بودجەی گشتی ئاوێنەی ڕاستەقینەی ئابووری هەر وڵاتێكە، بودجە تەنیا قەبارەی داهاتوو و تێچوو ناخەمڵێنێت، بەڵكو ئاستی شەفافییەت و لێهاتوویی ئیدارەی پارەی گشتی و توانای حكوومەت بە پابەندبوون بە بنەماكانی لێپرسینەوە و دروستكردنی حكوومەتێكی تەكنۆكرات دەگرێتەوە.
ئەو وڵاتانەی كە ئابوورییەكەیان پشت بە دەرامەتی سروشتی دەبەستێت "ریعی" وەك عێراق، بودجە گرنگییەكی دوو هێندە دەبێت، چونكە دەبێتە ئامرازێكی سەرەكی بۆ گۆڕینی سامانی سروشتی بۆ پڕۆژەی وەبەرهێنان و گەشەپێدان كە توانای بەدیهێنانی گەشەیەكی بەردەوامی و درێژمەودای لێ بكەوێتەوە.
سەرەڕای ئەوەی یاسای بەڕێوەبردنی دارایی
عێراق ژمارە شەشی ساڵی 2019، بنەماكانی شەفافییەتی فراوان كرد و حكوومەتی ناچار كرد كە داتا و زانیاری دارایی بەگوێرەی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان بڵاو بكاتەوە، لە سەرووی هەموویانەوە ڕووپێوكردنی بودجەی كراوە، بەڵام تا ئێستەیش ئاڵنگاری زۆر پێوەست بە بڵاوكردنەوەی زانیاری دارایی هەیە، بەشداری هاووڵاتییان لە چاودێری خەرجی گشتی و ئاستی شەفافییەت لە بەڕێوەبردنی پارەی گشتی، گرنگییەكی تەنیا لە ڕوانگە یاساییەكەوە كەم ناكرێتەوە، بەڵكو درێژ دەبێتەوە و كاریگەری ڕاستەوخۆ لەسەر متمانەی وەبەرهێنەران و لێهاتووی دامەزراوەكان و توانای دەوڵەت لە بەدیهێنانی گەشەپێدان دروست دەكات.
ئابووری عێراق سەرەڕای ئەوەی خاوەنی یەكێك لە گەورەترین یەدەگەكانی نەوتە لە دنیا، بەڵام ڕووبەڕووی ئاڵنگاری گەورە بووەتەوە، تا ئێستەیش بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێ و دامەزراوەكانی دەوڵەت بە دەست گەندەڵی دەناڵێنن، فرەجۆركردنی سەرچاوەی داهات زۆر لاوازە، متمانەی هاووڵاتییان بە كەرتی بانكی پاشەكشە دەكات، جیا لە كاریگەری ململانێی سیاسی و هەرێمی لە 2003ەوە بوونی هەیە و بووەتە هۆی ئەوەی بودجەی گشتی لەو كاتەوە تا ئێستە گەشەیەكی زۆر كەم لە عێراق دروست بكات، لە كاتێكدا ئەو فراوانی و زۆرەی پارە دەبوو بۆ گەشەپێدانێكی درێژمەودا و ژێرخانێكی گەشەسەندوو و ئابوورییەكی پشتئەستوور بە فرەجۆری سەرچاوەی داهات بهاتایە گۆڕان.
خوێندنەوەی بودجەی گشتی عێراق ناكرێ تەنیا لەسەر قەبارەی ئەو بڕە پارەیەی بۆی تەرخان كراوە، یان ئەو ژمارانەی كە خەرج كراون كورت بكرێتەوە، بەڵكو درێژ دەبێتەوە بۆ هەڵسەنگاندنی چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی ئەو هەموو سەرچاوەیە و توانای بەدیهێنانی گەشەپێدان و بەهێزكردنی دەرفەتی وەبەرهێنان و باشتركردنی خزمەتگوزاری گشتی و دروستكردنی دامەزراوەی دارایی لێهاتوو و شەفاف. لەو ڕوانگەیەوە دەكرێ شیكارێكی پێشكەوتنی بودجەكانی عێراق لە 2003ەوە بكەین.
ئەو شیكارییە تەنیا ئاشكراكردنی ژمارە لە واقیعی ئێستەی ئابووری عێراق و هۆكارەكانی بوونی بۆشایی گەورە لە سەرچاوەی دارایی و ئاستی گەشەپێدان و دەرفەتی چاكسازی داراییو كارگێڕی لە قۆناغەكانی داهاتوو دەخاتە ڕوو، عێراق یەكێكە لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی دنیا بەهۆی یەدەگی زۆری نەوتەوە و خاوەنی پێنجەم گەورەترین یەدەگی نەوتە لە دنیا، ئەمەیش داهاتی زۆر زەبەلاحی لە دوو دەیەی ڕابردوو بۆ حكوومەت دەستەبەر كرد، لەگەڵ بەرزبوونەوەی بەردەوامی ئاستی داهات و بودجەی گشتی، بەڵام ئەو هەموو پارە زۆرە كاردانەوەی لەسەر ئاستی گەشەپێدانی ئابووری و كوالێتی خزمەتگوزارییەكان و فرەجۆركردنی سەرچاوەی داهات دروست نەكرد، ئەمەیش بووەتە پرسیارێكی گەورە، ئایا كێشە لە كەمی داهات و پارە بوو، یان ڕێی بەڕێوەبردن و بەكارخستنی ئەو داهاتە زەبەلاحە؟
لە ساڵی 2003 بودجەی عێراق 6.1 ملیار دۆلار بوو، یەكەم بودجەی گشتیی وڵات بوو دوای ڕووخانی ڕژیمی بەعسی ڕووخاو، لە ماوەی چەند ساڵێكی كەم بودجە هەنگاو بە هەنگاو بەرز بووەوە، بەهۆی زۆری هەناردەكردنی نەوت و بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، تا گەیشتە 50 تا 70 ملیار دۆلاری ئەمەریكی لە 2004 تا 2010.
