لە دوای ئەوەی مەریوان وریا قانع لە ژێر فشاری تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان گوتارێكی لەبارەی مردنی فارووق رەفیق نووسی، لە گوتارەكەیدا جارێكی تر هێرشی كردە سەر ئەو نووسەرە، دیسانەوە تووشی رەخنەی زیاتر بوو، نووسەران و رۆشنبیران باس لەوە دەكەن هەموو ئەو تۆمەتانەی دەیداتە پاڵ فارووق، خۆی بەزیادەوە ئەنجامی داوە.
مردنی فارووق رەفیق و بێدەنگی هاوڕێكانی
دوای ئەوەی فارووق رەفیق كۆچی دوایی كرد، گرووپێك لە نووسەران هیچ هەڵویستێكیان نەبوو بە دێڕێكیش باسی مردنی ئەو هاوڕێ و نووسەرەیان نەكرد، ئەمەش تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی پڕ كرد لە رەخنە لەو نووسەرانە.
دواجار مەریوانی وریا قانع لە ژێر فشاری خوێنەرەكانیدا گوتارێكی نووسیوە، مەریوان كە زیاتر بۆ خەڵك دەنووسێت و پێشتریش فارووق باسی لەوە كردووە، كە ئەو نووسەرانە "بۆ حەشامات و دڵخۆشی حەشامات دەنووسن"، مەریوان لە نووسینەكەیدا هێرشی كردووەتە سەر فارووق رەفیق و كۆمەڵێك تۆمەتی بۆ دروست كردووە.
نووسەران لەبارەی گوتارەكەی مەریوانەوە چی دەڵێن؟
هۆزان مەحموود لەمبارەیەوە دەڵێت، خۆزگە مەریوان وریا قانع لەبارەی مەرگی فارووق ڕەفیق هیچی نەنووسیایە، گوتارەكەی پڕ لە قسەی ناشیرین و ڕق و كینەیە كە نەیكردایە زۆر باشتر بوو.
هۆزان ئاماژە بە گوتارەكەی مەریوان دەكات و دەڵێت، لەو گوتارەدا ئەوەی بۆی گرنگە سەلماندنی ئەوەیە كە فارووق ڕەفیق فەیلەسووف نییە و چەندان پاساوی هێناوەتەوە. هاوكات كۆمەڵێك وشە و گوتەی فارووقی كۆچكردووی لە سیاقی خۆی دەرهێناوە و دەیەوێت بڵێ فارووق فەیلەسووف نییە و میتۆدی كاركردنی دیار نەبووە.
"بەڵام من دەپرسم بەڕێزت بە چ میتۆدێك دوای ئەم هەموو ساڵە و لە پاش مەرگی وا دەڵێیت؟ ئەی بۆ پێشتر بە مێتۆدی خۆت نەتسەلماندووە كە فارووق فەیلەسووف نییە؟" .
پرسیارێكی تریش ئەوەیە ئایا نیتچە، سوكرات، دیكارت، سپینۆزا، پلاتۆ و زۆری تریش هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرا بوون؟ ئایا لە زانكۆ كاریان كردووە؟ ئایا پێویستتان بەوە بووە زانكۆیەك بیانكات بە فەیلەسووف؟ هۆزان ئەم پرسانەی ورووژاندووە.
هۆزان دەڵێت، زۆرینەی هەرە زۆری بیرمەند و فەیلەسووفەكان لە دەرەوەی دامەزراوەی زانكۆ بوونە فەیلەسووف، پێویستیان بە دكتۆرا و ماستەر نەبووە بۆ ئەوەی لەبارەی پرسە گرنگەكانی ژیان، هزر و فەلسەفە بەرهەم بهێنن و ببن بە فیگوری مێژووی زۆر گرنگ كە تا ئەم ساتەش، لەبارەی ئایدیاكانیانەوە گفتوگۆیان لەبارەوە دەكەن.
"كەسێك كە دكتۆرا تەواو دەكات نابێتە فەیلەسووف، كەسێك كە دكتۆرا تەواو دەكات لە زانكۆ وانە دەڵێتەوە و توێژینەوە دەكات، دەبێتە بەشێك لە دامەزراوەی زانكۆ و دەبێتە پرۆفیشناڵ لەو بوارەدا نەك فەیلەسووف و هزرڤان"، هۆزان وا دەڵێت.
لە كۆتایشدا ئاماژەی بەوە داوە، مەرگی فارووق و ئەو هەموو ستایشەی كە كەسانێكی زۆر هەیانە بۆ بوێری و زانایی فارووق و ناوزەدكردنی وەك فەیلەسووف، ئەم بەڕێزەی دەهری كردووە و پەنای بۆ هەموو سووكایەتییەك بردووە بە میتۆدە ئەكادیمییەكەی خۆی، بۆ ئەوەی جارێكی تر فارووق بخاتەوە بەر لێشاوی جنێو و تەشهیركردن.
