تەماتەی كوردستان یەكێكە لە گرنگترین و بەناوبانگترین بەرهەمە كشتوكاڵییە خۆماڵییەكان كە بەهۆی كەشوهەوای لەباری ناوچەكەوە، خاوەن تام و جۆرێكی زۆر بەرزە. كەرتی بەرهەمهێنانی تەماتە لە چەند ساڵی ڕابردوودا گۆڕانكاریی گەورەی بەخۆوە بینیوە و لە قۆناغی تەنیا پڕكردنەوەی پێداویستی ناوخۆییەوە، پەڕیوەتەوە بۆ قۆناغی پیشەسازی و هەناردەكردن.
ڕێژەی بەرهەمهێنان و ناوچە سەرەكۆییەكان
* قەبارەی بەرهەم: پێشبینی دەكرێت بەرهەمی تەماتەی كوردستان زیاتر لە 600 هەزار تۆن بێت، ئەم بڕەش زۆر زیاترە لە پێداویستیی ناوخۆیی هەرێم.
* پایتەختی تەماتەی كوردستان: دەشتی پێنجوێن (بەتایبەت لە وەرزی هاوین و پایزدا)، لەگەڵ ناوچەكانی تری وەك گەرمیان كە بە تەنیا زیاتر لە 140 هەزار تۆن بەرهەمی هەیە و دەشتی ئاكرێ، سەرەكیترین ناوچەی بەرهەمهێنانن.
* هەمەجۆری: جووتیارانی كوردستان بە چاودێری وەزارەتی كشتوكاڵ، توانیویانە نزیكەی 21 جۆری جیاوازی تەماتە بەرهەم بهێنن.
لە فڕێدانەوە بۆ پیشەسازی و كارگەكان
لە ڕابردوودا جووتیاران لە كاتی پێگەیشتنی بەرهەمەكانیاندا تووشی زیانی گەورە دەبوون بەهۆی ساغ نەبوونەوەی بەرهەمەكانیان، بەڵام ئێستە چەندان پڕۆژەی گرنگ جێبەجێ كراون، ئەوەش هەوڵی كابینەی نۆی حكوومەتی هەرێمی كوردستانە بۆ پاراستنی بەرهەمی جووتیارانی كوردستان، كارگەكانیش ئەمانەن:
* كارگەی دۆشاوی تەماتەی هەریر: ئەم كارگەیە دووبارە خرایەوە گەڕ؛ ئێستە ڕۆژانە دەیان تۆن تەماتەی جووتیاران وەردەگرێت و دەكرێتە دۆشاو.
* كارگەی ئاوی تەماتەی شارەزوور: تەماتەی خۆماڵیی ناوچەكە بەكار دەهێنێت بۆ بەرهەمهێنانی ئاوی تەماتە بە كوالێتییەكی بەرز.
بەبازاڕكردن و هەناردەكردن
1.ناوەڕاست و خوارووی عێراق: دوای ڕێككەوتنی نێوان وەزارەتی كشتوكاڵی هەرێم و بەغدا، ساڵانە لە وەرزی پێگەیشتنی تەماتەی كوردستان، ڕێگە دەكرێتەوە بۆ هەناردەكردنی سەتان تۆن تەماتە بۆ بازاڕەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق.
2. بازاڕە نێودەوڵەتییەكان: بەرهەمە پیشەسازییەكانی تەماتەی كوردستان (وەك دۆشاو و ئاوی تەماتە) بە فەرمی گەیشتوونەتە بازاڕەكانی بەریتانیا و ئەمەریكا، ئەمەش دوای تێپەڕاندنی پشكنینە تەندروستی و كوالێتییە جیهانییەكان.
پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی
حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی ڕۆژمێری كشتوكاڵیدا، ساڵانە لە كاتی پێگەیشتنی تەماتەی خۆماڵیدا، بڕیاری قەدەغەكردنی هاوردەكردنی تەماتەی دەرەكی دەردەكات، تا ڕێگریی لە دابەزینی نرخی تەماتەی جووتیارانی خۆماڵی بكات و پاڵپشتیی داراییان بكات.