لە 2011ەوە بودجە بەرز بووەوە بۆ 82 ملیار و لە 2012 بۆ 100 ملیار و لە 2013 بۆ 118 ملیار دۆلار و 2014 بۆ 150 ملیار دۆلار بەرز بووەوە، سەرەڕای ئەوەی تەنگژەی تەناهی و سیاسی كە لەگەڵ هاتنی داعش چەند پارێزگایەكی عێراقی گرتەوە، كاریگەرییەكی ئەوتۆی نەبوو لەسەر هەناردەكردنی نەوت و داهات بەردەوامی هەبوو.
لەو ساڵانەی كە داعش لە عێراق بوونی هەبوو، داهات و بودجە لە نێوان 80 تا 100 ملیار دۆلار بوو، بەڵام دوای نەمانی داعش دووبارە بودجە بەرز بووەوە و لە 2023 تا 2025 گەیشتە سەرووی 135 ملیار دۆلاری ئەمەریكی، ئەمەیش گەورەترین بودجە بووە لە مێژووی عێراق.
لە ڕێی ئەو ژمارانەوە و خوێندنەوەی یاساكانی بودجە دەردەكەوێ كە خەرجی حكوومی و بەكارخستن لە 2003ەوە تا ئێستە 22 هێندە زیاتر بەرز بووەتەوە، ئەمەیش بە پێچەوانەی قەبارەی داهاتی نەوتە كە لە دوو دەیەی ڕابردوو چووەتە ناو گەنجینەی دەوڵەتەوە.
سەرجەم بودجەكانی عێراق ئەو ڕاستییە پشتڕاست دەكەنەوە كە نەوت سەرچاوەی سەرەكی داهاتی گشتییە و زیاتر لە 90%ی داهاتی گشتی وڵات پێكدەهێنێت، ئەمەیش بەو مانایە دێ كە فراوانكردنی بودجە لە ئەنجامی گەشەی كەرتەكانی تری بەرهەمهێنان نەبووە، وەك كشتوكاڵ و پیشەسازی و گەشتیاری و تەكنەلۆجیا، بەڵكو بەهۆی بەرزی نرخی نەوت و زۆربوونی ئاستی هەناردەكردنی نەوت بووە لەلایەن عێراقەوە.
بەمشێوەیە سیاسەتی دارایی عێراق بەشێوەیەكی راستەوخۆ پێوەستە بە بازاڕی وزەی دنیا، كاتێك نرخی نەوت بەرز دەبێتەوە، بودجە زیاتر و فرەوانتر دەبێت، كاتێك نەوت دابەزێت، گوشاری دارایی زۆر لەسەر عێراق دروست دەبێت، جا ئەمە لەسەر خەرجی بەكارخستن و حكوومی بێت یان وەبەرهێنان.
تەنگژەكان فشەڵی نموونەی ئابووری عێراق دووپات دەكەنەوە، ساڵەكانی 2014 و 2020 و 2022 بودجەی گشتی لە وڵات ئامادە نەكرا و حكوومەت ناچار بوو پشت بە بنەمای خەرجی یەك لەسەر 12 ببەستێت، لە بودجەی ساڵانی پێشوو بۆ خەرجییە سەرەكییەكان، ئەمە تەنیا ڕێوشوێنێكی ژمێریاری نەبوو، بەڵكو كاردانەوەی سنوورداری توانای سیستمی دارایی و پلاندانانی درێژ مەودای عێراق بوو لە پەراوێزی تەنگژەی سیاسی و ئابووری كە وڵاتی گرتووەتەوە.
هاوكات وەستان لە تێپەڕاندنی یاسای بودجە مانای دواخستنی پڕۆژەكانی وەبەرهێنان و هێواشكردنەوەی جێبەجێكردنی پرۆژەكانی ئاوەدانكردنەوە و جۆرێك لە پاشەكشە لە كەرتی تایبەت و كەمبوونەوەی متمانەی وەبەرهێنەران، چونكە وەبەرهێنان پێویستی بە ڕوانینێكی دارایی جێگیر و ڕوون هەیە.
