تا ئێستە بەیەك دێڕ نووسەران بەختیار عەلی، مەریوان وریا قانع، رێبین هەردی، ئاراس فەتاح و چەند برادەری تری فارووق رەفیق، باسی مردنیان نەكردووە و ئەمەش لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بووەتە جێی پرسیار و رەخنەیەكی زۆر لەو نووسەرانە دەگیرێت.
ساڵانێكی زۆر گرووپێك هەبوون پێیان دەگوتن رەهەندییەكان، لە ئەوروپاوە گۆڤارێكیان لە كۆتایی نەوەتەكان چاپ دەكرد و لە كوردستان و وڵاتانی تریش بڵاو دەكرایەوە و خوێنەرێكی زۆری هەبوو.
رەهەندییەكان لە مێژووی رۆشنبیری كورددا ناوێكی درەوشاوەن، ئەوانیش بریتی بوون لە بەختیار عەلی، مەریوان وریا قانع، فارووق ڕەفیق، ئاراس فەتاح، ڕێبین هەردی، هەڵكەوت عەبدوڵا، بارزان فەرەج، هیوا قادر و ڕێبوار سیوەیلی.
ئەم گرووپە نەوەیەكی كاریگەریان دروست كرد، نەوەیەك چیتر كتێب و نووسینەكانی پێشوو تێری نەدەكردن و بەدوای سەرچاوەی تردا گەڕان، نەوەیەكی بیركەرەوە و پرسیاركەر بەهۆی رەهەندییەكانەوە دروست بوو.
بەڵام ساڵانێك دواتر وەك حزبەكانی كوردستان لێكترازان و ئەو جیاوازییانە كردنی بەدوژمنی یەكتر، فارووق رەفیق لە دەرەوەی شەپۆلەكەی گرووپەكە بیری دەكردەوە، ئەوانیش پێیان هەزم نەكرا و چەندان گوتاریان لەبارەوە نووسی، بەختیار عەلی بەیەك كتێبی گەورە بەناوی "ئیمان و جەنگاوەرانی" لەبارەی فكری فارووق بڵاو كردەوە.
دواتر مەریوان و بەختیار و ئاراس و رێبینیش پێكەوە قسەیان نەما و وەك هاوڕێ و برادەر كۆتاییان بەیەكتر هێنا، بەڵام لە هەمووی سەیرتر ئەوەبوو لە كاتی مردنی فارووقدا تەنانەت بەیەك دێڕ كەسیان جگە لە هەڵكەوت عەبدوڵا و رێبوار سیوەیلی، باسی مردنی ئەو هاوڕێ كۆنەیان نەكرد.
ئەمە وایكرد تووڕەییەكی گەورە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان دروست بێت، چەندان نووسەر و وەرگێڕ و خوێنەر لەبارەی ئەخلاقی ئەو نووسەرانەیان نووسیوە.
توانا ئەمین گوتارێكی بڵاو كردووەتەوە و دەڵێت: ئەوانەی لەم گۆڤارەدا هاوڕێ بوون و چەمكی قەبە قەبەی "شكۆی مرۆڤیان" بە خەڵك دەفرۆشت، ڕۆژانێك بەحیساب سەری گەورەی ڕۆشنبیری كوردی بوون، لە كاتێكدا هاوڕێی دێرین و هاوكار و دەستەی نووسەرانی گۆڤارەكەیان (فارووق ڕەفیق) كۆچی دوایی كرد، كە خەڵك لە فیتەرێكەوە تا مامۆستایەكی زانكۆ، بە باش و بە خراپ قسەی لەسەر كرد. ستاف و دەستەی نووسەرانی ئەم گۆڤارە _ڕێبوار سیوەیلی لێ دەربچێت_ تەواوی ئەوانی تر تەنانەت بە یەك دێڕیش لە لاپەڕەی فەیسبووكی خۆشیاندا پرسنامەیەك، هاوخەمییەك، یادەوەرییەكیان بەبۆنەی مەرگی ئەم هاوڕێیانەوە، نە بەباش نە بەخراپ نەوت و نەنووسی.
توانا گوتی، من حەقم نییە فارووق ڕەفیق كێ بوو؟ چی نووسی؟ چی كرد؟ من باسی وەفا و هاوڕێیەتی ناو ڕۆشنبیری كوردی دەكەم. ئەوەی كەسێك دەناسی، دەیكەیتە هاوڕێت، ساڵانێك پێكەوە دەژین، لە ماڵی نان دەخۆی، پێكەوە سەفەر دەكەن، پێكەوە كار دەكەن، پێكەوە یەك خەون و یەك خەمی هاوبەشتان هەیە، پێكەوە تەمەنێك ڕەفیقن. كەچی دوایی كە دەمرێ، تۆ حەرف ناڵێیت، وەك ئەوەی پێت خۆش بووبێت كە مردووە، بەكورتی ئەمە هاوڕێیەتی ڕاستەقینەی ناو گۆڤاری ڕەهەند بوو كە هەندێكیان لە مردنیشدا چاویان بەیەك هەڵنەهات. ئیتر خەڵك چۆن بتانخوێنێتەوە، چاو لە كێ و لە كامتان بكات؟
هاوكات بەكر عەلی كە نووسەرێكی گرنگی بواری فكرە دەڵێت: كێشەی هەرە گەورەی ڕۆشنبیری كوردی ئەوەیە، ژیان و واقیعی كردەیی فەرامۆش كردووە و پتر لە ئەندێشەی خۆیاندا هزر دەچنن. بۆیە ئەوان هەڵگری ڕۆحێكی ساردن، ئەگەرچی كەلەیان گەرم و پڕ جۆش بێت.
بەكر گوتوویەتی، هیچ كاتێك نابێت ژیانی فیكری بخرێتە سەرووی خودی ژیان خۆیەوە، كە ژیان هیچ نییە جگە لە پێكەوەژیانی هاوژین و هاوڕێكان. هەر بیركردنەوەیەك نووسەرەكەی و خوێنەرانی بەو ئاراستەیە بەرێت كە سارد بژین و گەرم بیر بكەنەوە، فڕێی بدەیتە تەنەكەی خۆڵەوە، چونكە هەموو كتێبی دنیا خواردنەوەی قاوەیەك ناهێنێت لەگەڵ هاوڕێ یان هاوژینەكەتدا. هەموو كتێبی دنیا سڵاوێكی گەرمی ڕێبوارێك ناهێنێت كە بەڕێكەوتیش بەلایاندا تێدەپەڕێت.
ئەو كۆمەڵە نووسەرە، كێشەكەیان ئەوەیە چونكە خەریكی تیۆرین، لە بیریان چووە كە هاوڕێیەتی، بگرە ژیان خۆیشی تیۆرییەكە و ئێمە بە خۆشەویستی و لێبوردەیی دەیخوێنینەوە نەك بە نەفرەت و ڕق.
نووسەران و وەرگێڕان بۆ ئەم كارەی بەختیار عەلی و مەریوان و ئاراس و رێبین و برادەرە بێدەنگەكانی فارووق، نموونەی دوو نووسەری دیاری دنیا "سارتەر و كامۆ" دێننەوە، ئەو دوو نووسەرە فڕەنسییە پێوەندییان وەك مرۆڤ ناخۆش بووە، بەڵام لە كاتی مردنی كامۆ سارتەر گوتارێكی گرنگ دەنووسێت و دەڵێت: من باوەڕ "بەو مەرگە" ناكەم.
سارتەر دەڵێت، شەش مانگ پێش ئێستە تەنانەت تا دوێنێش، لە خۆمان دەپرسی دەبێ كامۆ خەریكی چی بێت؟ كامۆ دابەش بووبوو لە نێوان كۆمەڵێك پارادۆكس كە دەبێ ڕێزی لێ بگرین، بە شێوەیەكی كاتی بێدەنگی هەڵبژاردبوو. بەڵام ئەو لەو مرۆڤە دەگمەنانە بوو كە دەبووایە چاوەڕێیان بكەین، چونكە ئەوان بە هێواشی بژاردەی خۆیان دەخستەڕوو و ڕێزیشیان لە بژاردەكە دەگرت. رۆژێك دادێ دێتەوە گۆ. ئێمە تەنانەت بوێریی ئەوەمان نەبوو مەزەندەی ئەوە بكەین كە ئەگەر كامۆ بێدەنگیی شكاند، دەبێ لەبارەی چییەوە بدوێ؟ بەڵام وای بۆ دەچووین كە ئەویش وەك هەموومان لەگەڵ رۆژگار گۆڕاوە. ئەمەش بۆ ئێمە بەس بوو كە ئامادەیی ئەو لە نێوانماندا بە زیندوویی بمێنێتەوە.
