لە نێوان ناوەندگەرایی دەوڵەت و فرەیی ناسنامەكاندا، داهاتووی وڵاتەكە تەمومژاوی دەردەكەوێت؛ چ ڕژێم بڕووخێت یان لە بارودۆخێكی لاوازدا ڕزگاری بێت.
ئێران بە یەكێك لە هەمەچەشنترین وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت لە ڕووی پێكهاتەی نەتەوەیی و ئاینییەوە. ئەم وڵاتە تەونێكی جەمسەری و فراوان لە گەل و پێكهاتە نەتەوەییەكان لەخۆ دەگرێت كە لە مێژوودا لەناو یەك جیۆگرافیای سیاسیدا كۆ كراونەتەوە، بەڵام تایبەتمەندییە زمانەوانی، كولتووری و كۆمەڵایەتییەكانی خۆیان پاراستووە.
لە درێژەی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیست و یەكدا، ئەم پێكهاتانە چوارچێوەی ڕێكخراوەیی و سیاسیی خۆیان لە ناوخۆ و لە تاراوگەدا گەشە پێداوە، بۆ داكۆكیكردن لە مافە سیاسی، مێژوویی و كولتوورییەكانیان و داواكردنی پێناسەكردنەوەی پێوەندییەكانیان لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیدا.
ئەم فرەچەشنییە ڕەنگدانەوەی دیمەنێكی سیاسی ئاڵۆزە كە تێیدا داخوازییە نەتەوەییەكان لەگەڵ گرەوەكانی چاكسازی ناوخۆییدا تێكەڵ بوون، و پڕۆژەكانی فیدراڵیزم و مافی چارەی خۆنووسین لەگەڵ دیدگەی دەوڵەتی ناوەندیدا بەریەك دەكەون، ئەویش لەسەر بنەمای یەكپارچەیی خاك و ناسنامەی نەتەوەیی خاوەن ڕەهەندی فارسی دامەزراوە.
كوردەكان: نەریتی حزبی و ململانێیەكی درێژخایەن
ناوچە كوردییەكان دەكەونە ڕۆژئاوا و باكوری ڕۆژئاوای ئێران لەسەر سنووری عێراق و توركیا، بە پلەی یەكەم هەردوو پارێزگای كوردستان و كرماشان دەگرێتەوە، جگە لە هەبوونی دانیشتووانێكی زۆری كورد لە پارێزگاكانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا و ئیلام، شاری سنە ناوەندێكی سەرەكی چالاكییە سیاسییەكانی كوردە.
بزووتنەوەی سیاسیی كورد لە ئێران خاوەنی ڕەگێكی قووڵە و بە نەریتی حزبی تۆكمە دەناسرێتەوە. لە دیارترین هێزەكان: حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران، كە دروشمی "دیموكراسی بۆ ئێران و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان" بەرز دەكاتەوە؛ حزبی كۆمەڵە كە پاشخانێكی چەپی هەیە؛ پارتی ژیانی ئازادی كوردستان (پژاك) و پارتی ئازادیی كوردستان.
داواكاریی ئەم هێزانە لە دەوری ناساندنی ناسنامەی نەتەوەیی، بەڕێوەبردنی خۆسەری و دابینكردنی مافە كولتووری و زمانەوانییەكان دەخولێتەوە، لە چوارچێوەی دیدگەیەكدا كە لە نێوان فیدراڵیزم و حوكمی زاتیی فراواندایە.
هەروەها لە ٢٣ی شوباتی ڕابردوودا، پێنج حزبی سیاسیی كورد دامەزراندنی "هاوپەیمانیی هێزە سیاسییەكانی كوردستانی ئێران"یان ڕاگەیاند، بە ئامانجی یەكخستنی هەوڵەكان لە ناوخۆی هەرێمەكە و بەهێزكردنی ئامادەییان لە دیمەنە سیاسییەكەدا. لە هەمان كاتدا ئەم حزبانە ڕووبەڕووی هەڵمەتێكی توندی ڕەوتی فارسی بە سەركردایەتیی ڕەزا پەهلەوی بوونەتەوە، چونكە چەندان جار هاوپەیمانێتییان لەگەڵیدا ڕەت كردووەتەوە و پڕۆژەكەی ئەو بە "ڕەگەزپەرستانە و گشتگیر" وەسف دەكەن كە مافی گەلانی نافارس ڕەت دەكاتەوە.
توركە ئازەرییەكان: سەنگی دیمۆگرافی و هەستیاریی سیاسی
توركە ئازەرییەكان یەكێكن لە گەورەترین پێكهاتە نافارسەكان لە وڵاتەكەدا، لە باكوری ڕۆژئاوای ئێران لە پارێزگاكانی ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات، ڕۆژئاوا، ئەردەبیل، زەنجان، قەزوین و هەمەدان نیشتەجێن. تەورێز پایتەختی مێژوویی و ناوەندی ئابووری و كولتووری ناوچەكەیە.
