لە پەراوێزی گەمارۆی ئەمەریكا بۆ سەر بەندەرەكانی ئێران، دووبارە كاری چەتەی دەریایی لە كەناراوەكانی سۆماڵ و یەمەن دەستی پێ كردووەتەوە، ئەمەیش پێوەستە بە هاوئاهەنگیی چڕ لەگەڵ یەكەی 400ی ئێرانی و میلیشیاكانی حووسی و گرووپە توندڕۆكانی سۆماڵ، بۆ گوشار خستنە سەر ئەمەریكا تا گەمارۆی سەر ئێران هەڵبگرێت.
یەكشەم پاسەوانی كەناراوەكانی یەمەن توانیان كەشتییەكی نەوتهەڵگر بە ناوی "ئێم تی یۆریكا" ڕزگار بكەن، دوای ئەوەی چەكداران شەموو لە ئاوەكانی نزیك پارێزگای شبوەی باشوور ڕفاندیان و ئاراستەی كەشتییەكەیان لە ڕۆیشتن بەرەو كەنداوی عەدەن بۆ كەناراوەكانی سۆماڵ گۆڕی.
سەرەڕای ئەوەی هێزە فەرمییەكان بە پەلە سێ بەلەمیان لە عەدەن و پارێزگای شبوەی سۆماڵ ڕەوانە كرد، بەڵام ڕووبەڕووی ئاڵنگاری گەورە بوونەوە، بەهۆی سنوورداری توانای بەلەمی تایبەت بە ئەركی كورتمەودا لە كەناراوەكان، بردنیان بۆ قووڵایی دەریا و ڕاوەدوونانی چەتەكان لە مەودایەكی دوور و درێژدا.
كەشتییە ڕفێنراوەكە كە هەڵگری 12 كەشتیوانی هەڵگری ڕەگەزنامەی میسری و هیندی بوو، بارێكی دوو هەزار و 800 تۆن ڕۆنی پێ بوو و گەیشتبووە كەناراوەكانی باكوری ڕۆژهەڵاتی سۆماڵ، لەلایەن نۆ چەكداری توندڕۆی سۆماڵی ڕفێنراو بوو و ئەوان بە چەكی "ئاڕ بی جی" لەسەر كەشتییەكە وەستابوون، لەو كاتەی هەوڵی ڕزگاركردنی دەدرا.
پسپۆران و چاودێران لەبارەی ئەو دۆسیەیە بۆ
سكای نیوزی عەرەبی دەڵێن، چەتەی لەناكاوی ناو دەریا لە كەنداوی عەدەن ڕوو لە زیادبوون دەكات، بە تایبەت بە هاوئاهەنگی لەگەڵ بزووتنەوەی گەنجانی سۆماڵ كە پێوەستە بە ڕێكخراوی قاعیدە و گرووپی حووسییەكان لە یەمەن و سوپای پاسداران لە ئێران، ئامانج لەو كارەیش هەڕەشەیە لەسەر كەشتیوانی نێودەوڵەتی و سەپاندنی هەژموونی ئێرانە بەسەر كەنداوی عەدەن و گەرووی بابولمەندەب، تا لەو ڕێگەیەوە تاران گوشار لەسەر واشنتن دروست بكات و ناچاری بكات، گەمارۆی دەریایی سەر بەندەرەكانی ئێران هەڵبگرێت.
شارەزایان هۆشدارییان دا كە جووڵە نەكردن بۆ وەڵامدانەوەی ئەو چەتانە، دەبێتە هۆی درێژبوونەوەی هەژموون و كردەكانیان و جێگیركردنی هەژموونی ئێران لە گەرووی بابولمەندەبەوە تا قووڵایی زەریای هیندی.
ڕفاندنی كەشتیی ئێم تی یۆریكا چوارەم حاڵەتی ڕفاندنی كەشتییە لە ماوەی دوو هەفتەی ڕابردوو، بە گوێرەی ئەو داتایانەی كە دەستەی ئۆپراسیۆنی بازرگانی دەریایی بەریتانیا، پێشتر ئۆپراسیۆنی ئەتلانتا لەلایەن یەكێتیی ئەوروپا بۆ ڕیشەكێشكردنی چەتەی دەریایی ئەنجام درا، دوای ئەوەی لە ماوەی 2013 تا 2019 زیاتر لە 26 هێرشی چەتەكان بۆ كەشتییە بازرگانییەكان تۆمار كرا. لە 2023 تا 2024 دووبارە كاری چەتەیی لە ئاوەكانی ئەو ناوچەیە وەستا و ئێستە لە نیوەی یەكەمی 2026 دەستی پێ كردووەتەوە.
بەگوێرەی قسەی بەرپرسانی ئەوروپا، گەڕانەوەی چەتەكانی دەریای بەستووەتەوە بە هەڵگیرسانی جەنگ لە دژی كۆماری ئیسلامیی ئێران و دووپاتی دەكەنەوە، تاران لە پشت ئەو چەتانەی دەریایە و دەیانجووڵێنێت.
چەتەكان ئێستە تەكنەلۆجیای نوێ و پێشكەوتوویان لە حووسییەكان وەرگرتووە، حووسییەكانیش لە ئێرانەوە پێیان گەیشتووە و بۆ كاری چەتەیی و شوێن پێكەوتنی كەشتییەكان بەكاری دەهێنێت.
محەمەد مووسا ئابوولی جێگری بەڕێوەبەری هەواڵگری لە هێزی پۆلیسی بۆنتلاندی دەریایی گوتی، گرووپە چەتەكان ئامێری دیاریكردنی شوێنی كەشتییەكانیان لە ڕێگەی مانگی دەستكرد و چەكی كاریگەری دەریاییان لە حووسییەكان پێگەیشتووە، ئەمەیش یارمەتی چەتەكان دەدات كە بە وردی ڕێڕەوی كەشتییەكان بزانن، پلانی تۆكمە بۆ هێرشكردنە سەریان بەر لە گەیشتنیان بۆ ئەو شوێنەی هێرشی لێ دەكەنەسەر دابڕێژن.
