دەیڤد پترایۆس فەرماندەی پێشووی هێزەكانی ئەمەریكا لە دوای هێرشی ئەو وڵاتە بۆ سەر عێراق لە 2003 و گەورە جەنەراڵی خانەنشینكراوی ئەمەریكی، لە ڕۆژنامەی
واشنتن پۆست نووسیویەتی، ئەوەی لە عێراق ڕوو دەدات، جەنگێكی ئاسایی نییە دژی گەندەڵی و پرۆسەی دادگاییكردنی تۆمەتباران، بگرە هەستانەوەی چەمكی دەوڵەتە لەو وڵاتە و دەرخستنی تواناكانیەتی. ململانێ قووڵ و ناهاوسەنگی ئێستەی هێز لە ناوچەكە دەرفەتێكی گەورەی خستووەتە بەردەم عێراق، تا هێز و شكۆی دەوڵەت لە وڵاتەكە بگێڕێتەوە.
كۆمەڵێك ڕووداو روو دەدەن كە زۆر گرنگییان له ڕۆژانی دوایی پێ نادرێت، یەكێك لە گرنگترین ئەو رووداوانە پێشهاتە سیاسییەكانی نوێیە لە عێراق، ئەویش گەڕانەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتە لە دوای چەندان ساڵ، هەڵمەتی دژە گەندەڵی دووپات لە پێویستی زۆری دەوڵەتێكی بەهێز دەكاتەوە، بەڵام تا ئێستەیش ئاڵنگاری زۆری لە بەردەمدایە.
بە پشتبەستن بە فەرمانی ئەنجوومەنی باڵای دادوەری، هێزەكانی دژە تیرۆر توانیان زیاتر لە 60 كەسایەتیی سیاسی و بەرپرس لە بەغدا و شارەكانی تر بە تۆمەتی گەندەڵی بگرن، بەشێكیان لە هەرێمی كوردستان گیران و ڕادەستی دەزگەی دژە تیرۆری عێراق كرانەوە و پارێزبەندی لەسەر 10 پەرلەمانتار هەڵگیرا و بە گوێرەی زانیارییەكان، ئەو هەڵمەتە گرتنی زیاتر لە 200 كەس لەخۆ دەگرێت.
پێشهاتەكان فراوانتر بوون، كاتێك دادگاكان فەرمانی دەستگرتن بەسەر موڵكی ئەو كەسانەی بە تۆمەتی گەندەڵی گیراون دەركرد، هەروەها حكوومەتی بەغدا مۆڵەتی تا 30ی ئەیلوول/سێپتێمبەری بە گرووپە چەكدارەكانی دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت دا تا چەكەكانیان ڕادەست بكەن، ئەو پێشهاتانە گرنگی و بایەخیان لە ناسنامەی ئەو كەسانە نییە كە گیراون، چونكە پێشتریش عێراق هەڵمەتی دژە گەندەڵی ئەنجام داوە، ئەوەی هەڵمەتی ئەمجارەی جیاواز كردووە، ئەوەیە كە دامەزراوە گرنگەكانی عێراق، وەك دەسەڵاتی دادوەری و سەرۆكایەتی حكوومەت و دامەزراوەكانی تەناهی بە هاوئاهەنگییەكی زۆرەوە كاریان كرد و كار دەكەن بۆ گێڕانەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر وڵاتەكە.
لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا بە ڕوانین لە بڕیاربەدەستی ئەمەریكا بۆ عێراق، وەك كێشەیەك وێنای عێراق كراوە كە پێویستە بەڕێوە ببرێت، بەڵام ئەمڕۆ دەتوانرێ لە واشنتن پرسیارێكی جیاوازتر بكرێت، ئایا عێراق دواجار بووە خاوەن گرنگیی ستراتیجیی خۆی؟
دیمەنی جیۆپۆلەتیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوو بە تەواوی گۆڕاوە، ئێران تووشی نسكۆی گەورەی سەربازی بووە و حزبوڵا بە تەواوی لاواز بووە و ڕژێمی ئەسەد لە سووریا ڕووخاوە، گومان لەوەدا نییە ئێران تا ئێستەیش هێزێكی هەژموونسەپێنە لە ناوچەكە، دەیەوێ هەژموونی گەورەی سیاسیی خۆی لە عێراق بپارێزێت و پشتیوانی لە گرووپە چەكدارە هاوپەیمانەكانی بكات و تواناكانی لە گەرووی هورمز پێشان بدات، بەڵام هاوسەنگی هێز لە ناوچەكە بە تەواوی گۆڕاوە و لە ژێر ئاڵۆزییەكی گەورەی ستراتیجیدایە، ئەمەیش دەرفەتی گەورەی بۆ ئەو وڵاتانە ڕەخساندووە كە دەتوانن دۆخەكە بقۆزنەوە و یەكێك لەو وڵاتانەیش عێراق كە دەتوانێ ئەم دەرفەتە گەورەیە بفۆزێتەوە.
