ئاماژەكانی پشت هەڵبەز و دابەزی نرخی زێڕ و زیو چین؟

لە چوارچێوەی گۆڕانكارییە بەردەوامەكان لە بازاڕ و بۆرسەی جیهانی، نرخی زێڕ و زیو بوونەتە مانشێتی میدیاكان بەهۆی گۆڕانیی بەردەوامی نرخ، ئەمەیش كۆمەڵێك پرسیاری لە نێوان سەرمایەداران و شرۆڤەكاران دروست كردووە، لەوەی پاڵنەڕە ڕاستەقینەكانی پشت ئەو جووڵە خێرایانەی زێڕ و زیو چییە، ئایا ئەمە ڕەنگدانەوەی مەترسی هەرەسی ئابوورییە، یان تەنیا دەرئەنجامی دژیەكی كورتمەودایە؟

بە پێچەوانەی ئەو گۆڕانكارییە چاوەڕواننەكراوانە، هۆكارە ئابووریییەكان و داهاتووی سیاسەتی نەختینە و تێكچوون و هەڵچوونی هەلەكانی وەبەرهێنان و پێشهاتەكانی پێوەست بە هۆی جیۆپۆلەتیكیش ڕۆڵ لەو نمایشە دەگێڕن، هەموو ئەو هۆكارانە وا دەكەن كە جووڵەی نرخی كانزاكان نەتوانرێ شی بكرێتەوە و بخوێنرێتەوە، چونكە ئاكار و ڕەفتاری مامەڵەی بازاڕ لە دۆخی بێمتمانەیی و ناجێگیرییەكی گەورەدایە، ئەمە وایكردووە دەرئەنجامی شیكردنەوە باوە كلاسیكییەكان ڕێك دەرنەچێ و نەتوانرێ خوێندنەوە و شرۆڤەی بۆ بكرێت.

لەوبارەوە ڕۆژنامەی "وۆل ستریت جۆرنال" لە ڕاپۆرتێكدا نووسیویەتی، چی دەبێ ئەگەر گۆڕانكارییە خێراكان لە نرخی زێڕ و زیو هەڵگری پەیامێكی قووڵتر بن لەو ئاراستەیەی وەبەرهێنەران هەیە، لە پەراوێزی بێمتمانەیی و ناجێگیری دۆخی جیهانی، ئەمەیش بەگوێرەی ڕۆژنامەكە سێ خوێندنەوە و تەفسیر لەخۆ دەگرێ و بۆ هەریەكێكیان بەشێكیان بریتییە لە حقیقەت و ڕاستی، بەڵام بێ ئەوەی بتوانرێ شرۆڤەیەكی تەواوی بۆ بكرێت.

بەشێك لە وڵاتان ترسیان لە سزای ئەمەریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوا هەیە، بۆیە وەك هەنگاوێكی خۆپارێزی و پێشوەختە دەستیان بە كڕینی زێڕ كردووە لە بری دۆلار، بەڵام كڕیارانی بانكە مەركەزییەكانی وڵاتان پاشەكشە دەكەن لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەكان، لە كاتێكدا سەرمایەداران و وەبەرهێنەران كڕین لە ڕێگەی سندووقەكانی ئاڵوگۆڕكردن ئەنجام دەدەن. جیا لەوەیش جووڵەی بەردەوامی نرخی زێڕ پێوەندیی بە دابەزینی نرخی دۆلار و گۆڕانكارییە گەورەكان لە بەرهەمی سەنەداتی ئەمەریكا، ئەمەیش ئەو تەفسیرە بە تەواوی ڕەت دەكاتەوە.

خوێندنەوەیەكی تر ئەوەیە بەشێك وای دەبینین كە هاندانی حوكم و سیاسەتەكان بووەتە هۆی لاوازكردنی دۆلار، ئەمەیش دەبێتە هۆی دروستبوونی شەپۆلێكی تری هەڵاوسانی نوێ، ئەمەیش پشتیوانی لە بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ دەكات، بەڵام دابەزینی زێڕ و زیو دەستی پێ كرد دوای دیارییكردنی كیڤن وارش بۆ سەرۆكایەتیی بانكی یەدەگی فیدراڵی ئەمەریكا، كە كەمترین مەیلی بۆ دابەزاندنی نرخی سوور هەیە، بۆیە بەرزبوونەوەی نرخی دۆلار و سەنەدەكانی دارایی ماوە درێژ دەبێتە هۆی گەڕانەوەی نرخی كانزاكان و پشكەكان لە بۆرسەی جیهانی.

