بەپێی زۆرینەی شارەزایان بۆ دۆخی عێراق، بەو شێوەی ئێستە هەیە دۆخی عێراق لە 2026 لە هەموو رووەكانەوە باش نییە و ئێستە عێراق لەناو تەنگژەیەكی قووڵدایە و مەترسیی قووڵبوونەوەی زیاتری هەیە، چەند شارەزایەك باسی ئەوە دەكەن كە لە رووەكانی سیاسی و ئابووری و دارایی و تەناهی و كۆمەڵایەتی عێراق لە تەنگژەدایە، بەتایبەتی ئەگەر دەسەڵاتدارانی لە بری چارەسەری، پەنا بۆ پەرەسەندنی دۆخەكە ببەن.
ئەو مانگە مووچە لە عێراق دوا كەوت، ئەگەرچی بە راستەوخۆ هۆكارەكەی بۆ كەمیی سیولەی دارایی گەڕێندرایەوە، بەڵام لە هۆكاری سیاسی و دەرەكی دوور نەبوو، كاتێك كێشەیەكی گەورە لە كاندیدكردنی مالیكی دوور لە ویستی ئەمەریكا سەری هەڵدا، كە ئەوەش وەك شارەزایان دەڵێن مەترسییەكی گەورەیە،
عەلی ئاغەوان شرۆڤەكاری سیاسی پێی وایە راسپاردنی نووری مالیكی بۆ پێكهێنانی حكوومەتی نوێی عێراق، ئەگەر لە لایەن سەرۆك كۆمارێكی كورد لە پارتی یان یەكێتییەوە بكرێت، مانای ئەوە نادات ئەو دەتوانێت حكوومەت پێك بێنێت، بۆیە ئەو بژارە وەك كردەنی زۆر ئاڵۆزە.
روونی كردەوە، ئێستە دواكەوتنی سازكردنی دانیشتنی پەرلەمان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار گرێ كوێرە سەرەكییەكە نییە، بەڵكو كێشە سەرەكییەكە راستەوخۆ پێوەندی بەوە هەیە كە ئەو سەرۆك وەزیران كێ بۆ پێكهێنانی حكوومەتی نوێی عێراق رادەسپێرێت، مانەوەی ئەو بابەتە بێ چارەسەری وا دەكات دۆسیەی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار بە هەڵپەسێردراوی بمێنێتەوە، بۆیە كێشە قووڵەكە بریتی نییە لە نەسازان و دابەشبوونی هەڵوێستی كورد، بەڵكو لە دەستگرتنی مالیكییە بە كاندیدبوون، ئەوەی دۆخی سیاسیی عێراق بەرەو ئاڵۆزبوونی زیاتر دەبات.
وەك گوشارێكی شیعە لەسەر كورد، بەم دواییە چوارچێوەی هاوئاهەنگی شاندێكی باڵای رەوانەی هەرێمی كوردستان كرد و چاوی بە سەركردەكانی پارتی و یەكێتی كەوت، 48 سەعاتی بۆ یەكلاكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆمار و دیاریكردنی یەك كاندید بۆ پۆستەكە بۆ دیاری كردن، ئاغەوان پێی وایە لە رۆژانی داهاتوو گوشارەكانی ئەمەریكا لەسەر عێراق زیاتر دەبێت، بەتایبەتی لە لایەن تۆم باراك نێردراوی تایبەتی نوێی ئەمەریكا بۆ عێراق، رەنگە گوشارەكان بگەنە ئاستێكی بەرز بەو شێوەی ببێتە هۆی دۆزینەوەی چارەسەرێك بۆ تەنگژەكە، لەوانە كشانەوەی نووری مالیكی بەرانبەر بە خستنەڕووی كەسێكی تر و ئەوەش پرۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار خێرا دەكات، چونكە هێزە كوردییەكان بەهۆی پێوەندیی قووڵیان لەگەڵ ئەمەریكا ناتوانن مالیكی رابسپێرن و لە بازنەی دەسەڵاتی ئەمەریكا لە عێراق بێنە دەرەوە.
