جەنگ و پێكدادانی بەردەوامی نێوان ئەمەریكا و ئێران و هەرەسی یاداشتی لێكگەیشتن، ئەگەری رووبەڕووبوونەوەی فراوانی لە نێوان هەردوو وڵات زیاتر كردووە، بەڵام دوای ئەو هەموو ململانێیە، شێوەی نوێی
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چۆن دەبێت، ئایا گۆڕانكارییەكان هەژموونی نوێ دێننە سەر مێزی دانوستانەكان، یان چارەسەرەكان هەر لە گۆڕەپانی جەنگ دەدۆزرێنەوە. دەسكەوتەكان بۆ كێ و كام وڵات دەبن؟
لە كاتێكدا وڵاتانی ناوچەكە كێبەركێیانە لەسەر پێگە و هەژموونی خۆیان لە دوای جەنگ، بەڵام مەرج نییە ئەوانەی ئێستە تێچووی ململانێكان دەدەن، دەسكەوتەكانی لە گۆڕانی سیاسی و ستراتیجی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بقۆزنەوە.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئێستە چووەتە ناو قۆناغی دووبارە دابەشكردنەوەی هێز و هەژموون، دوای چەندان ساڵ لە جەنگ لە لبنان و سووریا و عێراق و غەزە و كەنداو. ململانێ لەسەر ئەو دابەشكارییە تەنیا لەسەر ئێران و ئیسرائیل ناكرێ كورت بكرێتەوە، بەڵكو هێزەكانی تری ناوچەكەیش لەخۆ دەگرێت وەك توركیا و قەتەر كە دەستیان بە فراوانكردنی هەژموونیان لە ڕێی وەبەرهێنان كردووە، بێ ئەوەی بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ بێنە ناو هیچ ململانێیەكەوە.
لە ناو دڵی ئەو گۆڕانكارییانەی كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەخۆوەی دەبینێت، سێ میحوەری سەرەكی ململانێ لەسەر دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی هێز و هەژموون لە ناوچەكە بكەن، یەكەمیان لەلایەن ئێرانەوە سەركردایەتی دەكرێت، سەرەڕای ئەوەی تاران زیانی زۆری سەربازی و سیاسی و ئابووری پێگەیشتووە، بەڵام تا ئێستەیش كارتی ستراتیجی بەهێزی لە دەستە كە دەتوانێ وەك یاریكەرێكی سەرەكی لە ناوچەكە بمێنێتەوە.
میحوەری دووەم بریتییە لە ئیسرائیل كە لە ڕووی سەربازییەوە سەركەوتنی بەدەست هێناوە و هەژموونی بەسەر ناوچەكە سەپاندووە، بەڵام ئێستە ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی گەورە لە ڕووی دیپلۆماسی و سیاسی دەبێتەوە، سێیەم میحوەر لەلایەن قەتەر و توركیاوە سەركردایەتی دەكرێت كە سەركەوتوو بوون لە پڕكردنەوەی كەلێن و بۆشاییەكان كە لە ئەنجامی جەنگ لە ناوچەكە دروست بووە.
سەرەڕای ئەو بۆردمانە زۆرانەی كراونەتە سەر ئێران، بەڵام ئەمە نەبووەتە هۆی ئەوەی پێگەی خۆی لە ناوچەكە لە دەست بدات، لە كاتێكدا ژێرخانی سەربازی و مووشەكی لە ژێر گوشاری زۆردایە و هەژموونی هاوپەیمانەكانی لە لبنان و غەزە و سووریا و یەمەن پاشەكشە دەكات، بەڵام تا ئێستەیش خاوەن كاریگەرییەكی زۆرە، بەهۆی گرنگی شوێنی جیۆگرافییەكەی و كۆنترۆڵكردنی گەرووی هورمزەوە.
پاشەكشەی هێز مانای لە دەستدانی توانای كاریگەریی دانان نایەت، ئێران سەرەڕای زیانە زۆرەكانی، تا ئێستەیش خاوەنی ئامراز و كارتی بەهێزە تا زیان بە وڵاتانی ناوچەكە بگەیەنێت، چ لە ڕێی داخستنی گەرووی هورمزەوە بێت، یان بەكارهێنانی هێزە بریكارەكانی لە ناوچەكە.