هاوكات د. حوسێن رابی لەبارەی گوتارەكەی مەروان وریا قانع نووسیویەتی، مەریوانی وریا قانع و هاوشێوەكانی كاتێك كەرامەتی مرۆڤی ئازاد دەكەوێتە بەر هێرشی شەمشەمەكوێرەكانی جەهالەت و ئیعلانی بێلایەنی دەكەن، بێلایەن نین، ڕێك دەچنە ئەم بەرەوە.
"گرێ دەروونییەكان وایان لێ دەكات ئاراستەی دروستی مێژوو ون بكەن، میشێل فۆكۆش وابوو پشتی خومەینی لە دژی شای ئێران گرت، كە شایەكی مودێرن، هەڵبەت دیكتاتۆر بوو. بەڵام خومەینی شایەكی تاریكپەرستی دیكتاتۆر بوو."
دواتر توانا ئەمینیش لە گوتارێكیدا دژی مەریوان وریا دەڵێت: سەرە گەورەكانی بەحیساب ناوەندی ڕۆشنبیریی ئێمە وەهان، دوای مەرگی یەكتریش، لەبری (پرسەنامە) و یاد و بەرزنرخاندنی ژیان و بەرهەمەكانی یەكتر و هاوخەمی، دێن بوغزنامە دژی مردوویەكیش دەنووسن كە شەیتانیش بە شەیتانی خۆیەوە وازی لێ هێناوە.
توانا رای گەیاندووە، ئەگەرنا وەختی خۆی بە شەڕ و ناكۆكی و قسەدابڕینی كامۆ و سارتەرەوە لە یەكتر، بەڵام كە كامۆ مرد، سارتەر گوتارێكی بەناوبانگی لەسەر نووسی و ستایشی كرد. ئایرۆن و سارتەر ناكۆكی قووڵی فەلسەفیی و ئایدۆلۆجیشیان هەبوو، كتێبیان لە دژی یەك نووسی. بەڵام كە سارتەر مرد، ئایرۆن ستایشی كرد. تۆڵستۆی و تۆرگینۆڤ نەك ناكۆكیان بوو، تەحەدای یەكتریان دەكرد بۆ شەڕە دەمانچەی بەرانبەر یەك. بەڵام كە تۆرگینۆڤ مرد، تۆڵستۆی بە گریانەوە گوتی، "ڕووسیا مامۆستایەكی گەورەی لە دەست دا".
"دوو ئەدیبی گەورەی دنیا ماركیز و ماریۆ ڤارگاس یۆسا، پەلاماری یەكیان دابوو، 38 ساڵ پێكەوە قسەیان نەبوو. بەڵام كە ماركیز مرد، ماریۆ یۆسا نووسی ماركیز گەورەترین نووسەری سەردەمە كە شكۆی دا بە زمانی ئیسپانی. فرۆید و كارل یۆنگ لە مامۆستا و قوتابییەوە بوون بە دوژمنی سەرسەختی یەكتر. بەڵام كە فرۆید مرد، یۆنگ نووسی "من هەرچییەكم هەیە قەرزداری فرۆیدم، فرۆید مێژووی گۆڕی". توانا وادەڵێت.
توانا ئەمین باسی لەوەش كردووە، ئێستە ڕۆشنبیری ئێمە، نە ئەوەیە برایەتی و موحیبەتی شەرقیی و دینییان تێدا بێت، نە لوتف و ماریفەتی كوردی دەفامن، نە ئەو مۆراڵەی ڕۆژئاواشییان وەرگرتووە كە لە سەرەوە نموونەیمان هێنایەوە.
فارووق رەفیق گوتارێكی لەبارەی ئەم نووسەرانەی وەك مەریوانی وریا قانعەوە هەیە ناوی لێ نابوو، "ڕۆشنبیری بەخشراو" دەمێك بوو پێی وابوو ئەم نووسەرانەی وەك مەریوان و رێبین و ئاراس و ئەوانیتر بەخشراون.
مەریوان لە گوتارەكەیدا چی دەڵێت؟
فارووق لە ساڵانی نەوەتدا لەگەڵ ئێمە لەناو پڕۆژەیەكی فیكریی رۆشنگەردا كاری دەكرد كە بەرگریی لە سەربەخۆیی نووسەر و فیكری رەخنەیی دەكرد، كەچی ئەو زوو رەهەندی بەجێ هێشت و كەوتە دژایەتیكردنی هەموو ئەو كۆڵەكە سەرەكییانەی كە گۆڤارەكە باوەڕی پێی بوو.
