گۆڤاری
ئیكۆنۆمیست ڕاپۆرتێكی لەبارەی كاریگەرییەكانی بەردەوامی تەنگژە و ململانێكانی ئێران و ئەمەریكا بۆ سەر وڵاتانی كەنداو بڵاو كردووەتەوە، دووپات لەوە دەكاتەوە ئەگەر تا كۆتایی هاوین دۆخەكە بەمشێوەیەی ئێستە بەردەوامی هەبێت، ئەوا وڵاتانی كەنداو ڕووبەڕووی زیانی ماوەدرێژ و گەورە دەبنەوە.
لە ڕاپۆرتەكەدا هاتووە، ئەمەریكا و ئێران نزیك دەبنەوە لە شەشەم هەفتەی ڕاگەیاندنی ئاگربەست، زۆر لە وڵاتانی كەنداو هیوا و ئومێدیان لەسەر ئەوە هەڵچنی، ئەو ئاگربەستە بە خێرایی جەنگ و ململانێكان و كاریگەرییە نەرێنییەكان بۆ سەر ئابووری وڵاتەكەیان كۆتایی پێ دەهێنێت، بەڵام ئێستە خۆیان لە حاڵەتی چاودێری و چاوەڕوانی دەبیننەوە.
سەرەڕای ئەوەی جەنگ بەشێوەیەكی كاتی وەستاوە، بەڵام جارجار بەریەككەوتن لە گەرووی هورمز ڕوو دەدات و ئێرانیش هێرش دەكاتە سەر ئیمارات، ئەمەیش مانای ئەوەیە ئاشتییەكی هەمیشەیی لە ناوچەكە بوونی نییە، سەرەڕای ئەوەی جووڵەی كەشتیوانی دەریاییش لە گەرووی هورمز بە تەواوی پەكی كەوتووە.
لەگەڵ بەردەوامی گفتوگۆ و پەیام گۆڕینەوەكان لە نێوان ئەمەریكا و ئێران، بەشێك لە دانیشتووانی وڵاتانی كەنداو پرسیاری ئەوەیان لا دروست بووە كە دۆخی بەر لە جەنگ دەگەڕێتەوە، یان چی ڕوو دەدات ئەگەر دۆخەكە چەند مانگێكی تر بەمشێوەیە بەردەوامی هەبێت.
ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداو سەركەوتووە لە بەڕێوەبردنی تەنگژەكە و دەیان ملیار دۆلاری بۆ پشتیوانی ئابووری وڵاتانی ئەندام لە ئەنجوومەنەكە خەرج كرد، بەرپرسی ئەو وڵاتانە دووپات لەوە دەكەنەوە كە دەتوانن تەنگژەی زیاتریش بەرگە بگرن، بە خێرایی دۆخی ئابووری و پێشكەوتنەكان بۆ بەر لە ساتی جەنگ بگێڕنەوە، بەڵام بەردەوامی جەنگ و ململانێكان كە چەند هەفتەیەكی بۆ دانرابوو و درێژەكێشانی بۆ چەند مانگێك، مەترسی ئەوەی هێناوەتە ئاراوە كە وڵاتانی كەنداو، تووشی زیانی گەورە و ماوەدرێژ بكات و نەتوانن بە خێرایی دووبارە دەست بە پێشكەوتن و گەشەی ئابووری بكەنەوە.
لە 10ی ئایار/مایۆ، ئێران دوا پێشنیازی خۆی پێشكەشی ئەمەریكا بۆ وەستاندنی جەنگ بەشێوەیەكی هەمیشەیی كرد، وەك وەڵامێك بۆ پلانەكەی ئەمەریكا كە هەفتەیەك پێش ئەوە لەلایەن پاكستانەوە گەیەنرایە سەركردەكانی ئێران، تا ئێستەیش ئەمەریكا و تەنانەت ئێرانیش ناوەڕۆكی پێشنیازەكانی ئەمەریكایان بڵاو نەكردووەتەوە.
دیپلۆماتكارانی ناوچەكە دڵنیایی دەدەن، دۆسیەی سەرەكی كە تا ئێستە لە نێوان هەردوولا بە هەڵپەسێردراوی ماوەتەوە، ماوەی وەستاندنی پیتاندنی یۆرانیۆم و چارەنووسی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئاست بەرزی ئێرانە، هەروەها هەڵوەشاندنەوەی وێستگە ئەتۆمییەكانیش یەكێكی ترە لە گرفتەكان.
چاوەڕوان دەكرا كە ترەمپ وەڵامەكەی ئێران ڕەت بكاتەوە و دووبارە گفتوگۆكانی بردەوە ژووری چاودێری چڕ، كاریگەری و زیانەكانی جەنگ لەسەر زۆربەی وڵاتانی دنیا دەركەوتوون، لە ئەمەریكا گاڵۆنێك بەنزین گەیشتووەتە چوار دۆلار و 52 سەنت و نرخەكە بە ڕێژەی 52% بەرز بووەتەوە، لە ئێران بە ملیۆنان هاووڵاتی كاریان لە دەست داوە و بێكار ماونەتەوە.
لەبارەی وڵاتانی كەنداو گۆڤارەكە نووسیویەتی، قورسە قەبارەی زیانەكان بە وردی بزانرێت، بەهۆی بەربەست و سنوورداركردنی دەرچوونی زانیارییەكان لەلایەن حكوومەتی ئەو وڵاتانەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا كەرتی نەوت و غاز، زۆرترین زیانی پێگەیشتووە كە ڕێژەیەكی ڕەهای داهاتی گشتی تاك لە ناوچەكە پێوەستە بە نەوت و غازەوە.
سێیەكی هەناردەی نەوتی سعوودیە كەمی كردووە و هەناردەی نەوتی ئیمارات بۆ نیوە كەمی كردووە، بەڵام كوێت و قەتەر بە تەواوی هەناردەكردنی نەوت و غازیان وەستاوە.
ئەمین ناسر بەڕێوەبەری كۆمپانیای ئارامكۆی سعوودی لەوبارەیەوە گوتی، ئەگەر بازرگانی و گواستنەوەی دەریایی چەند هەفتەیەكی تر بەمشێوەیە بەردەوامی هەبێت، ئەوا زیانەكان فراوانتر دەبن و نەوت و غاز لە وڵاتانی دنیا، تەنگژە دروست دەكەن و ناتوانرێ بە ئاسانی دۆخەكە ئاسایی بكرێتەوە، بگرە تا 2027 دەبێ بە ڕژدی كار بكرێت، تا بتوانرێ دۆخەكە بۆ كاتی پێش دەستپێكی جەنگ بگەڕێنرێتەوە.
لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا كەشتییەكی پڕ لە غازی شلی قەتەر توانی بە گەرووی هورمز تێپەڕێت، كە ئەمەیش یەكەم كەشتی غازی ئەو وڵاتە بوو، لە دوای دەستكردن بە جەنگ بتوانێ گەرووەكە ببڕێت و بگاته ئاوەكانی دەریای عەرەبەوە، كەشتییەكە ڕێڕەوەكانی باكوری ئاوەكانی ئێرانی گرت كە لەو ئاوانە پاسداران دەیانەوێ باجی تێپەڕین لە كەشتییەكان وەربگرن.
سەرچاوەیەك لەوبارەیەوە گوتی، بە هیچ شێوەیەك قەتەر باجی گومرگی بۆ تێپەڕینی ئەو كەشتییە بە ئێران نەداوە، بگرە لەبری ئەوە ڕێككەوتنێك لە نێوان ئێران و پاكستان هەیە كە تاران ڕێگە بەوە بدات، غازی قەتەری بە گەرووی هورمز تێپەڕێ و بگاتە پاكستان. چونكە ئیسلام ئاباد ئێستە پێویستییەكی گەورە و زۆری بە غاز هەیە. بۆیە چاوەڕوان دەكرێ ئێران زیاتر ڕێگە بە كەشتییەكانی پڕ لە غازی قەتەری بدات.
گۆڤارەكە نووسیویەتی، تەنیا غاز و نەوت نین كە زیانی گەورەیان بە گەشەی ئابووری وڵاتانی كەنداو گەیاندووە، بگرە كەرتی گەشتیاری و گواستنەوەیش كە ڕێژەی 11%ی داهاتی گشتی تاك لەخۆ دەگرێت، بە تەواوی تووشی كۆسپ بووە و پەكی كەوتووە، بەتایبەت ئیمارات زۆرترین زیان بەر كەشتی گەشتیاری پێگەیشتووە.
بەوهۆیەوە ڕێژەی مانەوەی گەشتیاران لە هۆتێلەكانی ئیمارات 80% كەمی كردووە، بەوهۆیەوە بە هەزاران كارمەند و كرێكاری كەرتی هۆتێل و گەشتیاری لە كارەكانیان دەركراون و بێكار ماونەتەوە. لە بەحرێن ڕێژەی هاتنی گەشتیار بۆ هۆتێلەكان 64% كەمی كردووە.
توانای بەرگەگرتنی ئەو دۆخە لەلایەن وڵاتێكی كەنداوەوە لەگەڵ یەكێكی تر جیاوازە، قەتەر دووپات لەوە دەكاتەوە كە دەتوانێ چەند مانگێكی تر بەرگەی ئەو دۆخە بگرێ، سەرەڕای ئەوەی بە نزیكەی تەواوی داهاتەكانی هەناردەكردنی غازی شل و هیلیۆمی لە دەست داوە.
هاوكات بانكەكانی ئیمارات سەرمایەی گەورە و زەبەلاحیان تێدایە، بۆیە دانەوەی قەرزیان لەو ماوەیە لە هەزاران كۆمپانیا هەڵپەسارد و قەرزەكانیان لەو دۆخە سەختەی ئێستە وەرنەگرتەوە، ئەمەیش بەهۆی یارمەتیدانیان بە گوژمەی 1.6 ملیار دۆلار لەلایەن حكوومەتی ئیماراتەوە.