكرێنە ئامانج، چونكە كەموكورتی شكستخواردووەكان ئاشكرا دەكات، بۆیە عێراق كێشەی كەمیی پارەی نییە، بەڵكو پێویستی بە یەك بڕیاری سەروەری هەیە، ئەویش دەوڵەت ببێتە دەوڵەت، بەدەر لەوە لە دەرەوەی یاسایە.