ئیسرائیل وەك لایەنێكی تر لەو ناوەندە دەردەكەوێت، ئۆپراسیۆنەكانی دژی حەماس و حزبوڵا و ئێران و كەوتنی ڕژێمی ئەسەد، تەنیا سەركەوتنی گۆڕەپانەكان نەبوون، بەڵكو بەشدار بوون لە گۆڕینی ژینگەی ستراتیجی كە ناوچەكە پێیدا تێپەڕ دەبێت.
گۆڕانكاری سیاسی زۆر كە لە تەك ئەو ململانێ سەربازییانەوە بوونیان هەیە، لەوانە هاتنی دەسەڵاتێكی تر بۆ حوكمكردن لە سووریا، دوای ئەوە هات كە هاوپەیمانەكانی دیمەشق نەیانتوانی چیتر بەشار ئەسەد و ڕژێمەكەی بپارێن، ئەمەیش دەرگەی بە ڕووی هێزی تر كردەوە كە دووبارە دیمەنەكە ڕێكبخەنەوە.
سەركەوتنی سەربازی لە گۆڕەپانی جەنگ بە تەنیا بەس نییە و ناتوانێ لەو ڕێگەیەوە هەژموونی سیاسی بسەپێنرێت، بۆیە ئیسرائیل سەرەڕای سەركەوتنی لە گۆڕەپانەكانی جەنگ، بەڵام لە ڕووی سەپاندنی هەژموونی سیاسی بەسەر ناوچەكە ڕووبەڕووی گرفتی گەورە بووەتەوە، بە جۆرێك لە جۆرەكان نەیتوانیوە كە سەركەوتنە سەربازییەكان بۆ دەسكەوتی سیاسی درێژمەودا بگۆڕێت.
توركیا و قەتەر لەو ناوەندەدا وەك دوو سوودمەندترین وڵاتی ناوچەكە هەژمار دەكرێن، ئەنكەرە پێگەی خۆی لە سووریا بە تەواوی بەهێز كردووە و تۆڕی پێوەندییەكانی فراوان كردووە، لە بەرانبەردا قەتەر پێگەی خۆی وەك ناوەندگیرێكی سەرەكی هێشتووەتەوە و سوود لە تواناكانی لە پاراستنی كەناڵەكانی پێوەندی لەگەڵ لایەنە ناكۆكەكان وەردەگرێت.
ئەوە ڕێڕەو و شێوازێكی جیاوازی بەڕێوەبردنی هەژموونە، كە لەسەر بنەمای بەكارهێنانی دیپلۆماسی و ئابووری و ناوەندگیری وەك ئامرازی هەژموونسەپاندن كار دەكات، لەبری تێوەگلانی ڕاستەوخۆ لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی. بەڵام ئەو ڕێبازە پرسیار لەبارەی پێوەندی لە نێوان هێز و هەژموون دروست دەكات، ئەگەر دەرئەنجامی گۆڕانكارییەكان جیاواز بوون، دەبێ تێچووەكەیشی لە ئەستۆ بگیرێت.
ئەمەریكا لە ناو وڵاتانی ناوچەكە دەیەوێ تۆڕی هاوپەیمانەكانی بە پارێزراوی بهێڵێتەوە، چونكە جەنگی ئەمدواییە دەریخست كە هێز و سیاسەت بەس نین و بێ هاوپەیمانی بەهێز و ستراتیجی ناتوانرێ واقیع لە گۆڕەپانەكان بسەپێنرێت.
ئێستە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو قۆناغی داڕشتنەوەی هێز و هەژموون دەڕوات و لەو قۆناغە هەژموون بە ژمارەی مووشەك و فڕۆكەی جەنگی ناپێورێت، بەڵكو توانای بەرگەگرتنی دووبارە داڕشتنەوەی ناوچەكە لە هەموو شتێك گرنگترە.
لە كاتێكدا جەنگ بەردەوامە بۆ داڕشتنەوەی نەخشەی هەژموون لە ناوچەكە، تەنیا پرسیارێك دەمێنێتەوە كە دواجار كێ دەتوانێ هەردوو لایەنی هاوكێشەكە بۆ بەرژەوەندی خۆی كۆ بكاتەوە، ئەویش دروستكردنی واقیع و سەپاندنی واقیعە بەسەر ناوچەكە و چنینەوەی دەسكەوتی دووبارە داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكات.