چاوەكان لەسەر ئەمەریكایە كە تا لە چەند ڕۆژی داهاتوودا عەلی زەیدی سەرۆكی حكوومەتی عێراق بە سەردانێكی فەرمی بگاتە كۆشكی سپی، ئەو سەردانە لە كاتێكی زۆر هەستیاردایە و هاوكاتە لەگەڵ هەڵمەتی فراوانی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی و پرۆسەی چەكداماڵینی میلیشیاكان، ئەمەیش وایكردووە كە زیدی بخاتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی گەورەوە، ئەویش سەركەوتنە لە جێبەجێكردنی ویستەكانی ئەمەریكا و گەیشتنە بە هاوبەشایەتی ئابووری و ستراتیجی لەگەڵ واشنتن.
مینا عورێبی لە گۆڤاری
فۆرن پۆلسی نووسیویەتی، هەڵكوتانی هێزەكان بۆ سەر گەندەڵكاران و گرتنی بڕی زەبەلاحی پارە و زێڕ و چەك لە ناو ماڵەكان و لە ژێر زەوی و باغەكان، دیاردەیەكی ئەكشنئامێز و سينهمایی بوو، لەگەڵ ئەوەیشدا دەسەڵاتی دادوەری عێراق ڕای گەیاند، توانیویانە دەست بە 106 ملیۆن دۆلار لە پارەی دزراو و سپیكراو بگرن، لەگەڵ بەردەوامی لیكۆڵینەوەكان و كردنەوەی دۆسیەی تر و گرتنی پارە و سامانی تر، بەڵام تا ئێستە ئەنجامی كۆتایی ئەو پارەیەی گیراوە و گەڕێنراوەتەوە ڕانەگەیەنراوە.
عورێبی قسەكانی دادوەر مونیر حەدادی ڕاوێژكاری یاسایی سەرۆكی حكوومەتی هێناوەتەوە كە دەڵێ، خەمڵاندنەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە لە 2003ەوە دەوڵەتی عێراق بڕی تریلیۆنێك دۆلاری لە گەندەڵی لە دەست چووە، ئەمەیش دەكاتە زیاتر لە 15 ساڵ كۆی خەرجیی حكوومەت، ئەم هەنگاوانە پێچەوانەی قەبارەی ئەو ئاڵنگارییانەن كە حكوومەت ڕووبەڕووی دەبێتەوە، بۆ دەستكردن بە پرۆسەی چاكسازی لە ناو دامەزراوەكانی دەوڵەت.
گەندەڵی بابەتێكی نوێ نییە لەلایەن حكوومەتەكانی عێراقەوە، سەرۆك وەزیرانەكانی پێشوویش بەهەمانشێوە مامەڵەیان كردووە و حەیدەر عەبادی كە لە هەشتی ئەیلوول/سێپتێمبەری 2014 سەرۆكایەتی حكوومەتی گرتە دەست و تا 25 تشرینی یەكەم/ئۆكتۆبەری 2018 بەردەوام بوو، بە وردی كاری لەسەر نەهێشتنی دیاردەی "سەربازی وەهمی" لە ڕیزی سوپا و هێزەكانی تەناهی دەكرد.
لە بەرانبەردا مستەفا كازمی كە لە حەوتی ئایار/مایۆی 2020 تا 27ی تشرینی یەكەم/ئۆكتۆبەری 2022 سەرۆكی حكوومەت بوو، فەرمانی بە لێكۆڵینەوە و كردنەوەی دۆسیەكانی گەندەڵی لە ناو دامەزراوەكانی دەوڵەت كردەوە، بەڵام دواتر محەمەد شیاع سوودانی كە شوێنی كازمی گرتەوە، تۆمەتباری كرد بەوەی كەموكورتی لە مامەڵەكردن لە دۆسیەی "دزی سەدە" كردووە.
ئەو دەسپێشخەری و هەڵمەتانەی سەرۆكی حكوومەتەكانی عێراق سەرەڕای ئەوەی بەشێوەیەكی كاتی و دەرئەنجامی كاتی هەبووە، بەڵام نەبووەتە هۆی ئەوەی گۆڕانی ڕیشەیی لە ژێرخانی گەندەڵی عێراق بكات، تا ئێستەیش ژێرخانی عێراق و دامەزراوەكان و جومگەكانی دەوڵەت لێوانلێون لە گەندەڵی.
هەڵمەتی ئێستە كە لە دوای گرتنی جێگری پێشووی وەزیری نەوت عەدنان جومەیلی دەستی پێ كرد، كە یارمەتیدەر بوو لەگەڵ لێكۆڵەران و ناوی بەرپرسانی تری ئاشكرا كرد، ئەمەیش وایكرد دادگە دەسبەجێ فەرمانی گرتن بۆ بەرپرسانی تر و پەرلەمانتارانی تریش دەربكات و هێزەكانی تەناهیش فەرمانەكان جێبەجێ بكەن.
عورێبی دەڵێ، ئەو هەڵمەتەی ناوی لێ نراوە "هێرشی بەرەبەیان" لەلایەن حكوومەت و میدیاكانی عێراقەوە، لە باشترین حاڵدا هەنگاوێكی سنووردارە و هەرگیز ناتوانێ تەواوی تێوەگلاوانی دۆسیەكانی گەندەڵی بگرێت، لە خراپترین حاڵەتیش ئامرازێكە بۆ دووبارە ڕێكخستنەوەی هاوسەنگی هێز، جیا لەوەی پڕۆژەیەكی نیشتمانی فراوان و بەرنامە بۆ دانراو بێ، بۆ نەهێشتن و ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی.