دیمەنی سیاسیی توركە ئازەرییەكان بە جۆرێك لە فرەیی دەناسرێتەوە لە نێوان ڕەوتە كولتوورییە چاكسازیخوازەكان و ئەوانەی خاوەن مەیلێكی نەتەوەیی ڕوونن. دیارترین هێزەكان: حزبی ناوەندی ئازەربایجان، حزبی بەرگریی نەتەوەیی ئازەربایجان و حزبی دیموكراتی ئازەربایجانی باشوور. داواكارییەكانیان لەسەر بنەمای ناساندنی ناسنامە و زمان، فراوانكردنی بەشداری سیاسییە، هەندێكیشیان پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین لە چوارچێوەی یاسایی و بە پشتبەستن بە جاڕنامەی جیهانیی مافەكانی مرۆڤ دەخەنە ڕوو.
هەستیاریی ئەم دۆسیەیە لە قورسایی دانیشتووان و ئابووری توركە ئازەرییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت، جگە لە ئامادەیی مێژووییان لە دامەزراوەكانی دەوڵەت لە تاران، ئەمەش وا دەكات هەر مشتومڕێك لەبارەی قەبارەی ڕاستەقینەیان و كاریگەرییە سیاسییەكانیان ببێتە پرسێكی ستراتیجی.
بەلووجەكان: جیۆگرافیای پەراوێزخراو و قەیرانی گەشەپێدان
لە باشووری ڕۆژهەڵاتی وڵاتەكە، هەرێمی بەلووجستان هەڵكەوتووە كە سەرەڕای پێگەی جیۆپۆلەتیكی گرنگی لەسەر سنووری پاكستان و ئەفغانستان و ڕوانینی بۆ دەریای عەرەب، یەكێكە لە ناوچە هەرە هەژارەكان لە ڕووی ئابوورییەوە. زۆرینەی دانیشتووانەكەی بەلووجی سوننەن و زاهیدان پایتەختەكەیەتی.
داواكارییە سیاسییەكان لەم هەرێمەدا لە دەوری كۆتاهێنان بە پەراوێزخستنی ئابووری، بەدیهێنانی گەشەپێدانی هاوسەنگ، چارەسەركردنی ئەو شتەی بە "جیاكاری نەتەوەیی و مەزەوی" وەسف دەكرێت دەخولێنەوە. دیارترین هێزەكان: حزبی گەلی بەلووج (داوای سیستمی فیدراڵی دەكات)، بەرەی یەكگرتووی بەلووجستان و بزووتنەوەی تێكۆشەرانی نەتەوەیی بەلووجستان كە نوێنەرایەتی كۆمەڵێك ڕێكخراوی نەتەوەیی چەكدار دەكات، دیارترینیان "سوپای ڕزگاریخوازی بەلووجستان"ە و هەوڵی بەدەستهێنانی حوكمی زاتیی فراوان یان سەربەخۆیی دەدەن.
ئەهواز: سامانی نەوت و ناسنامەی عەرەبی
هەرێمی ئەهواز لە باشوور و باشووری ڕۆژئاوای ئێرانە و خاوەن زۆرینەیەكی دانیشتووانی عەرەبە و دەڕوانێتە سەر كەنداوی عەرەبی. ئەم ناوچەیە یەكێكە لە گرنگترین هەرێمەكان لە ڕووی ئابوورییەوە، چونكە زیاتر لە ٧٨٪ی نەوت و گازی دەوڵەت بەرهەم دەهێنێت، جگە لەوەی خاوەنی سەرچاوەی كانزایی، ئاو و كشتوكاڵیی گەورەیە.
داواكارییەكانی هێزە ئەهوازییەكان (وەك حزبی تەزامونی دیموكراتی، بزووتنەوەی خەباتی عەرەبی، بەرەی دیموكراتی گەلی ئەهواز، تەكەتولی ئەهوازی، بەرەی عەرەبی بۆ ڕزگاركردنی ئەهواز و ڕەوتی نەتەوەیی ئەهوازی)، لەسەر ناساندنی ناسنامەی عەرەبی و دابەشكردنی دادپەروەرانەی سامانەكان چڕ بووەتەوە. ئەم هێزانە بەمدواییانە "لیژنەی هاوئاهەنگی هێزە ئەهوازییەكان"یان دامەزراندووە، نوێنەرەكانیان لە كۆنگرێسی ئەمەریكا بەشداریی كۆبوونەوەی نێوان نوێنەرانی گەلانی ئێران و پەرلەمانتارانی ئەمەریكایان كردووە.
دیدی ئەم ڕەوتانە لە نێوان فیدراڵیزم، مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆیی تەواودایە. هەروەها مشتومڕێكی بەردەوام هەیە لەبارەی سیاسەتەكانی گۆڕینی دیمۆگرافی و تۆمەتی كۆچپێكردنی عەرەبەكان و نیشتەجێكردنی گرووپەكانی تر.
