ئەو هەڵمەتە فراوانەی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی كە لە عێراق دەستی پێ كردووە، گرژی و نیگەرانی لە ناو هێز و لایەنەكانی شیعە دروست كردووە، دوای ئەوەی لێكۆڵینەوەكان گەیشتنە بەرپرسانی ئێستە و پێشووی عێراق و قەوارە سیاسییەكان خەریكی ئاڵوگۆڕكردنی دۆسیەكانی گەندەڵی پێوەست بە نەیارە سیاسییەكانیان.
هەڵمەتی "هێرشی بەرەبەیان" بۆ گرتنی گەندەڵكاران بە فەرمانی عەلی زەیدی سەرۆكی حكوومەتی عێراق لە 28ی حوزەیران/یۆنیۆ دەستی پێ كرد، تا ئێستە دەیان بەرپرسی ئێستە و پێشووی عێراق گیراون و دەستیش بەسەر سەتان ملیار دینار و سەتان كیلۆ زێڕ و ملیۆنان دۆلاری ئەمەریكی گیراوە.
سەرچاوەیەك لە دەسەڵاتی دادوەری عێراق، بۆ "
حوڕە" گوتی، تا ئێستە 27 كەس بەهۆی تێوەگلانیان لە دۆسیەكانی پێوەست بە عەدنان جومەیلی بریكاری وەزارەتی نەوت گیراون، لای سەرجەم ئەو گیراوانە و جومەیلیش دەست بەسەر زیاتر لە 250 ملیۆن دۆلاری ئەمەریكی گیراوە، سەرەڕای ئەوەی تا ئێستە بە تەواوی پارە دەستبەسەرگیراوەكان نەژمێردراون بەشێوەیەكی كۆنكرێتی نازانرێت چەندن.
ئەو سەرچاوەیە گوتی، نزیكەی 40 كەسی تر لە دۆسیەیەكی تری گەندەڵی ناویان هاتووە و دۆسیەكە كراوەتەوە، بەڵام تا ئێستە ئەوانەی تۆمەتبارن و لە گەندەڵییەكە تێوەگلاون نەگیراون.
سەرچاوەكان دەڵێن، ددانپێدانەكانی عەدنان جومەیلی یارمەتیدەرێكی بەهێزی لێكۆڵەران بووە، تا تۆڕەكانی گەندەڵی و دارایی بە گرێبەستەكانی حكوومەت و دەروازەكانی سنوور و پرۆگرامی پشتیوانی حكوومەت بە تەواوی ئاشكرا بكرێن.
سەرەڕای ئەوەی پێشتر هەڵمەتی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی لە عێراق ئەنجام دراوە، بەڵام خەڵك بەردەوام بە ڕەخنەوە باسی ئەو پرۆسانەیان دەكرد، چونكە كەسانی گەندەڵكاری لە ئاست و پێگەی نزم دەگرت و نەیدەتوانی دەست بە كەسایەتییە سیاسییە خاوەن دەسەڵاتەكان بگرن. بەڵام ئەمجارە لێكۆڵینەوەكان فراوان بوون و دەست بە بەرپرسی گەورە براوە، ئەمەیش وایكردووە كە كاریگەریی سیاسیی هەبێ و پێوەندی نێوان قەوارەكانی سیاسی تووشی گرفت بكات.
سەرچاوەیەكی سیاسی لەوبارەیەوە گوتی، بەشێك لە لایەنەكانی سیاسی دۆسیەی گەندەڵیی لایەنێكی تری سیاسی نەیاری خۆیان داوەتە دەست دادگا، لە كاتێكدا دڵنیان لەوەی كە ئەو لایەنەیش بەهەمانشێوە دۆسیەی گەندەڵی ئەوان هەڵدەداتەوە. دوا كۆبوونەوەی چوارچێوەی هاوئاهەنگیش گرژی تێكەوتووە، بەهۆی ئەوەی لەمیانەی كۆبوونەوەكە داوای كردنەوەی دۆسیەی سەرجەم وەزارەتەكان كراوە كە لایەنە كێبەركێكارەكان كۆنترۆڵیان كردوون.
سیاسەتوانێكی دیاری شیعە كە كاندیدی وەرگرتنی پۆستێكی وەزارییە لە حكوومەتی ئێستە گوتی، لە ژێر گوشاری زۆردام تا دەسبەرداری پشكی خۆم بم. لەوانەیە نەتوانم پۆستە وەزارییەكە وەربگرم و دوور بخرێمەوە، چونكە بەشێك لە قەوارەكان كە هاوپەیمانیم لەگەڵیان هەبوو، هەڕەشەی ئەوەیان لێ كردووم كە دەست لە كاندیدبوون بۆ وەرگرتنی پۆستی وەزاری لە حكوومەتی ئێستە هەڵبگرم، بە پێچەوانەوە دۆسیەی گەندەڵیم لە دژ دەكەنەوە.
ئەو سیاسەتوانە شیعە كە نەیویستووە ناوی بڵاو ببێتەوە، بەهۆی هەستیاریی دانوستانەكانی ئێستە و لە حكوومەتەكانی پێشوو وەزیر بووە و ئێستە لە دەرەوەی عێراق نیشتەجێیە، بەمدواییە كێبەركێی هێزە گەورەكان لە یەكلاكردنەوەی پشكی وەزارەتەكان دەكات.