لەبارەی كامۆوە سارتەر دەڵێت: ئێمە، من و كامۆ نێوانمان تێكچووبوو، تێكچوونی پێوەندی هیچ نییە، دەبووایە چیتر یەكتری نەبینین، بەڵام بە شێوازێكی تر ئەزموونی پێكەوەییمان دەكرد و لەو دنیا بچووك و تەسكەی كە هی ئێمە بوو، لەبەرچاوی یەكتر ون نەبووبووین. ئەمە وای لە من نەدەكرد بیر لە كامۆ نەكەمەوە، هەست بە نیگای نەكەم لەسەر لاپەڕەی ئەو كتێب و رۆژنامانەی كە ئەو دەیخوێندنەوە.
"من ئەو بێدەنگییەی كامۆم هەندێك جار وەك وریاییەكی زۆر و هەندێك جاریش پڕئێش لێك دەداوە، ئەمەش بە پێی رووداوەكان و بە پێی مەزاجی خۆم. ئەمە خاسیەتێكی رۆژانە بوو، وەك گەرمایی و رووناكی، بەڵام مرۆڤانە بوو. ئێمە هاوڕا یا دژی بیركردنەوەی ئەو بووین، بەو شێوەیەی كە كتێبەكانی بە ئێمەیان دەناساند – رۆمانی "كەوتن "، بە تایبەتی كە لە هەموو كتێبەكانی نایابتر بوو و كەمیش لێی تێگەییشتن- بەڵام هەمیشە لە میانەی ئەو "كەوتن"ەدا. ئەمە سەركێشییەكی تایبەتمەندیی كولتووری ئێمە بوو، بزووتنەوەیەك بوو كە هەوڵمان دەدا درك بە قۆناغەكانی و بە دوا بەشی بكەین. "
سارتەر لە درێژەی باسەكەی لەبارەی كامۆ دەڵێت: كامۆ لەم سەردەمەدا و لە بەرانبەر مێژووی فەرمی، وەك میراتگری ئێستەی ئەو مۆرالیستانەیە كە بەرهەمەكانیان لەوانەیە لە ناو ئەدەبیاتی فڕەنسیدا گەورەترین تایبەتمەندییان هەبێت. خاسیەتیی مرۆڤایەتیی ئەو كە سەركێش و سنووردار و پاك و بوێر و دڵڕفێن بوو، ئەوەبوو كە لە جەنگێكی پڕ ئازاراویدا بوو، جەنگ دژی ڕووداوە گەورە و دژوارەكانی ئەم سەردەمە. بەڵام لە هەمان كاتدا، ئەو بەشێوەیەكی سەرسەختانە پابەند بوو بە چەمكی رەتكردنەوە، بەمەش لە رۆحی سەردەمی ئێمەدا، دژ بە ماكیاڤیلییەكان و دژ بە بۆتەی زێڕینی ریالیزم دەوەستایەوە و دووپاتی لە فاكتە مۆرالییەكان دەكردەوە.
لە كۆتایشدا گوتوویەتی، ئەمە وایكرد كامۆ ئامادەییەكی تێكنەشكاوی هەبێت. لە خوێندنەوە و تێڕامانمان، ئێمە بەر ئەو بەها مرۆییانە دەكەوین كە كامۆ بە توندی لە ناو چنگیدا دەیپاراستن. ئەو رەفتاری سیاسی دەخستە ژێر پرسیارەوە و بە پێویستی دەزانی رەخنەی لێ بگرێت و بەرانبەری بوەستێتەوە: بە كورتی، ئەمە گرنگ بوو بۆ ئەو ئاڵۆزی و گرژییانەی كە بەشێكن لە پرۆسەی ئەقڵ و بیركردنەوە. تەنانەت بێدەنگییەكەشی لەو ساڵانەی دواییدا ڕووكارێكی ئەرێنی هەبوو: ئەو وەك كەسێكی دیكارتی سەر بە فەلسەفەی بێهوودەیی بە لایەوە گرنگ بوو مەیدانی نادڵنیایی مۆرال چۆڵ نەكات بۆ مەیدانی دڵنیایی پراكتیزم. ئێمە هەستمان بەمە دەكرد و پێشبینی ئەو كێشانەشمان دەكرد كە ئەو بە بێدەنگی بەرەوڕوویان دەبووەوە: چونكە بابەتی مۆرال، كاتێ تەنیا لە ئامێزی دەگری پێویستی بە یاخیبوون و مەحكومكردن هەیە.