گەیشتی بودجەی ساڵێكی وڵات بە 135 ملیار دۆلاری ئەمەریكی ئاماژەیەكە بۆ بەهێزی ئابووری، بەڵام شیكاری ئابووری دووپات لەوە دەكاتەوە كە قەبارەی بودجە بە تەنیا بەس نییە بۆ ئەوەی حوكم لەسەر ئەدای ئابووری وڵات بدەیت، ئابوورییە بەهێزەكان بە قەبارەی خەرجی حكوومی ناپێورێن، بەڵكو بە توانای گۆڕینی ئەو خەرجییانە بۆ بەرهەمهێنان و دەرفەتی كار و وەبەرهێنان و گەشە لە كەرتە نانەوتییەكان دەتوانرێ پێوانە بكرێن.
ئەگەر زۆرینەی بودجە بۆ مووچە و خەرجی بەكارخستن و پشتیوانی بڕوات، بێ بەدیهێنانی فرەوانكردن و پەرەپێدانی كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵ و خزمەتگوزاری گشتی، شوێنپێی گەشەپێدان لەو وڵاتە بە تەواوی سنووردار دەبێ و تێچووی خەرجی گشتیش بەردەوام بەرز دەبێتەوە.
لە 2003ەوە تا ئێستە سەتان ملیار دۆلار لە ڕێی فرۆشتنی نەوت و بە میكانیزمی بودجەوە هاتووەتە عێراق، بەڵام تا ئێستەیش وڵات ڕووبەڕووی گرفتی گەورەی دابینكردنی كارەبا و ئاو و ڕێگە و نیشتەجێبوون و بێكاری و خزمەتگوزاری تەندروستی و فێركردن دەناڵێنێت، ئەو بەو مانایە نایەت كە سەرجەم ئەو پارەیە بەهەدەر دراوە و هیچ ئەنجامێكی نەبووە، بەڵكو ئاماژەیە بەوەی ئەو قەبارە زۆرەی داهاتی گشتی كاردانەوەی گونجاوی لەسەر ئاشتی گەشەپێدان نەبووە.
لێرەوە ڕۆڵی لێهاتووی و شیاوی لە خەرجی گشتی و بوونی پلان و چاودێری دارایی و شەفافییەت و ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی دەردەكەوێت، چونكە ئەوانە هۆكارگەلێكن كە بەكەمتر لە قەبارەی بودجە و داهاتی گشتی لێیان دەڕوانرێت.
ئاراستەكانی حكوومەتی ئێستە لە بودجەی 2026 بۆ ئەوەیە كە خەرجیی دارایی كەمتر ببێتەوە و داهاتی نانەوتی زیاتر بكرێ و حكوومەتی ئەلیكترۆنی گەشەی پێ بدرێت، ئەگەر ئەو سیاسەتانە چاكسازی ڕاستەقینە لە دامەزراوەكان بهێننە دی، ئەوا سەرەتای گۆڕانێكی گەورە لە بەڕێوەبردنی كەرتی دارایی گشتی، لە ڕێی گەشەپێدانی چاودێری ئەلیكترۆنی و كەمكردنەوەی بەهەدەردان و پشتیوانی كەرتی تایبەت و فرەجۆركردنی داهات.
بودجەكانی عێراق لە 2003ەوە جیاوازییەكی ئابووری ڕوونیان لێ بەدی دەكرێ، وڵاتەكە یەكێك لە خێراترین هەنگاوەكانی زیادبوونی خەرجی گشتی بەخۆیەوە بینیوە لە ناوچەكە، بەڵام ئەو زیادبوونی خەرجییە بۆ گەشەپێدانی ئابووری و ژێرخان نەگۆڕاوە، سەرەڕای ئەوەی قەبارەی ئەو پارەیەی لە بەردەست بووە، گەورە و زەبەلاح بوو.
ئەمڕۆ عێراق لە بەردەم دەرفەتێكی نوێیە، ئەگەر حكوومەتی ئێستە سەركەوتوو بێ لە گۆڕینی بودجە لە ئامرازێكی خەرجی گشتییەوە بۆ ئامرازی وەبەرهێنان، خەرجییەكانی كرد بە بەرهەمهێنان و شەفافییەتی زیاتر كرد و دژی گەندەڵی وەستایەوە و پشتیوانی وەبەرهێنانی كرد، ئەوا بودجەی ساڵانی داهاتوو سەرەتای قۆناغێكی تری ئابوورییەكی جیاواز دەبن لە عێراق.
بەڵام ئەگەر بودجە وەك بارمەتیەكی زیاد لە پێویستی نەوت و داهاتەكەی بێت و خەرجی بەكارخستن بەردەوام لەسەر حیسابی وەبەرهێنان بەرز ببێتەوە، ئەوا گەورەی ژمارەكان بەردەوام دەبن لە خەرجی گشتی، خەرجی گەشەپێدان كەمتر دەبێتەوە. بۆیە ئێستە گەورەترین ئاڵنگاری لەبەردەم عێراق زیادبوونی داهات نییە، بەڵكو بەڕێوەبردنی داهاتە بە شیاوی و لێهاتوویی و گۆڕینیەتی بۆ ئابوورییەكی فرە سەرچاوە و جێگیر.