عێراق ئێستە لە ناوجەرگەی قەیرانێكی بنیاتیی قووڵدا گوزەر دەكات؛ قەیرانێك كە تێیدا چەمكی دەوڵەت وەك قەوارەیەكی یەكگرتوو، لە بەردەم هەڕەشەی داڕمانی یەكجارەكیدایە.
چەمكی دەوڵەت- نەتەوە (Nation-State) تەنیا جیۆگرافیایەكی دیاریكراو نییە، بەڵكو سیستمێكی خاوەن ئیرادەیە كە بڕیارەكانی لە ناوەوە بۆ دەرەوە سەرچاوە دەگرن. لێ لە عێراقدا، ئەم هاوكێشەیە سەراوژوور بووەتەوە؛ و بڕیارەكان لە دەرەوە بۆ ناوەوە دەسەپێنرێن. كاتێك كایەی بڕیاری سیاسی لە بەغدا، لە جیاتی ئەوەی لە ناو دامەزراوەكاندا بێتە ئارا، دەبێتە بارمتەی ڕەزامەندیی واشنتن و تاران، ئەمەش واتە عێراق مەرجە جەوهەرییەكانی دەوڵەتبوونی لە دەست داوە و سەروەریی لەم وڵاتەدا تەنیا پەردەیەكی ڕەمزییە، بۆ داپۆشینی پاشكۆییەكی ستراتیجی كە تێیدا ناوەندی بڕیار لەلایەن ئەجێندای دەرەكییەوە ئاراستە دەكرێت.
نها تەنگژەی پێكهێنانی حكوومەت و كێشەی دەستنیشانكردنی كارەكتەرەكان بۆ پۆستی سەرۆك وەزیران، تەنیا ململانێیەكی سیاسیی ئاسایی نییە، بەڵكو گوزارشتێكی ڕاستەقینەیە لەو ڕاستییە تاڵەی كە دەڵێت: «عێراق وڵاتێكی بێ سەروەرییە». بڕیاری سیاسی لە بەغدا، لە جیاتی ئەوەی لە ناو دامەزراوە نیشتمانییەكاندا بێتە ئارا، بووەتە بارمتە و دیلكراوی نێوان دوو جەمسەری دژبەیەكی؛ واشنتن و تاران.
ئەمڕۆ دیاریكردنی هەر كارەكتەرێك بۆ لووتكەی دەسەڵاتی جێبەجێكردن، تەنیا پێوەندی بە هاتن و چوونی كەسایەتییەكانەوە نییە، بەڵكو ململانێیەكە لەسەر جێگیركردنی مۆدێلێكی سیاسی كە عێراق دەخاتە ناو كێشەیەكی جیۆستراتیجیی مەترسیدارەوە؛ مۆدێلێك كە تێیدا بڕیاری نیشتمانی بووەتە پاشكۆی ویستی دەرەكی. لەم سۆنگەیەوە، ناوەندە جیهانییەكانیش نەیانتوانیوە چاو لەم ڕاستییە بپۆشن؛ بۆ نموونە، پەیمانگەی «چاتام هاوس-Chatham House»ی بەریتانی لە نوێترین ڕاپۆرتی شیكاریدا، پەردە لەسەر ئەم پاشكۆییە هەڵدەداتەوە و دەنووسێت: «دیاریكردنی هەر كارەكتەرێك بۆ پۆستی سەرۆكایەتیی ئەنجوومەنی وەزیران لەم قۆناغەدا، تەنیا پرسێكی ناوخۆیی نییە، بەڵكو نیشانەیەكی ڕوونە بۆ ئەوەی كە عێراق هێشتا وەك گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی كێشە نێودەوڵەتییەكانی نێوان ئەمەریكا و ئێران ماوەتەوە.»