پرسیاری سەرەكی ئێستە ئەوە نییە كە ئایا عێراق دەتوانێ ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش لەناو ببات، چونكە هێزەكانی تەناهیی ئەو وڵاتە بە پشتیوانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە كردەیی ئەمەیان كرد، ئێستە ئاڵنگاری و كێبەركێی سەرەكی ئەوەیە كە تواناكانی عێراق لە دوای هەڵبژاردن و پێكهێنانی حكوومەت دووبارە بۆ دەستی دەوڵەت دەگەڕێتەوە؟.
ململانێی ئەمڕۆ لە ناوخۆی عێراق لە دەوری توانای دەوڵەت لە گێڕانەوەی دەسەڵاتەكانی دەخولێتەوە و ململانێیەكی یەكلاكەرەوە بوونی هەیە و پێوەست نییە بە جیۆگرافیاوە، بەڵكو بە حوكمكردنەوە، بابەتەكە چیتر پێوەست نییە بەوەی كێ كۆنترۆڵی ئەو شارەی بە دەستەوەیە، بەڵكو پێویستە بەوەی كام دامەزراوە شەرعییەتی تەواوی هەیە.
لە كۆتاییدا ئەمە كێبەركێیەكی توندی نێوان دامەزراوەكان و تۆڕەكانی گەندەڵییە، ئایا دادگاكان دەتوانن سەروەریی یاسا بە خێراییەكی زۆر بەهێز بكەن و بەر لە بڵاوبوونەوەی گەندەڵی بگرن؟ ئایا دامەزراوەكانی تەناهی وڵات دەتوانن دەسەڵاتی دەوڵەت بێ ڕووبەڕووبوونەوە و پێكدادان و دروستكردنی پشێوی ناوخۆیی بەهێز بكەن؟ ئایا وەزارەتەكان لێهاتوون لەوەی خزمەتگوزارییەكان بە ئاستێكی گەورەتر و باشتر لە سیستمێكی پڕ لە مەحسووبییەت پێشكەش بكەن؟ ئایا ناسنامەی نیشتمانی دەتوانێ بەسەر وەلائی مەزەوی و چینی جیاجیا سەر بكەوێت؟
ئەو پرسیارانە ناتوانرێ بە هەفتەیەك و مانگێك وەڵام بدرێنەوە، بگرە ڕێڕەوی عێراق لە چەندان ساڵی داهاتوو دیاری دەكەن، بەڵام ڕووداوەكانی ئەمدواییە ئاماژەن بەوەی بەشێك لە دامەزراوەكانی عێراق بەلای كەمەوە دەیانەوێ سنووری دەسەڵاتیان تاقی بكەنەوە و دەزگەی دژەتیرۆری عێراق، جێگەی بایەخپێدانی تایبەتە و توانیویەتی دۆسیەی تەناهی بەشێوەیەكی زۆر لێهاتووانە و پیشەییانە بگرتە دەست، گوێڕایەڵی ڕاستەوخۆی سەرۆك وەزیرانە لەبری وەزارەتی بەرگری و لە هەڵمەتی هەستیاری سیاسی حكوومەت بەكار دەهێنریت، ئەو هەڵمەتانەیش دووپات لە بەهێزكردنی دەسەڵاتی دەوڵەت دەكەنەوە و تەنیا لێكۆڵینەوەیەكی تاوانباران و گەندەڵكاران نییە.
