پیتەر گالبرێس: جەنگ دژی ئێران هەڵەیەكی ستراتیجیی ترەمپە

پیتەر گالبرێس دیپلۆماتكاری دیار و پڕ ئەزموونی ئەمەریكا و دۆستی كورد، لە میانەی گفتوگۆیەكی لەگەڵ بیگ ئاڕتس لە دوورگەی سانیبێل، باس لە هێرشی ئەمەریكا بۆ سەر ئێران دەكات و دەڵێ، چۆن جۆرج بۆشچەكی كۆمەڵكوژی لە عێراق دۆزییەوە، بەمشێوەیەیش ترەمپ ئەتۆم لە ئێران دەدۆزێتەوە و هێرشكردنە سەر ئێرانیش بە هەڵەیەكی ستراتیجیی حكوومەتی ئێستەی ترەمپ ناو دەبات و دووپات لەوە دەكاتەوە، جەنگ لە دژی ئێران بە خێرایی ناتوانرێ كۆتایی پێ بهێنرێت، بەڵكو ئێران بەشێوەیەكی ستراتیجییانە مامەڵە دەكات و ناوچەكە دەكوڵێنێت و ئارامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناهێڵێت.

گالبرێس دەڵێ، لەوانەیە حكوومەتی ئەمەریكا وا بیر بكاتەوە كە گەلی ئێران وەك پاڵەوان و رزگاركەر مامەڵە لەگەڵ ئەمەریكا دەكەن، لە شەقامەكان ئاهەنگ دەگێڕن لەوكاتەی ئەمەریكییەكان بە ناوەڕاستی شارەكان تێپەڕ دەبن، لەوانەیە حكوومەتی ئێستەی ئەمەریكا لەو بڕوایەدا بێ كە ئێران زۆر بە ئاسانی و بێ بەرگریكردن خۆی ڕادەست دەكات و ئەمەریكا دەتوانێ بە ئاسانی ڕژێمی سیاسی بۆ سیستمێكی دەسەڵاتی دیموكراسی بگۆڕێت.

كۆشكی سپی هەرچۆنێك بیری كردبێتەوە، دۆخەكە بەمجۆرە ناڕوات كە حكوومەتی ئەمەریكا پلانی بۆ داناوە، زۆر دەگمەنن ئەو جەنگانەی كە بەهەمانشێوەی ئەو پلانە دەڕۆن كە پێش جەنگەكە دادەڕێژرێت، بەهۆی نەبوونی ستراتیجی و پلانی پێشوەختە و جێبەجێكردنی پلانەكان بەشێوەیەكی لێنەزانانە، دۆخەكان گۆڕانكارییان بەسەردا دێت.

لە گفتوگۆ كراوەكە لەگەڵ گالبرێس كە سەتان كەس ئامادەی بوون و گوێیان لەو پسپۆرەی كاروباری ڕۆژهەڵاتی نزیك و باشووری ئاسیا دەگرت، كە زۆرینەی ژیانی پیشەیی لە مامەڵەكردن لەگەڵ جەنگەكان و دۆخی دوای ململانێكان بەسەر بردووە و كۆمەڵێك پرسیار و گفتوگۆی چڕی لەگەڵ كرا.

سەرەتا گالبرێس بە خستنەڕووی دوو پرسیار دەرگەی گفتوگۆكانی كردەوە و گوتی، دەبوو واشنتن بەر لەوەی هێرش بكاتە سەر ئێران، ئەو دوو پرسیارە لە خۆی بكات، ئایا ئەم هێرشە سەركەوتوو دەبێ و ئامانجەكانی ئەمەریكا بەدی دەهێنێت؟ ئایا ئەو ئامانجە شیاوی ئەوەیە بە رۆح و پارە و هاوپەیمانییەكان و ناوبانگی جیهانی لە پێناو بخرێتەگەڕ؟

مێژوو پڕە لەو جەنگانەی كە لەو بڕوایەدا بوون كە هەڵگیرساندن و كۆتاهێنانی ئاسانە، بەڵام دواتر لە بەردەم جەنگێكدا ماونەتەوە كە چەندان ساڵی خایاندووە و گیان و پارەیەكی زۆری تێدا خەرج كراوە.

جۆرج دەبلیو بۆش وا بیری دەكردەوە كە جەنگ دژی عێراق لە 2003 زۆر خێرا و یەكلاكەرەوە دەبێت، بەڵام ئەمەریكا تا ئێستەیش هێزی لە عێراقدا هەیە، سەرەڕای ئەوەی بایی پێنج تریلیۆن دۆلار پارەمان لە عێراق خەرج كردووە.

جەنگەكان لێكەوتی نەخوازراویان هەیە و دوژمن بۆچوونی تری هەیە، وەك ئەوەی جەنگی ڕووسیا لەگەڵ ئەفغانستان و شۆڕشی ئێران دژی ڕژێمی شاهەنشایی لە 1979 و هێرش و ڕووداوەكانی 11ی سێپتێمبەر، بۆیە پێویستە بەردەوام مامەڵە لەگەڵ دوژمن بكەین، ئەگەر ئێران هەڵوێستی خۆی بۆ ئەمەریكا بە گوێرەی كردەوەكانی ئێمە ڕوون بكردایەوە.

جیا لەوەیش گالبرێس پێكەنینی خستە ناو هۆڵەكەوە و گوتی، گرنگە زانیاری كەمت لەسەر ئەو وڵاتە هەبێت كە هێرشی دەكەیتەسەر، كاتێك ئەمەریكا هێرشی كردە سەر عێراق لە 2003 جۆرج دەبلیو بۆش بەردەوام ناوی گەلی ئەو وڵاتەی بە عێراقی دەهێنا، لە كاتێكدا 20% دانیشتووانی كوردن و حەز ناكەن بە عێراقی ناویان ببرێت و نیگەران دەبن بەوە، لە ئەنجامی جەنگەكەیش حكوومەتی نوێی عێراقمان بەخشییە حزبە ئاینییەكانی شیعە و ئەنجامی ئەوەیش وایكرد كە عێراق ببێتە نزیكترین هاوپەیمانی ئێران، بەر لە 2003 و هێرشی ئەمەریكا بۆ سەر عێراق، بەغدا و تاران دوو دوژمنی سەرسەختی یەكتر بوون.

وەك دۆناڵد ترەمپ دەڵێ، ئامانجی ئەو جەنگە كۆتاهێنانە بە هەڕەشەی ئەتۆمی و مووشەكی بالیستیكی ئێرانی و گۆڕینی ڕژێم كە لەوەیان پەشیمان بووەوە و دەیگوت، دەبێ بێ مەرج خۆیان بەدەستەوە بدەن.

گالبرێس دەڵێ، پێشتر ڕێككەوتن لەبارەی توانای ئەتۆمییەكانی لە 2016 لەگەڵ ئێران بوونی هەبوو، لە ویلایەتی یەكەمی خۆی دۆناڵد ترەمپ لە 2018 لە ڕێككەوتنەكە كشایەوە، سەرەڕای ئەوەی ئێران پابەندی ڕێككەوتنەكە بوو. ئێستەیش هیچ بەڵگەیەك نییە بیسەلمێنێت كە ئێران چەك و مووشەك بەرهەم دەهێنێت، كە تواناكانی هێندە زۆر بن بگاتە ئەمەریكا یان خاوەنی چەكی ئەتۆمییە، ساڵی پێشوو ئیسرائیل هێرشی كردە سەر ئێران و ئەوكات ترەمپ گوتی، بەرنامەی ئەتۆمی ئێرانمان بە تەواوی لەناو برد، بەڵام دووبارە دوای 10 مانگ گەڕاوەتەوە و دەڵێ، توانا و بەرنامەی ئەتۆمی ئێران هەڕەشەیەكی گەورەیە.

لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی كە ئەمەریكا توانیویەتی كۆتایی بە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران بهێنێت، گالبرێس گوتی، بەڵێ وەك چۆن جۆرج دەبلیو بۆش توانی چەكی كۆمەڵكوژ لە عێراق كۆتایی پێبهێنێت. پسپۆران دەڵێن ئێران نزیك بووەتەوە لە دروستكردنی مووشەكێك كە دەتوانێ بگاتە ئەمەریكا، بەڵام بێ كڵاوەی ئەتۆمی ئەو مووشەكە بێ سوودە و بە هیچ شێوەیەك هەڕەشە نییە.

زیاتر گوتی، گۆڕینی ڕژیمی دەسەڵات لە ئێران ئامانجی ئیسرائیل و پارێزخوازەكانی ناوخۆی ئەمەریكا، بەڵام خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرج ئەوە ڕوو نادات، ئێستە زیانی گیانی ئەمەریكییەكان كەمە و بە پێچەوانەوە زیانی گیانی ئێرانییەكان زۆر، بە پێچەوانەوە زیانی مادی ئێران كەم و زیانی مادی ئەمەریكا یەكجار زۆر.

ئەمەریكا چەكی گران و پڕ بەها بۆ لێدانی چەكی هەرزان و كەمتێچووی ئێران بەكار دەهێنێت، جیا لەوەیش گفتوگۆ و ڕاگۆڕینەوە لەگەڵ هاوپەیمانانی ئەمەریكا پێش دەستپێكردنی جەنگەكە پێویست بوو، بەڵام جەنگەكە لەناكاو و شۆكهێنەر بوو بۆ ئێران و هاوپەیمانەكانیشمان.