محەمەد حەمدانی مامۆستای ئابووری لە زانكۆی مووسڵ، سەبارەت بە دواكەوتنی مووچەی مووچەخۆرانی عێراق و هۆكار و ئەگەری بەردەوامبوونی دۆخەكە بەو شێوەیە گوتی، كێشەكە لە دواكەوتنی خەرجكردنی مووچە ناوەستێت، بەڵكو لە دابینكردنی پارەی مووچەیە بۆ چەند مانگ و ساڵی داهاتوو، بۆیە پێشبینیی دەكرێت حكوومەتی عێراق پەنا بۆ گۆڕینی نرخی دۆلار بەرانبەر بە دینار ببات، واتە بەهای دیناری عێراق كەم بكاتەوە، یان مووچەی فەرمانبەر و خانەنشینان كەم بكاتەوە، چونكە ناتوانێت لە داهاتوو مووچە دابین بكات.
سەبارەت بە هۆكاری دواكەوتنی مووچە، گوتی، هۆكاری سەرەكیی تەنگژەی دواكەوتنی مووچە ئەوەیە داهاتی دارایی عێراق بەشی دابینكردنی پارەی مووچە و پڕۆژەكان ناكات، ئەوەش بەهۆی پشتبەستنی بودجەكەی تەنیا بە داهاتی فرۆشتنی نەوت و نەبوونی سەرچاوەیەكی تر بۆ داهات، جیا لەوە ئەو كورتهێنانە گەورەی لە بودجە هەیە، كە لە 2025 گەیشتە ئاستی 20 تریلیۆن دینار، ئەوەش هۆكارێكی تری تەنگژەی مووچەیە، لە پاڵ ئەو گەندەڵییە بڵاوەی لە دامەزراوەكانی دەوڵەت هەیە كە وای كردووە عێراق لە پێشەنگی وڵاتانی دنیا بێت لە گەندەڵی، ئەوەش هۆكارێكی تری سەرەكییە بۆ ئەو تەنگژە داراییەی عێراق بەدەستییەوە دەناڵێنێت.
حەمدانی دووپاتی كردەوە كە یەكێك لە هۆكارەكانی تەنگژەی مووچە كە باسی دەكرێت، كەمیی گەیشتنی دۆلارە بۆ عێراق، ئەوەش بەهۆی رێوشوێنەكانی ئەمەریكا بەهۆی پێوەندییە گوماناوییەكانی لەگەڵ ئێران سەپاندوویەتی، چەند مانگێكە واشنتن كار لەسەر رووبەڕووبوونەوەی قاچاغی دۆلار دەكات و چەند جارێكیش داوای لە عێراق كردووە بۆ باشتركردنی مامەڵە داراییەكانی، بۆیە ئەو پشێوییە داراییەی هەیە بەرپەرسیارەتی یەك لایەن نییە و پێوەستە بە تەواوی بە شێوەی ئیدارەدانی دارایی وڵات، لەوانە بانكەكان و حكوومەت و مامەڵە ناوخۆییەكان.
عێراق لە دوای رووخانی رژێمی پێشووی هەلێكی زێڕینی بۆ رەخسا بۆ بوون بە دەوڵەتێكی پێشكەوتوو و خۆشگوزەران و بەهێز بە هاوشێوەی وڵاتانی كەنداو، بەتایبەتی كە چەندان بنەما و كۆڵەكەی بەهێزی بنیاتنانی ئەو جۆرە دەوڵەتەی هەبوو، لەوانە شوێنێكی گرنگی جوگرافی و خاك و ئاو و سامان و ژمارەیەكی زۆری دانیشتووان، بەڵام بەهۆی گەندەڵی و خراپیی ئیدارەدان و پێشخستنی بەرژەوەندییەكانی كەسی و حزبی و وڵاتان، ئێستە وڵاتەكە نقوومی تەنگژە جیاجیاكان بووە و تا دێت باری قورستر دەبێت و چارەنووسێكی نادیار چاوەڕوانی دەكات.