بە دڵنیاییەوە پێویستە وریایی زۆر هەبێت، هەڵمەتەكە تا ئێستە نەیسەلماندووە كە كام لایەنی سیاسی لە سەرەوەی یاسایە، چونكە هەوڵەكانی نەهێشتنی گەندەڵی نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی بەرژەوەندی سیاسی و میلیشیاكان بخاتە مەترسییەوە كە زۆر پارێزگاری لێ دەكەن، ئەمەیش بە یەكجاری سنووری دەسەڵاتی دەوڵەت دیاری دەكات و سەركەوتووی دەكات.
تەنیا گرتنی كۆمەڵێك بەرپرس عێراق ناگۆڕێت، بگرە پێویستە لێكۆڵینەوەكان لە دادگایەكی دادپەروەرانە و ئاشكرا ئەنجام بدرێن، بەمشێوەیە دامەزراوەكانی دەوڵەت وەك دەزگەی جێی متمانە و ڕێزگرتن لە یاسا و دادگا دەردەكەون، چاكسازی نابێ تەنیا ببێتە كارێكی رۆتینی ماوەماوە.
دواجار ئەو ململانێیە لە نێوان دامەزراوەكان دەبێتە هۆكارێك بۆ فێربوون و هاوئاهەنگیكردنی زیاتر، تۆڕەكان سەلماندوویانە كە سەردەمی نەمرییە و پشتبەستن بە بەخشینی سامان بۆ ڕێگرتن لە ڕووبەروبوونەوەكان سوودی نییە و ناتوانن ڕووبەڕووی دەوڵەت بوەستنەوە، بە پێچەوانەوە هەوڵی خێرا هەیە كە بەرژەوەندییە باڵاكانی دەوڵەت بگێڕدرێتەوە و بخرێتە سەرووی هەمووانەوە.
ئەو پێشهاتانە ئەگەری جیاوازییەكی تر لە عێراق دروست دەكات كە ساڵانێكە جێی مشتومڕە، عێراق كە وەك گۆڕەپانی سەرەكیی ئەمەریكا و ئێران و توركیا و وڵاتانی كەنداو و ڕێكخراوەكانی تیرۆریستی و گرووپە چەكدارەكانە، بەڵام داهاتووی عێراق دواجار لەلایەن لایەنەكانی دەرەوە دیاری ناكرێت، بەڵكو توانای دامەزراوەكانی بەرانبەر بە تۆڕی گەندەڵی و هەژموونەكان كە لە زۆر بوارەوە ماوەیەكی زۆرە كۆنترۆڵی وڵاتەكەیان كردووە.
ئەمەریكا ناتوانێ بە نوێنەرایەتیی عێراق ئەم كارە بكات و ناكرێ هەوڵی ئەنجامدانی ئەو كارەیش لەبری عێراق بكات، بەڵام دەتوانێ پشتیوانی دامەزراوەكانی عێراق بكات و تا لێهاتووانەتر و بەرپرسیارانەتر و پابەندانەتر بەرانبەر بە نیشتمانەكەیان مامەڵە بكەن، پشتیوانیكردنی ئەو دامەزراوانە سەركەوتنی لە جێگیركردنی دۆخی وڵاتەكە سەلماندووە.
بەر لە 20 ساڵ، عێراق گۆڕەپانی سەرەكی جەنگ بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئێستە دۆخەكە زۆر جێگەی بایەخ و گرنگی زیاترە، تاقیكردنەوەی میحوەری دامەزراوەكانی دەوڵەت كە لە هەناوی چەندان دەیە لە حوكمی دیكتاتۆری و توندوتیژی مەزەوی و تیرۆر و گەندەڵی و دەستوەردانی دەرەكی دروست بوون.
لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوو پرسیاری سەرەكی ئەوەبوو ئایا دەوڵەت لە عێراق دەتوانێ بمێنێتەوە؟ بەڵام ئێستە پرسیار ئەوەیە، ئایا دەوڵەت دەتوانێ بە كردارەكی حوكم بكات؟ وەڵامی ئەو پرسیارە تەنیا بۆ عێراقییەكان گرنگ نییە، بەڵكو بۆ ئەو وڵاتانەیش كە دەیانەوێ هاوسەنگی و ئارامی لە ناوچەكە بوونی هەبێت.