سەرەڕای پێشبینی و پشتیوانی لە هاندانی باج و بەرزكردنەوەی هەڵاوسان، بەڵام پێشبینی هەڵاوسانی ماوە درێژ لە بازاڕی كاغەزە داراییەكان ڕوو لە بەرزبوونەوە ناكات، بۆیە بیانووی لاوازكردنی نرخی دراوەكان لە ڕاستی بە دوور دەگرێت.

باشبوونی متمانە بە گەشەی جیهانی وایكردووە، دووبارە شێوازی وەبەرهێنانی هاوشێوەی پێش تەنگژەی ئابووری 2008 بێتە ئاراوە، لەگەڵ پێشینە بەخشین بە كڕینی پشكی بچووك و كاركردن لە سێكتەرە خولاوەكان و بەرزبوونەوەی مس، لە تەكیەوە بەرزبوونەوەی بەهێزی نرخی زێڕ و زیو، ئەو هۆكارە پشتیوانی لە هاندانی چاوەڕوانكراو لە ژاپۆن و ئەڵمانیا و چین و ئەگەری ئارامی جیۆپۆلەتیكی جیهانی، بەڵام ئەو خوێندەوەیە بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ جووڵەی دۆلار و هەڵبەزینی نرخی زیو یەكناگرێتەوە.

گرێبەستە دواخراوەكانی زیو لە ڕۆژی هەینی ڕابردوو بە ڕێژەی 31.4% بۆ 78.53 دۆلار، ئەمەیش خراپترین ڕۆژی تۆمار كرد لە مانگی ئادار/مارسی 1980ەوە. هەروەها نرخی زێڕ بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ بە نزیكەی 9% ڕووی لە دابەزین كرد و بۆ خوار پێنج هەزار دۆلار پاشەكشەی كرد بۆ هەر ئۆنسێك، گرێبەستە دواخراوەكانیش بۆ كڕینی زێڕ بە ڕێژەی 11.4% ڕووی لە دابەزین كرد.

حەسام ئەلغایش پسپۆری بازاڕی دارایی لەوبارەیەوە دەڵێ، لەگەڵ دەسپێكی مانگی شوبات/فێبرایەری 2026 نرخی زێڕ و زیو ڕێك دەبنەوە بەشێوەیەكی كاتی، واتە ئەو هەڵبەز و دابەزە زۆرەیان نامێنێت. بەشێوەیەكی گشتی چاوەڕوان دەكرێ نرخی ئۆنسێك زێڕ لە دەوروبەری چوار هەزار و 600 دۆلاری ئەمەریكی جێگیر ببێت، نرخی زیویش لە نێوان 78 تا 120 دۆلاری ئەمەریكی دەمێنێتەوە، بەڵام چاوەڕوان دەكرێ نرخی زیو لە چارەگی دووەمی ئەمساڵ ئەگەری بەرزبوونەوەی بۆ 200 دۆلار بۆ هەر ئۆنسێك زیو.

ئەوەی پێوەستە بە كانزا زەردەكە، ئەلغایش دەڵێ، زێڕ سەرەڕای بەرزی و نزمیی زۆری نرخ، تا ئێستەیش پارێزراوترە لە زیو، لە پەراوێزی ئەو گرژییە جیۆپۆلەتییكیانەی لە دنیا بەگشتی و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەت بوونی هەیە، سەرەڕای ناكۆكی بازرگانی لە نێوان چین و ئەمەریكا. لەگەڵ هەر بەرزبوونەوەیەكی نرخی سوو و باشبوونی ئەدای دۆلاری ئەمەریكی، هەروەها ئەگەر بانكی فیدراڵی ئەمەریكا ئاراستەی پارەی نەختینەی گۆڕی، چاوەڕوانی بەرزبوونەوەی بەرچاو و دابەزینی زۆری زێڕ دەكرێت.