ئەم دۆخە ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە تاران لەم قۆناغەدا چیتر بەرگەی سەركردەیەكی لاواز و بێ بڕیار ناگرێت و پێویستی بە كارەكتەرێك هەیە، تا بتوانێت عێراق وەك شاڕیانێكی زیندووی ئابووری و سەربازی لە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی خۆیدا بهێڵێتەوە. لەلایەكی ترەوە واشنتن بە زمانێكی هەڕەشەئامێز و لە ڕێگەی ئامرازی فشار و بانكی فیدراڵییەوە، دەستوەردان لە پرۆسەی كاندیدكردن دەكات. ئەمە ئەو دەرەنجامە تراجیدییەیە كە پێمان دەڵێت: «چەمكی سەروەری لە عێراقدا بووەتە گاڵتەجاڕییەكی گەورە».
كاتێك تویتێك یان پۆستێكی سەرۆكێكی بیانی دەتوانێ هاوسەنگییەكانی ناوخۆی وڵاتێك بهەژێنێت، واتە ئەو دەوڵەتە هێشتا نەگەیشتووەتە قۆناغی سەربەخۆیی لە بڕیاردا و بە هەموو مانا جیۆپۆلەتیكییەكان، بووەتە پاشكۆیەك كە لە نێوان دوو بەرداشی گەورەدا وردوخاش دەكرێت. بەكارهێنانی چەكی دۆلار و گەمارۆی ئابووری وەك ئامرازێكی گوشار، پێشاندەری «جیۆپۆلەتیكی برسیكردن»ـە كە تێیدا بژێویی خەڵكیش دەكرێتە بارمتەی ململانێی جەمسەرەكان. عێراق لە ناو پرۆسەیەكی پڕ لە پارادۆكسدا گیرۆدە بووە؛ تێیدا ناتوانێ هاوسەنگی لە نێوان پێویستییە جیۆگرافی و سیاسییەكانی، پێویستییە داراییە ستراتیجییەكانی دروست بكات.
ئەم پاشكۆییە ستراتیجییە و داڕمانە گشتگیرەی دامەزراوەكان، دەیسەلمێنن كە عێراق وەك قەوارەیەكی سیاسی، چیتر خاوەنی مەرجە جەوهەرییەكانی «دەوڵەت-نەتەوە» نییە، بەڵكو گۆڕاوە بۆ كۆمەڵە ئایدیۆلۆجییەكی پارچەپارچە كە تەنیا لە ڕێگەی فشارە نێودەوڵەتییەكانەوە بەیەكەوە بەستراونەتەوە.
كاتێك دەوڵەت نەتوانێ بڕیاری ناوخۆیی بدات بەبێ ڕەزامەندیی بێگانە، واتە ئەو دەوڵەتە تەنیا تەرمێكی سیاسییە كە بە ئامێری دەرەكی هەناسە دەدات. ڕاستییەكەی بەغدا تەنیا پۆستەخانەیەكی سیاسییە بۆ گەیاندنی نامەكانی نێوان تاران و واشنتن. ئەمە ئەو كەلێنە گەورەیەیە كە عێراقی وەك دەوڵەتێكی شكستخواردوو (Failed State) ناساندووە.
بەم شێوەیە، هەر حكوومەتێك لەم فەزا شێواوەدا لە دایك ببێت، پێشوەختە بە مردوویی لە دایك دەبێت؛ چونكە ناتوانێ لە دەرەوەی ئەو هاوكێشە جەمسەرگیرانە هەنگاو بنێت كە عێراقیان كردووەتە پاشكۆیەكی بێ ئیرادە. مێژوو سەلماندوویەتی كە قەوارەی دەستكرد و بێ ئیرادە ناتوانێ بەرگەی گەردەلوولەكان بگرێت، عێراقی ئێستەش ڕێك لەو خاڵەی كۆتاییدایە كە تێیدا هەموو درۆ سیاسییەكان دەردەكەون و تەنیا ڕاستی دەمێنێتەوە؛ ئەویش ئەوەیە كە عێراق بووەتە «كەلێنێكی گەورە» لە نەخشەی سیاسیی دنیادا كە تەنیا جەنگ و قەیران بەرهەم دەهێنێت.