ئاپۆیزم و ڕامانەكانی لەسەر سەردەمانی كۆن

هەموو بیروباوەڕە سیاسییەكان هەوڵی باشتركردن و بەهێزكردنی ژیانی مرۆڤ دەدەن، دەیانەوێت مرۆڤ لە چوارچێوەیەكدا بژی كە پارێزراو بێت و دوور بێت لە هەموو هەڕەشەیەك، بۆیە چەندان بیروباوەڕی جیا هەن لەسەر ئەوەی جۆری دەوڵەت چۆن بێت تا بتوانێ خزمەت بەم مەبەستە بكات؟ واتا دەوڵەت لەسەر چ جۆرە سیستمێك بێت؟ ئایا دەوڵەتێكی ناوەندیی سۆسیالیستی زیاتر گرنگی بە سەلامەتی خەڵك دەدات، یان دەوڵەتێكی نامەركەزی سەرمایەداری كە ئامانج لێی كۆكردنەوەی زۆرترین ڕێژەی سەرمایە بێت؟

لەناو ئەم گفتوگۆ فكرییەدا، لە كونجی تاریكییەوە بیرۆكەیەك دێتە بوون! ئەویش "ئاپۆیزمە" كە ئینكاری بوونی هەموو بیروباوەڕەكانی پێش خۆی دەكات. ئەو بڕوای وایە كە مرۆڤ لە ڕێگەی دەوڵەتەوە ناگاتە خۆشگوزەرانی و ئاسایش، بەڵكو لە ڕێگەی كۆمیونەی سەرەتاییەوە دەگاتە ئەو ئامانجە. بەڵام ئایا كۆمیونەی سەرەتایی چییە؟

گومان لەوەدا نییە ئاپۆیزم دەكەوێتە خانەی چەپ و بڕوادارە بە بۆچوونەكانی "ماركس و ئەنگڵس" لەسەر زۆر شت، بەڵام بە هەندێك جیاوازییەوە، ئاپۆیزم هەوڵی چی دەدات؟ ئاپۆیزم وەك ئەنتی تێزی دەوڵەت خۆی بەیان دەكات، واتا پەرچەكرداری دەوڵەت، ئۆجەلان لە پەرتووكی "ألامە دیمقراطیة" لاپەڕە 111 دەڵێت: "دیموكراتی جێگرەوەی دەوڵەتە، هەر جێگرەوەیەكی تریش جگە لە دیموكراتی بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەوڵەت، فەشەلی هێناوە.”

دیموكراتیی خۆی فۆرمێكی بەڕێوەبردنە و ئەم فۆرمە بۆ بە كردەكردنی پێویستی بە دەوڵەتێكە، بەڵام ئایا مەبەستی ئۆجەلان چی بووە لەوەی "دیموكراتی جێگرەوەی دەوڵەتە”؟ مەبەست لەم قسەیە لای ئۆجەلان لە بیرۆكەی ئۆجەلان خۆیەوە دێت لەسەر دیموكراسی، ئەو خوێندنەوەیەكی جیا دەكات بۆ دیموكراتی و ئەم دیموكراتسییەی ئێستەی پێ دیموكراسی دەوڵەتییە، بۆیە دەبێ ڕەت بكرێتەوە. بۆیە لە هەمان سەرچاوەی پێشوو پەڕەی 32 ئاماژەی پێ دەكات و دەڵێت: "دیموكراتی كۆنفیدراڵی جێگرەوەی سیاسی و سەردەمییانەی دیموكراسییە، بەرانبەر دەوڵەت/نەتەوە كە سەرمایەداری سەردەمییانەیە”.

لێرەدا دوو بابەتمان بۆ ڕوون دەبێتەوە، یەكەم خوێندنەوەی ئاپۆییانە بۆ دیموكراسی لە دەرەوەی دەوڵەتە، دووەم دەوڵەتی نەتەوەیی لەلای بەرهەم و پێكهێنەری سەرمایەدارییە. بەم خوێندنەوەیە بێت، دەوڵەت كەنارگیر دەكرێت و دەبێت جێگرەوەیەكی بۆ بدۆزرێتەوە، بەڵام جێگرەوەكە دەوڵەتێكی تر نییە، بەڵكو لە نەبووندایە، نەبوونی دەوڵەت و دەزگاكانی، بۆیە جێگرەوەكە دیموكراتی كۆنفیدراڵیزمە.

دیموكراتی كۆنفیدراڵیزم قەوارەیەكی بێ دەوڵەت و بێ سنوور و نامەركەزییە، كۆمەڵێك بەهای چەپگەرا لەخۆ دەگرێت، وەك فێمێنیزم، مافی كەمایەتییەكان و… هتد، لەم قەوارە بێ دەوڵەتە نامەركەزییەدا بەڕێوەبردن لەسەر شێوەی كانتۆن و ئیدارەی خۆسەرییە، لە جیاتی پارێزگا، كانتۆن هەیە، لە جیاتی پارێزگار هاوسەرۆك هەیە كە لە نێر و مێیەك پێكهاتوون، ئەمەیش بۆ پاراستنی مافی ژن و بەشداریی لە بەڕێوەبردنی ناوچەییدا.

ئەم بیرۆكەیەی ئۆجەلان لەخۆوە نییە، بەڵكو پاشخانێكی مێژوویی هەیە، چەپەكان بە ئەنگڵس و ماركسەوە، بڕوایان بە گەڕانەوەی مرۆڤایەتی هەبووە بۆ كۆمیونەی سەرەتایی، فریدریك ئەنگلس لە پەرتووكی "بنەچەی خێزان و خاوەندارێتی تایبەت و دەوڵەت" لە لاپەڕەی 284دا دەڵێت: "دەوڵەت بریتییە لە ددانپێدانان بەوەی ئەو كۆمەڵگەیە كەوتووەتە ناو گێژەنی ناسازی و دژایەتی لەناو خۆیدا و ناتوانێت چارەسەریان بكات”

دەوڵەت لای ئەنگڵس لە ناسازی و ناهەموارییەوە دێت و ناتوانێ كێشەكانی خۆی چارەسەر بكات. ئەوە ڕوونە كە هەموو ماركسییەكان لە ئەنجامدا بڕوایان بە هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەت هەیە و هەڵگەڕانەوەی قەوارەكە بۆ كۆمیونەی سەرەتایی و ناوچەیی گچكە كە خۆی كارگێڕی كارەكانی خۆی بێت، بەڵام ڕێگەكان جیاوازن. بۆ نموونە، ماركسی - لینینی بڕوای بە قۆناغی دەوڵەت هەیە، بەڵام بە تەنیا وەك قۆناغێك بۆ ئامادەكاریی بەرەو كۆمیونەی سەرەتایی، ئەما ئەنارشتەكان (ئاژاوەگەرەكان) بڕوایان بە قۆناغ نییە و یەكسەر دەیانەوێ ئەنجامی كۆمیونەی سەرەتایی بهێننە بوون.

ئاپۆییزم و دۆزی كورد

ئاپۆییزم دەڕوانێتە دۆزی كورد وەك دەستكردی سەرمایەداری، دۆزی كورد ناگەڕێنێتەوە بۆ مافی چارەنووسین، بەڵكو دەیگەڕێنێتەوە بۆ سەرهەڵدانی سەرمایەداری و دروستبوونی ئەم دۆزە، وەك لە پەرتووكی اڵامە الدیمقراطیة لە لاپەڕەی ٣٧دا دەڵێت: "وەك دیارە بەرپرسیارێتیی سەرەكی لە بوونی دۆزی كورد، لەسەرشانی سەرمایەدارییە”.

بەڵام دۆزی كورد وەك هەموو كوردێكی دانا دەیزانێ، زۆر كۆنترە لە دروستبوونی سەرمایەداری، پاشان دەبێت ئەوە بپرسین، ئایا سەرمایەداری كەی لەناو كورددا دەستی پێ كردووە؟ دیاردەی سەرمایەداری دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی 2000، لەناو كورددا، واتا دۆزی كورد 20 بۆ 25 ساڵ كۆنە بەپێی ئەو تیۆرییە؟ تا ئێستەیشی لەگەڵدا بێت كۆمەڵگەی كوردی نەچووەتە ناو سەرمایەداری و هێشتا سەرمایەداری دەڵەمەیە لەناو نەتەوەی ئێمەدا، لە كوردستان هێشتا قۆناغی پیشەسازی تێپەڕی نەكردووە و چینی بۆرجوازی دروست نەبووە، ئەی چۆن سەرمایەداری هۆكارە لە دروستبوونی دۆزی كورد؟

پاشان ئەگەر باسی سەرمایەداری جیهانیش بكەین و بەراوردێكی بكەین بە دەستپێكی دۆزی كورد، دۆزی كورد دەگەڕێتەوە بۆ (ئەحمەدی خانی)، ئەو یەكەم شاعیر و بیرمەندی كورد بوو بناغەی جوداخوازی كورد و دەوڵەتخوازیی كوردی دانا، ئەی ئەوكاتە كە 600 ساڵ لەمەوپێش دەكات، چۆن سەرمایەداری هەبوو؟ ئەو كاتە ئەسڵەن پیشەسازی هێشتا لە ئەوروپایش دەستی پێ نەكردبوو، چینی بۆرجوازیش هەر بوونی نەبوو، ئەی چۆن ئەم سەرمایەدارییە بووە هۆی دروستبوونی دۆزی نەتەوەیی كورد؟

ئۆجەلان باكی نییە بە كورد و كوردستان، زیاتر خۆی لە چوارچێوەیەكی فیكری چەپدا حەشار داوە و پێناسەی هەموو شتێك بەم دیدە فكرییە دەكات، بیرۆكەكانیشی زۆر مەترسیدارترن لەوەی كە هەن، ئەگەر كورد بچێتە سەر باوەڕی ئۆجەلان، دەبێت دەستبەرداری بیرۆكەی دەوڵەتی كوردی ببێت، هەروەها دەستبەرداری بیرۆكەی ئۆتۆنۆمی و فیدراڵیش ببێت، بۆیە كورد هیچ بەدەست ناهێنێ و دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانی پێش شۆڕش.