بێ بوونی هێزێكی بەهێز و زۆر لەسەر زەوی ناتوانێ هێزی دوژمن بشكێنیت، وەك دەبینن ئێران گەرووی هورمزی داخست، كە 20%ی نەوتی دنیای پێدا دەڕوات، هەروەها بۆشایی لە چەندان ناوچەی ستراتیجی لە وڵاتانی تر دروست بوو، جیا لەوەیش گازی سروشتی قەتەر ناگاتە بازاڕی دنیا كە ئەمەیش تا ئێستە زیانی 130 ملیار دۆلار هەیە.

گالبرێس گوتی، خەڵكی لێرە بە شێوەیەكی خراپ سەیری ئێران دەكەن، بەڵام ئێران خاوەنی كولتوورێكی دەوڵەمەندە و ئازادی زۆری تێدایە بە بەراورد لەگەڵ كۆریای باكور، ئێرانییەكان لەوە دەگەن كە وڵاتەكەیان دیكتاتۆرییە، بەڵام ئەمەریكا بەهەڵە لە ئێران گەیشتووە، بۆیە ئەمە هەڵەیەكی ڕاستەقینە و ستراتیجی بوو كە جەنگ دژی ئێران بەرپا كرا، چونكە ئێران وڵاتێكی ئاڵۆزە و خۆمان خزاندووەتە ناو كێشەیەكی گەورەوە، چونكە ئێران پێنج هێندە لە ئەفغانستان گەورەترە و سێ هێندەیش لە عێراق گەورەتر، ئەمەریكا چاوەڕوانی كاردانەوەی ئێرانی نەدەكرد، بەڵام تاكە ستراتیجی ئەوان بریتییە لە تێكدانی تەواوی ناوچەكە و بە زیرەكانەیش ئەو ستراتیجە بەكاردەهێنن.

لەبارەی هێرشكردنە سەر قوتابخانەیەكی كچان لە ئێران، ئەو دیپلۆماتكارە ئەمەریكییە گوتی، ئێمە زیرەكین لە پێكانی ئەو ئامانجانەی كە دەمانەوێ، بەڵام بەو ئاستە زیرەك نین كە بزانین چی لەو شوێنە هەیە كە بە ئامانجی دەگرین، ئەو جۆرە نەزانییە بێ پاساوە، ئەمەیش نابێتە تاوانی جەنگ، چونكە ئەمەریكا و ئیسرائیل ئەنجامیان داوە. جیا لەوەیش وێرانكردنی پاڵاوگەی نەوت لە نزیك تاران كە بووەتە هۆی بارینی بارانی ترشەلۆك و تێكەڵ بە مادە كیمیاییە ژەهراوییەكان لە هەوا، ئەمانە تاوانی جەنگن.

ڕوونی كردەوە كە براوەی ئەو دۆخە ڕووسیایە، چونكە بەمشێوەیە سزاكانی سەر نەوت لەسەر ڕووسیا هەڵگیران و ئێمەی ئەمەریكی ئێستە جەنگی پوتین دژ بە ئۆكراینا پارەدار دەكەین، جیا لەوەیش هەریەك لە چین و ڕووسیا هاوپەیمانی ئێرانن و سەركۆنەی ئەو هێرشەیان كرد.

پیتەر گالبرێس باڵوێزی ئەمەریكا لە كڕواتیا و دانوستاندكار لە ڕێككەوتنی 1995 بۆ وەستاندنی جەنگی سەربەخۆی كرواتیا و 2009 پۆستی یاریدەدەری سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكانی بۆ كاروباری ئەفغانستان وەرگرتووە، لە ساڵانی هەشتاكانی سەردەی ڕابردوو لە لیژنەی پێوەندییەكانی دەرەوەی ئەنجوومەنی پیران بووە و كۆمەڵكوژی كوردەكانی لەلایەن ڕژێمی سەتان لە 1991 بە بەڵگەوە تۆمار كردووە، نووسەری دوو كتێبە لەبارەی جەنگی عێراق و یەكێكیان بە ناوی " كۆتایی عێراق: چۆن بێتوانایی ئەمەریكای بەرەو جەنگێكی بێ كۆتایی برد" كە زۆرترین فرۆشی هەبوو و هەڵگری باڵاترین مەدالیای مەدەنییە لە پاكستان بەهۆی كاركردنی بۆ گێڕانەوەی دیموكراتی بۆ پاكستان.