لە دەوروبەری ساڵانی دووهەزاردا بەرەو ئیسلام و ئیسلامگەرایی رۆیشت و بەرگرییەكی گەورەی لە «شارستانییەتی ئیسلام» و پێوەندیی نێوان «ئیسلام و مافەكانی مرۆڤ» و ئیسلام وەك «ئەویدی» خۆرئاوا، دەكرد. دوایەمین گوتاری لە گۆڤاری رەهەنددا شایەتی ئەم گۆڕانكارییە دەدات.
لەوكاتەشدا ئێدوارد سەعیدی بە یەكێك لە بیریارە گەورەكانی دنیا دەزانی. كاتێكیش بۆ كوردستان گەڕایەوە راستەوخۆ دایەپاڵ یەكگرتووی ئیسلامی و كەوتە دژایەتییەكی ناعەقڵانیی و كەلەڕەقانەی عەلمانییەت، تا ئەو شوێنەیش رۆیشت بە عەلمانەییەت بڵێت «گەنوگو». كەچی دواتر و لەپڕێكدا بووەوە بە یەكێك لە بەرگریكەرە سەرسەرختەكانی عەلمانەییەت و پێوەندی كرد بەو گرووپەوە مەلا بەختیار بۆ بەرگریكردن لە عەلمانییەت دروستی كردبوو. هەم لە هێرشكردنەكەی و هەم لە بەرگرییەكەیدا لە عەلمانییەت، تێگەیشتنی فارووق لە عەلمانەییەت تێگەیشتنێكی تەواو سەرپێیی و رۆژنامەگەرانە بوو، لە دەرەوەی بەشێكی زۆری ئەو ئەدەبیاتە زۆرەدا بوو، لە 50 ساڵی رابردوودا لەسەر عەلمانییەت نووسرابوون.
ئەو بەبێ هەستكردن بە هیچ كێشەیەك، شتێك و پێچەوانەكەشی دەگوت، لەمپەڕی راستەوە و بۆ ئەوپەڕی چەپ و لەوپەڕی چەپەوە بۆ ئەوپەڕی راست بازی دەدا. بابەتێكی بە موبالەغەیەكی زۆرەوە گەورە دەكرد و دواتر هەمان بابەتی بەهەمان موبالەغەوە بێ نرخ و بێ بەها دەكرد. فارووق خاوەنی پڕۆژەیەكی فەلسەفی و فیكری نەبوو لە كتێبێكەوە بۆ كتێبێكی تر گەشەی پێبدات و پێشی بخات، ئەم یان ئەو بیرۆكەی تازەی بۆ زیاد بكات، مەنهەجییەتێكی دیاریكراو ئاراستەی بكات، بەڕووی تێز و بۆچوونی تازەدا بیانكاتەوە، لەباتی ئەمانە ئەو لەم دنیابینییەوە بۆ دژەكەی و لەوێشەوە بۆ پێچەوانەكەی، دەچوو.
لە درێژەی ئەم گفتوگۆیانە لەبارەی گوتارەكەی مەریوان وریا كامەران محەمەد مامۆستای زانكۆ گوتارێكی نوسیوە و تێیدا دەڵێت، مەرگ لە دیمەنە ڕووكەشییە سادەكەیدا كۆتایی هاتنی لێدانی دڵە، بەڵام لوتكەی بێدەسەڵاتیی زمانییشە، ئەو ساتەوەختەیە كە تێیدا مرۆڤ چیتر ناتوانێت بەرگری لە دەقەكانی خۆی بكات.
لە ناو فەرهەنگی ڕۆشنبیریی ئێمەدا مەرگ دەرفەتێكی زێڕینە بۆ ئەوانەی كە ساڵانێك لە سێبەری بێدەنگیدا خۆیان حەشار دابوو، هەتا كتوپڕ وەك نەشتەرگەری لێهاتوو دەربكەون و دەست بە توێكاری لاشەی فیكریی ئەو كەسە بكەن كە چیتر توانای وەڵامدانەوەی نییە. ئەمە جۆرێكە لە فەلسەفەی لۆژیكیی تاك لایەنە، كاتێك تۆ دەوێریت هەموو چەواشەكارییەكانی بەرانبەرەكەت ئاشكرا بكەیت، تەنیا لەبەر ئەوەی دڵنیایت كە ئەو لە ژێر خاك و خۆڵدایە و ناتوانێت ئاوێنەیەك بخاتە بەردەم ناشرینییەكانی تۆ.
