پسپۆرێكی زانكۆی جۆرجتاونی ئەمەریكی دووپات لەوە دەكاتەوە، بە بۆردمان و گەمارۆ و سزا ناتوانرێ ڕژێمی ئێران كۆتایی پێ بهێنرێت، بگرە بە هەڵگرتنی سزا و گەمارۆ و بۆردمانەكان و بەخشینی دەرفەتی ژیانێكی ئاسایی بە خەڵك، نەك سزادان و هەژاركردن و بۆردمانكردنیان، خەڵكی ئێران دێنە سەر شەقام و ڕژێمی ئەو وڵاتە دەگۆڕن.
نادر هاشمی بەڕێوەبەری ناوەندی وەلید بۆ لێكگەیشتنی ئیسلامی و كریستیان و پسپۆر لە كاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی ئیسلامی لە زانكۆی جۆرجتاونی ئەمەریكی، لە بابەتێكیدا لە ژێر ناونیشانی "ڕێگەی نهێنیی گۆڕینی ڕژێم لە ئێران" كە لە گۆڤاری "
فۆرێن ئافێرز" بڵاوی كردووەتەوە دەڵێ، لەگەڵ نەبوونی ڕوونی لە چارەسەری دیپلۆماسی گرفتەكانی نێوان ئەمەریكا و ئێران، وا دەردەكەوێ كە كێبەركێی بیركردنەوە لەسەر داهاتووی دوای جەنگ دەستی پێ كردووە.
دوای واژووكردنی یاداشتی لێكگەیشتن لە 17ی حوزەیران/یۆنیۆ، جارێكی تر جەنگ و پێكدادانەكان لە نێوان هەردوولا دەستی پێ كردەوە و لێكگەیشتنە واژووكراوەكە هەرەسی هێنا، لەبری ئەوە هەردوولا دەستیان بە بۆردمانكردنی فرەوانی یەكتر كرد، هەرچەندە لە هەینی ڕابردوو ئەمەریكا بۆردمانەكانی وەستاندووە و ئێرانیش بەهەمانشێوە كۆتایی بە هێرشەكانی هێنا، بەڵام تا ئێستە دەستكردنەوە بە بۆردمان و هێرشەكان ئەگەرێكی كراوەیە.
بە ڕوانین لە ڕێڕەوی پێكدادانەكان، چاوەڕوان ناكرێ گۆڕانكاری لە ئەنجامی كۆتایی بوونی هەبێت، بە گوێرەی خەمڵاندنی هەواڵگری نوێ كە لەلایەن ڕۆژنامەی واشنتن پۆست بڵاو كراوەتەوە، چاوەڕوان یناكرێ كە ئێران كاریگەری گەورەی لەسەر دروست بكرێ و هەڵوێستی لە دانوستانەكان بەرەو سازش ببات، لە ئەنجامی بۆردمانەكانی دوو هەفتەی ڕابردوو، بەمەیش ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی بەرەو ڕاستییەك دەڕۆن كە دەربازبوون لێی نییە و ئەوان ناتوانن كۆماری ئیسلامی ئێران بڕووخێنن.
لەوانەیە ڕژێمی ئیسلامی لە جەنگەكە ڕزگاری ببێت، بەڵام پرسیاری سەرەكی ئەوەیە، چی پێویستە بە تەواوی سەرنجی بخرێتەسەر بۆ كۆتاهێنان بە ململانێكان و ڕوانین لە داهاتووی سیاسەت لە ئێران؟ زۆرن وا بیر دەكەنەوە كە گەیشتنە ڕێككەوتن لەگەڵ ڕژێم یارمەتیدانە بۆ باڵی توندڕۆكان تا بە تەواوی دەسەڵات بگرنە دەست، بەڵام دینامیكییەتی دۆخی ناوخۆی وڵات پەراوێز دەخەن، ڕاستییەكەی ڕێككەوتن دەبێتە هۆی بەخشینی دەرفەتێكی گەورە بە دیموكراسی لە ئێران. شوێنەوارەكەی دەسبەجێ دەرناكەوێت و لە كورتمەودا ئەو دیموكراسییە بوونی نابێت، بەڵام لەگەڵ هاتنە پێشەوەی دۆخێكی گونجاو لە داهاتوویەكی زۆر نزیك، ئەگەری هاتنەدی بەهێزە، بەڵام پرسیاری گەوهەری لێرەوەیە، چۆن كەشێكی نموونەیی دوای جەنگ دروست بكەین كە دیموكراسی هێز و دەرفەتێكی گەورەی پێ بدرێت، تا گەشە بكات.
ئەوە دیارە كە هەر جۆرە یەكلاكردنەوەیەكی دۆسیەی جەنگ لەگەڵ ئێران، بە جۆرێك لە ڕێككەوتنی تەواوەتی دێتە دی، بە كۆمەڵێك خاڵ و بەندی جیاجیای هاوشێوەی لێكگەیشتنی حوزەیران/یۆنیۆ كۆتایی پێ دێت، بۆیە گەیشتنە ڕێككەوتن كارێكی ئاسان نییە، ئاساییە بەشێكی ڕێككەوتنەكان بۆ كاتێكی تر دوا بخرێت و دووبارە كردە دوژمنكارییەكان بەشێوەیەكی كاتی دەست پێ بكەنەوە و دواتر بگەنەوە بە ڕێككەوتنی ئاگربەست، گرنگە میكانیزمێك بۆ ڕێگرتن لە دووبارە دەستكردنەوە بە جەنگ و پێكدادانەكان بدۆزرێتەوە.
لەگەڵ ئەوەیش ڕێككەوتن دەتوانێ كۆمەڵێك خاڵ لەخۆ بگرێ كە دەسبەجێ بخرێنە بواری جێبەجێكردنەوە، كاریگەری تەواو لەسەر سیاسەتی ئێران بە ئاراستەیەكی ئەرێنی دادەنێت. گۆڕانكاری و دیموكراسی لە ئێران بە تەواوی پێچەوانەی بۆردمانكردنی بەردەوام و جەنگە، كە بەشداری سەرەكییە لە هەژاركردنی زیاتری خەڵك و ڕەشبینی لە دۆخی ئابووری لە ئەنجامی سزاكان و بۆردمانكردنی ژێرخانی مەدەنی لە میانەی جەنگ، لەم دۆخە دەسەڵات بەهێزتر دەبێت، بەڵام كۆمەڵگە بە تەواوی لاواز و نیگەران، بۆیە زۆر ئەستەمە خەڵكی لە پێناوی گۆڕینی ڕژێمی سیاسی بهێنیتە سەر شەقام، لە كاتێكدا خەڵكی برسین و بەردەوام بۆمبیان بەسەردا بەردەدرێتەوە، بۆیە بیرۆكەی هەژاركردنی ئێران لە ڕووی ئابوورییەوە و سزادانی لە ڕووی سەربازییەوە، بەو ئامانجەی كە ڕاپەڕینی خەڵكی لە دژی ڕژێم لێ بكەوێتەوە، جۆرێكە لە خەیاڵ و ئەو جەنگەیش بە تەواوی ئەوەی سەلماند.
ئێستە ڕژێمی ئیسلامی ڕووبەڕووی تەنگژەی شەرعیەتبوون بووەتەوە، سەرەڕای ئەوەی جەنگ شەپۆلێكی تری نەتەوەپەرستی و شەرعییەتی دووبارە گەڕانەوەی سەركردایەتیی كاتی گەڕاندەوە، بەڵام ستەمی سەرەكی ئەوەیە كە بە قووڵی ناتوانێ دەستەبەری پێویستییەكان بكات، هەر ئەمەیش وایكرد لە كانوونی دووەم/یەنایەری ئەمساڵ خەڵكی بڕژێنە سەر شەقام، ئەو زەوینەی هاتنە سەر شەقامە ئێستەیش لەبارە و لەلایەن توێژێكی فرەوانی گەنجانی ئێران پشتیوانی دەكرێت.
ئێرانی داهاتوو كە ڕووبەڕووی جەنگ نابێتەوە و هەڕەشەی جەنگیشی لەسەر نەبێ، ناكرێ بیانووەكان لەلایەن ڕژێمەوە بخرێنە ئەستۆی سزای دەرەكی لەو تەنگژە ئابوورییە قورسەی وڵاتەكە تێیدایە، ئەوكاتە بەرپرسایەتی كێشەكانی وڵات دەكەوێتە ئەستۆی ڕژێم و بە تەواوی لە میلەت جیا دەكرێتەوە و ئیرادەی گەل دژی ڕژێم دەوەستێتەوە و گەندەڵییەكان فرەوانتر دەبن.
ئەمە زۆر مەحاڵە خەڵك كۆ بكەیتەوە و بیانهێنیتە سەر شەقام لە پێناوی گۆڕینی سیستمی سیاسی لە ژێر سێبەری مەینەتییەكانی خەڵك لە برسیەتی و كەوتنەخوارەوەی بۆمبەكان، ئەو بابەتە دروستكەرانی سیاسەتی ئەمەریكا شۆك دەكات، لە كاتێكدا بەردەوام مشتومڕیانە لەسەر خنكاندنی ئابووری ئێران بە گوشاری سەربازی و كردنەوەی بوار بۆ دیموكراسی، بەڵام ئەوە بە تەواوی پێچەوانەیە و هەڵە تێگەیشتنیانە لە بیانووە فەرمییەكان، بۆ ئەنجامدانی جەنگ كە لەلایەن ئیسرائیلەوە پێشكەشی ئەمەریكا كراوە.
حكوومەتی هەردوو وڵات پشتیوانی بیرۆكەی دەستوەردانی سەربازی بۆ گۆڕینی ڕژێم دەكەن، بنیامین نەتەنیاهۆی سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل هەمیشە دووپاتی لەوە دەكردەوە، ڕێگە بۆ خەڵكی ئێران خۆش دەكەین تا بە ئازادیی خۆیان بگەن. هاوكات ترەمپ بۆ خۆپێشاندەرانی كانوونی دووەم/یەنایەر گوتی، بەردەوام بن لە ناڕەزایەتی و كۆنترۆڵی دامەزراوەكان بكەن و یارمەتیدانتان لە ڕێگەیە.
ئەم هاندانە هیچ بەرهەمێكی بەدەستەوە نەدا، بۆیە دواجار ئەمەریكا و ئیسرائیل بۆردمانی چڕی ئێرانیان كرد و ڕابەری پێشوو و ژمارەیەكی زۆر لە سەركردە باڵاكانی ڕژێمیان كوشت، ئەمەیش دەسەڵاتی ڕژێمی لە ناوخۆی ئێران تۆكمەتر و جێگیرتر كرد، توانرا بە جۆرێك لە جۆرەكان لێكەوتەكانی تەنگژەی ئابووری كەم بكرێتەوە، بە داخستنی گەرووی هورمز ئێران دەستی بە جەنگێكی قورس لە دژی ئەمەریكا و ئیسرائیل كرد و دواجاریش بە یەكسانبوون كۆتایی هات.
تا ئێستە ئێرانییەكان نەڕژاونەتە سەر شەقام وەك ترەمپ و نەتەنیاهۆ دەیانویست، بۆردمانكردنی قوتابخانەكەی مینات و زانكۆ و نەخۆشخانە و ناوچە شوێنەوارییەكان بە تەواوی هەستی نەتەوەپەرستی لای خەڵكی ئێران زیندوو كردووەتەوە، لەبری ئەوەی ڕقیان لە ڕژێم بێت، ئێستە پشتیوانی دەكەن.
ئەو پێشوازییە و بە دەمەوەهاتنەی خەڵك بۆ ڕێوڕەسمی بە خاكسپاردنی خامنەیی كە شەش ڕۆژی خایاند، بە تەواوی چاوەڕواننەكراو بوو، وا دەردەكەوێ كە خەڵكێكی زۆری دوودڵ لە ئێران دووبارە بەلای دۆخی سیاسیی ئێستە لە ئەنجامی جەنگ لایاندابێتەوە، ئەمەیش بە تەواوی گریمانەی زانای زانستی سیاسەت رۆبەرت پۆپ دەسەلمێنێت كە دەڵێ، پرۆسەكانی گۆڕینی ڕژێمەكان كە بە بۆردمانی دەرەكی ئەنجام دەدرێن، زۆر دەگمەنە سەركەوتوو بن.
بۆردمانی مووشەكی شكستی هێنا لە دروستكردنی گۆڕانكاری سیاسی لە ئێران، بەڵام دۆخی ناوخۆی ئێران بە تەواوی جیاوازە، سەرەڕای ئەوەی وەسفێكی سیحری نییە تا گۆڕانكاری بهێنێتە دی، بەڵام زۆر لە توێژەران و بیرمەندانی سیاسەت دووپات لە هۆكارەكانی هاتنەدی دیموكراسی و گۆڕانكاری لە ناوخۆی وڵاتەكان دەكەنەوە، كە بەشێكی زۆری ئەو هۆكارانە تا ئێستەیش لە ناوخۆی ئێران بوونیان هەیە.
لە ماوەی 25 ساڵی ڕابردوودا ئێران مەرجەكانی وەك گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی و ئابووری تێدا بووە، زیاتر لە 90% خەڵكی ئێران خوێندەوارن و 78%یشیان شارستانین، سەرەڕای كەمبوونەوەی ڕێژەی توێژی مامناوەند كە سێیەكی دانیشتووانی پێكدەهێنا، بەڵام وردە وردە بەرەو سەرەوە هەنگاو دەنێتەوە، ئێران خاوەنی وڵاتێكی كارگێڕی چالاكە و فەرهەنگی سیاسیش لەو وڵاتە بە رۆحێكی دیموكراسیانەیە، خەبات لە پێناوی لێپرسینەوەی سیاسی و گۆڕینی سیاسی لە وڵات بەشێكی دانەبڕاوە لە مێژووی ئێرانی نوێ. هەموو ئەوانە سەلمێنەری ئەوەن كە لە دۆخێكی ئاسایی و جێگیردا بێ جەنگ و سزا خەڵكی ئێران بوێرانە دەتوانن دژی ڕژێم بوەستنەوە و كۆتایی پێ بهێنن، نەك بە بۆردمانكردن و گەمارۆ و سزادان.