جۆری "باشترین تەماتە" بەپێی ئەوە دەستنیشان دەكرێت كە كەسەكە بۆ چ مەبەستێك بەكاری دەهێنێت؛ بۆ نموونە بۆ ناو زەڵاتە، بۆ لێنانی شلە و دۆشاو، یان بۆ تەمەنی درێژی بەرهەمەكە.
لێرەدا باشترین جۆرەكانی تەماتە لەسەر ئاستی جیهانی و خۆماڵی (كوردستان) پۆلێن كراون:
1. باشترین جۆرەكان بۆ شلە، شۆربا و دۆشاو (تەماتەی گۆشتی)
ئەم جۆرانە ئاویان كەمترە، گۆشتیان زۆرترە و تۆوی كەمتر تێدایە، بۆیە بۆ چێشتلێنان بێوێنەن:
* تەماتەی ڕۆما (Roma Tomato / Plum): بە شای تەماتە بۆ دۆشاو و شلە دادەنرێت. شێوەی هێلكەییە، گۆشتێكی خەستی هەیە و ئاوی كەمە.
* تەماتەی سان مارزانۆ (San Marzano): جۆرێكی ئیتاڵییە و لە دنیادا بە باشترین جۆر بۆ سۆسی پیتزا و مەعكەرۆنی دادەنرێت، چونكە زۆر بەچێژە و ترشەڵۆكی كەمە.
2. باشترین جۆرەكان بۆ زەڵاتە و خواردنی خێرا (خاو یان Sandwich)
ئەم جۆرانە ئاودارن، تامیان كەمێك شیرینە و پێستێكی تەنك و جوانیان هەیە:
* تەماتەی گەورەی گۆشتن (Beefsteak): زۆر گەورە و قورسن. گۆشت و ئاویان هاوسەنگە، بۆ ناو هەمبەرگر و زەڵاتە بە قاشە گەورەكان بەكار دێت.
* تەماتەی چێری یان گێلاسی (Cherry / Grape Tomatoes): تەماتە زۆر بچووكەكانن. تامیان زۆر شیرین و بەهێزە. بۆ ناو زەڵاتەی بەهاران و ڕازاندنەوەی سەر مێز یان بۆ خواردنی ڕاستەوخۆ وەك میوە گونجاون.
3. باشترین جۆرەكانی تەماتە لە كوردستان
لە ناوخۆی كوردستاندا چەندان جۆری تۆوی جیهانی هێنراونەتە ناوچەكە كە لەگەڵ خاك و كەشوهەوادا زۆر گونجاون:
* تەماتەی پێنجوێن (تۆوی هایبڕید - وەك جۆری سایلۆن یان نیدا): ئەم جۆرانە بەوە ناسراون كە زۆر ڕەق و توندن، گۆشتیان زۆرە، تەمەنیان درێژە و لە كاتی گواستنەوەدا تێكناچن، بۆیە بۆ بازاڕ و هەناردە یەكەمینن.
* تەماتەی كوردیی ڕەسەن (تەماتەی ناوخۆیی پایزە): پێستێكی ناسك و شێوەیەكی ناڕێكی هەیە، بەڵام خاوەن تام و بۆنێكی ئەوەندە بەهێزە كە هیچ جۆرە گۆڕدراو و هایبڕیدێك ناگاتە ئاستی تامی ئەم تەماتەیە، بەتایبەت بۆ ناو زەڵاتە و نانی بەیانی.
چۆن تەماتەی باش هەڵبژێریت؟
* بۆن: تەماتەی باش دەبێت لەلای كلكەكەیەوە بۆنی تەماتەی لێ بێت. ئەگەر هیچ بۆنی نەبوو، تامی كەم دەبێت.
* قورسایی: تەماتەیەك هەڵبژێرە كە بەپێی قەبارەكەی قورس بێت، ئەمە نیشانەی ئاوداری و فرێشییەكەیەتی.
* ڕەقبوون: دەبێت كەمێك نەرم بێت كاتێك پەستانی دەخەیتە سەر، بەڵام شل و لۆچ نەبووبێت.