فارسەكان: ناوەندی دەوڵەت و فرەچەشنیی ئۆپۆزسیۆن
زۆرینەی فارس لە ناوەڕاستی وڵاتەكەدا چڕ بوونەتەوە، بەتایبەتی لە تاران، قوم، ئەسفەهان، شیراز، یەزد، كرمان، سمنان و خۆراسان، كە جومگەكانی دەسەڵاتی سیاسی و سەربازی و تەناهی و میدیایی و ئابوورییان لە دەستە.
سەرەڕای ئەم چڕبوونەوەی دەسەڵاتە، بەڵام گۆڕەپانی فارسی خۆی لە ڕووی سیاسییەوە یەكدەست نییە. دیارترین هێزەكانی ئۆپۆزسیۆن: ڕێكخراوی موجاهیدینی خەلق، ڕەوتی كۆماریخوازی كە داوای سیستمێكی سێكۆلاری دیموكراتی دەكات، ڕەوتی پادشایەتی (پەهلەوی) بە سەركردایەتی ڕەزا پەهلەوی كە دەیەوێ سیستمی پادشایەتی بگەڕێنێتەوە.
هاوپەیمانییە نەتەوەییەكان
لە بەرانبەر ناوەندگەرایی دەوڵەتدا، هەوڵ بۆ دامەزراندنی چوارچێوەی هاوئاهەنگی لە نێوان نەتەوە جیاوازەكاندا هەبووە، وەك "كۆنگرەی گەلانی ئێرانی فیدراڵ" كە حزبە كوردی، توركە ئازەری، بەلووجی، عەرەبی و توركمانەكان دەگرێتەوە و پڕۆژەی بنیاتنانەوەی دەوڵەت لەسەر بنەمای كۆمارییەكی پەرلەمانی فیدراڵی پێشنیار دەكات.
ئاماری نەتەوەیی: لە نێوان سیاسەت و دیمۆگرافیادا
دۆسیەی ئاماری دانیشتووان لەسەر بنەمای نەتەوە، یەكێكە لە هەستیارترین بابەتەكان. دەسەڵاتداران (چ لە سەردەمی پەهلەوی یان كۆماری ئیسلامی)، هەمیشە خۆیان لە ئەنجامدانی ئامارێكی گشتگیر لاداوە كە دابەشبوونی نەتەوەیی دەربخات، بەتایبەت لەناو نافارسەكاندا، لەبەر ترسی دەرهاویشتە سیاسییەكان. لەم چوارچێوەیەدا حەمید ڕەزا حاجی بابایی وەزیری پێشووی پەروەردە ڕای گەیاندبوو، ٧٥٪ی قوتابیان لە ئێران "دووزمانە"ن، ئەمەش مانای وایە نەتەوەی فارس تەنیا ٢٥٪ی كۆی دانیشتووان پێكدەهێنێت.
هۆكارەكانی ئەمەش بۆ چوار خاڵ دەگەڕێتەوە:
١. قورسایی دیمۆگرافی: دەركەوتنی كێشی ڕاستەقینەی هەندێك نەتەوە، بەتایبەت توركە ئازەرییەكان، هاوسەنگی ناو دەوڵەت دەگۆڕێت.
٢. چەسپاندنی ناسنامەی ڕەسمی: دەوڵەت دەیەوێ ئێران وەك قەوارەیەكی یەكگرتوو بە ناسنامەیەكی فارسی پێشان بدات.
٣. مەترسی لە داواكارییەكانی مافی چارەی خۆنووسین: ئاشكراكردنی ڕێژە وردەكان هێز دەداتە داواكانی فیدراڵیزم یان سەربەخۆیی.
٤. شاردنەوەی پەراوێزخستن: ئامارێكی شەفاف دەریدەخات كە چۆن سامان و دەسەڵات بە نادادی دابەش كراوە. (بۆ نموونە، بەپێی بەڵگەیەكی دزەپێكراوی وەزارەتی ئیتڵاعات، عەرەبەكان نزیكەی ١٠٪ی دانیشتووان پێكدەهێنن).
پوختەی دیمەنەكە
نەخشەی پێكهاتە نەتەوەییەكانی ئێران، واقیعێكی كۆمەڵایەتی و سیاسیی زۆر ئاڵۆز دەردەخات كە تەنیا لە ململانێی "ڕژێم و ئۆپۆزسیۆن" تێدەپەڕێت و پرسیارە جەوهەرییەكانی ناسنامە و سروشتی دەوڵەت دەورووژێنێت.
داهاتووی ئەم هاوكێشەیە بەستراوەتەوە بە توانای هەر سیستمێكی سیاسی كە دێتە سەر حوكم بۆ لە خۆگرتنی ئەم فرەییە لە چوارچێوەیەكی نیشتمانیی گشتگیردا، یان بەرەو گرژیی زیاتر دەڕوات لە نێوان ناوەند و پەراوێزەكاندا لە ژێر سایەی گۆڕانكارییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكاندا.
وەرگێڕان: ئاراس سەعید