سەربوردەی سیاسی لە عێراق ئەوە دەخاتە ڕوو كە دۆسیەی گەندەڵی و تۆمەتباركردنی گەندەڵی كەسایەتییەكان، بەشێكە لە هەوڵی لایەنەكان تا كەسانێك لە بوون بە وەزیر و وەرگرتنی پۆستی باڵا لە حكوومەت پەشیمان بكەنەوە، ئەم ڕێبازەیش لە 2003ەوە پشتی پێ دەبەسترێ و كاری لەسەر دەكرێت.
لە 11ی تەمووز/یۆلیۆ عەمار حەكیم سەرۆكی ڕەوتی حیكمە، داوای دادگاییكردنی ئاشكرای گەورە گەندەڵكارانی كرد و بە پێویستی زانی هیچ ئاسانكارییەك بەرانبەر ئەوانە نەكرێ كە سامانی گشتیان دزیوە، بێ ڕەچاوكردنی پێگە و شوێن و وەلائی سیاسی. ئەو لێدوانانەی حەكیم چەند ڕۆژێك دوای گرتنی حوسێن تالیب بەڕێوەبەری گشتیی كۆمپانیای دابەشكردنی بەرهەمەكانی نەوت لە عێراق هات كە لە ڕووی سیاسییەوە كادرێكی ڕەوتی حیكمەیە.
فەهد جبووری ئەندامی ڕەوتی حیكمە گوتی، چوارچێوەی هاوئاهەنگی پشتیوانی خۆی بۆ هەڵمەتی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی داوە و سووریشە لەسەر ئەوەی كە نایەوێ هیچ گەندەڵكارێك پارێزراو بێت. هاوكات عەلی زەیدی لە كۆبوونەوەی لەگەڵ چوارچێوەی هاوئاهەنگی دووپاتی لەوە كردووەتەوە، لەسەر ئەو هەڵمەتە بەردەوام دەبێت، تەنانەت ئەگەر ژیانی خۆیشی لەسەر دانابێت.
سەعید یاسین ئەندامی پێشووی ئەنجوومەنی باڵای ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی گوتی، ناكۆكیی سیاسیی بەردەوام هۆكاری وەستانی هەڵمەتەكانی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی بووە. گرنگ نییە كە هەڵمەتی دژەگەندەڵی، ناكۆكی و تەنگژەی سیاسی لە ناو لایەنەكان دروست بكات، گرنگ ئەوەیە حكوومەتێكی بەهێز و بەردەوام كاركەر لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی بوونی هەبێت.
ئەزموونەكانی پێشوو ئەوەیان دەرخستووە كە ناكۆكی لە ناو لایەنەكانی شیعە بە لێكگەیشتن و یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكان بە گفتوگۆ كۆتایی نەهاتووە، بەتایبەت كە گرژییەكان دەگەن بە دەستبردن بۆ بەرژەوەندییە هاوبەشەكان، ئەمە هاوسەنگی سیاسی نێوان لایەنەكان تێكدەدا و گرفت دروست دەبێت.
عەباس عەبوود توێژەر و ئەكادیمست دەڵێ، داواكان بۆ لێپرسینەوە لەگەڵ گەورە گەندەڵكاران، مەرج نییە بەرەو ململانێی سیاسی ئاراستەمان بكات، لەبەرئەوەی هێزەكان خۆیان تێوەگلاون بە پلە و ئاستی جیا لە سیستمی گەندەڵی كە عێراقی تەنیوە.
زیاتر گوتی، ململانێ ئەو كاتە دروست دەبێت كە لایەنێك بیەوێ ڕووبەڕووی گەندەڵی ببێتەوە و لە بەرانبەردا لایەنێكی تر لە گەندەڵییەوە گلابێت، بەڵام دیمەنی ئێستە ئەوەیە هەمووان بە ئاست و ڕێژەی جیاجیا لە گەندەڵی تێوەگلاون، ئەمە گومانی تێدا نییە، بەڵام قەبارەی تێوەگلان لە نێوان لایەنێكەوە بۆ لایەنێكی ترەوە جیاوازە.
ئەو دەستوەردانە مەترسی بەكارهێنانی ڕاستەقینەی گوشاری سیاسی زیاد دەكات، بەتایبەت كە ڕێوشوێنەكان تەنیا لەسەر دۆسیەیەك یان كەسایەتییەكی دیاریكراو كورت بكرێنەوە.
وەلید ئیبراهیم توێژەر و ڕۆژنامەنووس گوتی، سەرۆكی حكوومەت ڕووبەڕووی بەرپەرچدانەوە و بەرگریكردن دەبێتەوە، ئەگەر لێكۆڵینەوەكان نزیك ببنەوە لە هێزە باڵادەستەكان كە ئەویان گەیاندووەتە پۆستەكەی.
زیاتر گوتی، نە زەیدی و نە هیچ سەرۆك وەزیرانێكی تر ناتوانن بە كۆتایی دۆسیەی گەندەڵییەكانی وڵات بگەن، دواجار دەبێ خۆیان ڕادەستی دۆخەكە بن، چونكە ناتوانن بە ڕووی توێژی سیاسیی عێراق بوەستنەوە كە خاوەنی هێزی یاسا و دەستوورین بۆ لەكارخستن و متمانە وەرگرتنەوە لە هەر سەرۆكی حكوومەتێك، بۆیە تا ئێستەیش دەیان كەسایەتی ناویان لە دۆسیەكان هەیە، كەچی لێكۆڵینەوەیان لەگەڵ نەكراوە و بە ئازادی دەسووڕێنەوە، بەهۆی ئەوەی پێوەندییان بە سەركردە باڵاكانی چوارچێوەی هاوئاهەنگی هەیە.