ئابوولی بۆ ڕۆژنامەوانانی سۆماڵی گوتی، هێزەكانی تەناهی لەو بڕوایەدان كە چەتەكانی دەریا مەشق و ڕاهێنانی سەربازییان لەلایەن حووسییەكانەوە لە یەمەن پێكراوە. ئەمەیش پێشتر لە ڕاپۆرتێكی نەتەوە یەكگرتووەكان لەبارەی دۆخی یەمەن كە لە شوبات/فێبرایەری 2025 خرایە ڕوو، پشتڕاستی لە بوونی كۆبوونەوە و پێوەندی لە نێوان حووسییەكانی یەمەن و بزووتنەوەی گەنجانی سۆماڵ لە 2024، بۆ مەشقی سەربازی و گواستنەوەی چەك و كەلوپەلی سەربازی بۆ بزووتنەوەی گەنجانی سۆماڵ كردووەتەوە.
حووسییەكان لە مانگی تشرینی دووەم/نۆڤێمبەری 2013 تا ئایار/مایۆی 2024 نوێنەری خۆیان ڕەوانەی باكوری ڕۆژهەڵاتی سۆماڵ كردووە، تا هاوئاهەنگیی زانیاریی هەواڵگری لەبارەی شوێنی كەشتییەكان لە كەنداوی عەدەن لە نێوان هەردوولا پتەو و بەهێز بكرێت.
لە ڕاپۆرتەكەی نەتەوە یەكگرتووەكاندا هاتووە، پێوەندیی نێوان هەردوولا سوودبەخش دەبێ و بزووتنەوەی گەنجانی سۆماڵ داوای درۆن و مەشقی هونەری لە بەرانبەر چڕكردنەوەی كردە چەتەییەكان لە كەنداوی عەدەن كردووە. ئەمەیش خزمەت بە ئامانجەكانی ئێران دەكات بۆ گوشارخستنە سەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر كەناراوەكانی ئەفریقا.
بزووتنەوەی گەنجانی سۆماڵیش لە ڕێگەی كاری چەتەییەوە، باج و گومرگ بەسەر كەشتییە بازرگانییەكان دەسەپێنن و هاوكات فیدیەیش لە بەرانبەر ئازداكردنی كەشتییە ڕفێنراوەكان وەردەگرێت.
كردە چەتەییە نوێیەكان لە 2026 ناوچەكەی خستووەتە ناو جووڵەی چڕەوە و كڕینی چەك و كردەی تیرۆریستی لە سۆماڵ بۆ كۆنترۆڵكردنی فرەوانترین ناوچەی سۆماڵ دەستی پێ كردووە. ئەو گرووپە چەتەیە لە ماوەی 2005 تا 2012 داهاتیان گەیشتووەتە نزیكەی 413 ملیۆن دۆلاری ئەمەریكی بە گوێرەی خەمڵاندنەكانی بانكی نێودەوڵەتی.
بابەك ئەمامیان شرۆڤەكانی سیاسی بەریتانی بە ڕەچەڵەك ئێرانی و ئەندامی پارتی پارێزگارانی بەریتانیا، كردەی چەتەی دەریایی دەبەستێتەوە بە یەكەی 400ی سەربە فەیلەقی قودسی سوپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامیی ئێران. ئەو یەكەیە لە كەناراوەكانی ئەفریقا بڵاو بوونەتەوە، تا هەژموونی ئێران بەسەر ناوچەكە بسەپێنن و هاوئاهەنگیی قووڵ و پتەویان لەگەڵ بزووتنەوەی گەنجانی سۆماڵ هەیە.
لە تەك سەپاندنی هەژموونی بەسەر ئاوەكانی ئەفریقا لە دەریای عەرەب، ئەو یەكەیە هەژموونی خۆیان وەك تۆڕێكی هەناردەكردنی نەوت و چەكی ئێران بۆ خۆحەشاردان لە سزاكانی ئەمەریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوا بەكار دەهێنن.
یەزید جەداوی توێژەر لە ناوەندی سەنعا بۆ توێژینەوەكان دەڵێ، ئەنجوومەنی جیهادی حووسییەكان كە باڵاترین دەستەی دەسەڵاتی جێبەجێكردنی بزووتنەوەی حووسییەكانە، ئەندامی سوپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامیی ئێرانی تێدایە، چاوەڕوان دەكرێ هاوئاهەنگییەكان لە نێوان پاسداران و حووسییەكان و حزبوڵای لبنانی، لە پەراوێزی جەنگ دژی ئێران و گەمارۆكانی سەر ئەو وڵاتە زیاتر ببێت، تا كردەكانیان فرەوانتر و چڕتر بكەنەوە.
دوای ئەوەی حووسییەكان بەڵێنیان بە ئەمەریكا داوە كە ئیتر هێرش ناكەنە سەر كەشتییەكانی ناو دەریا، ئێران بۆ ئەوەی حووسییەكان لە بۆردمانی ئەمەریكییەكان بپارێزێت، دەستی بە هاوئاهەنگی ورد لەگەڵ بزووتنەوەی گەنجانی سۆماڵ كردووە، تا ئەوان ئامانجەكانی بەدی بهێنن و گوشاری زۆر لەسەر ئەمەریكا و وڵاتانی ڕۆژئاوا دروست بكەن، بەو ئامانجەی كە ئەمەریكا لە سەپاندنی گەمارۆی دەریایی پەشیمان بكەنەوە.