كامەران دەڵێت، چەند دیمەنێكی هونەری و تەنزئامێزە كاتێك دەبینیت ڕۆشنبیرێك دوای ئەوەی دڵنیا دەبێت لەوەی نەیارەكەی دڵی لە كار كەوتووە، یەكسەر دەبێتە پاسەوانی میتۆد و سیمبولی عەقڵانییەت. ئەرێ بەڕاست تا كاتێك ئەو لە ژیاندا بوو ئەم حەقیقەتە مەنهەجییانە لە كوێ بوون؟ ئایا عەقڵ تەنیا لە كاتی پرسەدا دەبێتە میوانی نووسەرانی ئێمە؟ یان ئەوەی دەبینرێت نەك شیكاریی فیكری بەڵكو تۆڵەسەندنەوەیەكی ڕەمزییە كە تێیدا نووسەری زیندوو دەیەوێت بەسەر تەرمی نووسەری مردوودا شەرعییەتێك بۆ مانەوەی خۆی بدۆزێتەوە؟ ئەمە ڕێك وەك ئەوە وایە چاوەڕێی كۆتایی یارییەكە بكەیت و دوای ئەوەی دادوەرەكە فیكەی كۆتایی لێدا یان یاریزانەكانی بەرانبەر یاریگایان جێهێشت تۆ بێیت و گۆڵی تێدا بكەیت و داوای چەپڵە لە بینەران بكەیت.
"یەكێك لە پارادۆكسە هەرە دیارەكان لێرەدا سەرزەنشتكردنی مردوویەكە بەوەی كە شتێك و پێچەوانەكەی گوتووە. ئای لەم لۆژیكە! ئایا گەورەترین گوتنی شتێك و پێچەوانەكەی ئەوە نییە كە تۆ ساڵانێكی دوورودرێژ لە ئاست لادانەكان بێدەنگ بیت و دوای مەرگ ببیتە حاكمی شەرعی؟ لێرەدا بێدەنگییەكە دەبێتە دژ بەو گوتارە درێژەی كە دوای مردن دەینووسیت. ئەگەر ئەو نووسەرە هێندە بێمیتۆد و چەواشەكار بووە بۆچی ڕێگەت دا نەوەیەك بەو چەواشەكارییانە گەورە بن و تەنیا كاتێك قسەت كرد كە مەترسیی وەڵامدانەوە نەما؟ ئەمە نەك هەر ئەخلاقی گفتوگۆ نییە بەڵكو جۆرێكە لە ئیفلاسی ئەخلاقی كە دەیەوێت بە پۆشاكێكی زانستیی ساختە خۆی بڕازێنێتەوە". كامەران محەمەد وادەڵاَێت.
دەنووسێت، ئەگەر لە مێژووی فیكر ڕابمێنین و ئاوڕێك لە سوقرات و برۆنۆ و ڕابیلیە و ڤۆڵتێر و گرامشی بدەینەوە، بەو ڕاستییە ئاشنا دەبین كە ڕۆشنبیری ڕاستەقینە لە سەنگەری ڕووبوونەوەدا دەردەكەوێت نەك لە كۆڵانەكانی دوای مردنەوە. ئەوانەی مۆدێلێكی ڕۆشنبیری پێشكەش دەكەن كە تێیدا وەفا و هاوڕێیەتی و حەقیقەت دەبنە قوربانیی بۆ پاراستنی ئیگۆیەكی فوتێكراو، لە ڕاستیدا تەنیا خەریكی وێرانكردنی متمانەی گشتین. كاتێك خەڵك دەبینن سەرە گەورەكان لە مردنیشدا چاویان بەیەكدا هەڵنایەت و یەكتر وەك كەرەستەی نمایش بەكاردەهێنن.
لە كۆتاییدا دەبێت بڵێین، مەرگی فیكریی ڕاستەقینە مەرگی ئەو كەسە نییە كە دەمرێت، بەڵكو مەرگی ئەو ڕەوشتەیە كە ڕێگە بە زیندووەكان دەدات كە بە ناوی شیكاریی زانستییەوە سوكایەتی بە مێژووی هاوڕێیەكی دێرینیان بكەن. ئەو گوتارە درێژانەی كە دوای ڕۆژانێكی زۆر لە سەرزەنشتكردنی خەڵك دەنووسرێن نەك هەر برینەكان ساڕێژ ناكەن، بەڵكو دەبنە بەڵگەی ئەوەی كە ڕۆشنبیری ئێمە زیاتر لە بەرگری لە خۆی دەترسێت وەك لە نەمانی حەقیقەت. بۆیە ئەوەی نەوێرێت لە ژیاندا ڕەخنە بگرێت باشتر وایە لە مردنیشدا بێدەنگییە شەرمنانەكەی خۆی نەشكێنێت، چونكە بوێریی پاش لێدانی زەنگی كۆتایی یارییەكە تەنیا ژاوەژاوێكی بێمانایە لە ناو گۆڕستانێكی چۆڵدا.