گومانەكان لەسەر هەڵمەتی "هێرشی بەرەبەیان" زۆرن، بەڵام زۆرینەی گیراوان سەربە ڕەوتی سیاسی سەرۆكی پێشووی حكوومەت محەمەد شیاع سوودانی و هاوپەیمانی عەزمن كە موسەننا سامەڕایی سەرۆكایەتیی دەكات، ئەمەیش دەرگەی تۆمەتبەخشینی لەلایەن خەڵك و سیاسییەكانەوە كردووەتەوە و دووپات لەوە دەكەنەوە، هەڵمەتە زۆر دادپەروەرانە نییە، بەڵكو ئامرازێكە بۆ یەكلاكردنەوەی حیساباتی سیاسی و لاوازكردنی نەیاران، لەبری ئەوەی خواستێكی ڕاستەقینەی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی بێ لە ڕیشەوە.
هەنگاوی لەمجۆرە پێویستییەكی یەكجار زۆرە بۆ عەلی زەیدی كە لە ئایار/مایۆی ڕابردوو دەسەڵاتی گرتە دەست و كاندیدی یەكلاكەرەوەی نێوان هێزەكانی شیعە بوو، لە ڕووی سیاسی و پێگەی جەماوەری و حزبییەوە زۆر هەژارە، بۆیە پێویستی بە گرتنەبەری هەنگاوی لەو چەشنەیە بۆ كۆكردنەوەی خەڵك لە دەوری خۆی و بەكارهێنانیان وەك پاڵپشتێكی بەهێز تا حكوومەتەكەی لەسەر كار بمێنێتەوە.
بەهۆی ئەو هەڵمەتەیشەوە، ئێستە زەیدی توانیویەتی وێنای خۆی لە هزری خەڵكی عێراق زۆرباش و بەهێز بكات و زۆر لە خەڵك بە "پیاوی گەل" ناوی دەبەن، بەڵام لەگەڵ ئەوانەیشدا پێویستە پەلە نەكرێت لە بڕیاردان لەسەر حكوومەتی زەیدی، چونكە تا ئێستە دوو مانگی لە پۆستەكەی تەواو نەكردووە، سەركەوتنیشی پێوەستە بە توانای لە فراوانكردنی بازنەی لێكۆڵینەوە و گرتنی گەندەڵكارانی تر، لەتەك ئەوەیشدا هێشتنەوەی پێوەندی و دەستگرتن بە چوارچێوەی هاوئاهەنگی كە پشتیوانی سەرەكی بوون تا عەلی زەیدی ببێتە سەرۆكی حكوومەتی نوێی عێراق.
لەگەڵ ئەو هەموو ڕاستی و خوێندنەوە جۆراوجۆرەیشدا، سێ ڕێگە و سیناریۆ هەن بۆ بەردەوامیدان بەو هەڵمەتە، كە یەكەمیان و باشترینیان بریتییە لە فراوانكردنی تەواوی هەڵمەتی دژە گەندەڵی و گرتنی سەرجەم گەندەڵكاران، گێڕانەوەی سەرجەم پارەكان و بەكارهێنانی لە باشتركردنی خزمەتگوزاری گشتی، ئەو بژارەیە خواستی هەمووانە و لە ڕووی سیاسیشەوە بەدیهێنانی قورسترینیانە.
سیناریۆی دووەم بریتییە لە دووبارەكردنەوەی ئەزموونی سەرۆكی حكوومەتەكانی پێشوو، دۆسیەكان بێ گەیشتن بە گەورە گەندەڵكاران دیزەبەدەرخۆنە دەكرێن، ئەمەیش متمانەی شەقام و خەڵك بە حكوومەت دووبارە دەگەڕێنێتەوە بۆ خاڵی سەرەتا.
سێیەم سیناریۆ بریتییە لە هەوڵدانی زەیدی بۆ هێنانەدی جۆرێك لە هاوسەنگی، بۆیە پرۆسەكە فراوان دەبێت، بەڵام بێ ئەوەی سەرجەم تێوەگلاوان بگیرین، بەڵكو تەنیا ئەوانە دەگرێتەوە كە دەتوانن و سوودمەندبەخشن بۆ دەستەبەركردنی ئەو هاوسەنگی هێزەی زەیدی بە دوای دەگەڕێت.
عورێبی نووسیویەتی، سیناریۆی سێیەم یارمەتیی زەیدی دەدات كە حكوومەتە فشەڵەكەی بە پارێزراوی بهێڵێتەوە، بەڵام جێبەجێكردنی فەرمانی دەسەڵاتی دادوەری و دەسەڵاتی تەناهی، پرسێكە كە ناتوانرێ گەرەنتی بكرێت.
نووسەر ئەو هەنگاوە پێوەست دەكات بە گوشاری نێودەوڵەتیش بۆ سەر عێراق و ئەمەیش وەك هۆكارێكی یارمەتیدەر دەزانێ بۆ بەردەوامبوونی زەیدی لەسەر هەڵمەتەكەی، بەتایبەت دوای ئەوەی ئەمەریكا لەمدواییە هەڵمەتی "تووڕەیی ئابووری" ڕاگەیاند كە تۆڕەكانی پارەداركردنی گرووپە چەكدارەكانی ئێران لە عێراق بە ئامانج دەگرێت، ئەمەیش گوشاری لەسەر حكوومەتی عێراق و كەرتی بانكی ئەو وڵاتە زیاتر كرد، بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنی توندتر دژی سەرچاوەی پارەداركردنی ئەو گرووپە چەكدارانە.
زەیدی دەیەوێ خۆی وا پێشانی ئەمەریكییەكان بدات كە دەتوانێ بڕیاری قورس دەربكات، بەمشێوەیەیش متمانەی وەبەرهێنەران و هاوبەشانی نێودەوڵەتی لە پەرەپێدان و گەشەسەندنی ئابووری عێراق بەدەست بهێنێت.