لەم قۆناغە هەستیارەدا کە عێراق و ناوچەکە بە گشتی لەناو کێشمەکێشم و گۆڕانکاری سیاسییدان، ناوی فایەق زێدان لەناو گفتوگۆی سیاسیدا دەردەکەوێتەوە. ئەو هەڵوێستانەی لە سەرۆکایەتیی دادوەریی عێراقەوە دەرچووە لەو ماوەیەدا، ئاماژەن بۆ هەوڵی گەڕاندنەوەی سەروەری دەوڵەت و سنوردارکردنی دەسەڵاتی هێزە چەکدارەکان، بە تایبەتی ئەوانەی پێوەندییان بە حەشدی شەعبیەوە هەیە.
عێراق لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ساڵی 2003 بەهۆی هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوە سەرەکییەکانی دەوڵەتەوە، تووشی قۆناغێکی درێژخایەنی ئاڵۆزیی سیاسی و ئاسایش بوو. لەم ماوەیەدا زۆر لە هێزە چەکدارەکان کە دەرکەوتن، لەژێر ناونیشانی جیا جیای وەک بەشداری لە پاراستنی وڵات، یان شەڕی دژەتیرۆر.. هتد وایکرد بە قووڵی رەگوڕیشەیان داکوتنە ناو سیاسەت و ئاسایش. ئەم دۆخە وایکرد پرسی سەرەکی بۆ عێراق، ببێتە ئایا دەوڵەت ئەساسەکەیە یان هێزە چەکدارەکان؟
لەو چوارچێوەیەدا هەر هەوڵێک بۆ ئەوەی چەک تەنیا لە دەستی دەوڵەتدا بێت، واتایەکی ستراتیجی هەیە. هەڵوێستەکانی فایەق زێدان کە جەخت لەسەر جێبەجێکردنی یاسا و دەستوور دەکەن، بە مانای ئەوەی چەک دەبێ تەنیا بەدەست دەوڵەت و سوپاوە بێت، شتێکی زۆر ئاساییە لە هەر وڵاتێکی ئاساییدا. لەو ڕوانگەیەوە هەر هەنگاوێک بەرەو کەمکردنەوەی ڕۆڵی گرووپە چەکدارەکان کە لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت کار دەکەن، بە تەنیا پرسێکی یاسایی نییە، بەڵکو هەنگاوێکە مەودای ستراتیجی هەیە.
ئێستە عێراق چەند هەڵبژاردەیەکی هەیە:
یان بەردەوام دەبێت لەو دۆخە ناهاوسەنگ و لاوازەی نێوان دەوڵەت و میلیشیاکان، یاخۆ دەست بە قۆناغێکی نوێی بنیاتنانەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت دەکات، لەسەر بنەمای یاسا و دامەزراوەکان رێگە نەدەن دەوڵەت چیتر ببێتە گۆڕەپانی شەڕی بریكارانە.
هەرچەند ئەمە رێگەیەکی ئاسان نییە، چونکە ئەو میلیشیایانە سەربە هەندێک لە هێزە سیاسییەکانن و دەسەڵاتی فرەوانیان هەیە لەناو پەرلەمان و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا، واتە هەر هەوڵێک بۆ ڕێکخستنەوەی هاوسەنگی هێز، ڕووبەڕووی بەرگرییەکی سیاسی و ڕەنگە تەناهیش ببێتەوە، چونکە زۆر لەو میلیشیایانە لەژێر ناوی حەشدی شەعبیدا کار دەکەن کە لە ساڵی 2016دا لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بە هێزێکی فەرمی ناسێنرا، بۆیە حکوومەت بە ئاسانی ناتوانێت هەڵیانوەشێنێتەوە، یان شەڕیان لەگەڵ بکات، چونکە وەک گوتم خاوەن نفوزی سیاسی و سەربازین.
كەواتە سەرکەوتنی ئەم هەنگاوە پێوەستە بەوەی دەوڵەتی عێراق تا چەند دەتوانێت ڕێککەوتنێکی نیشتمانیی فرەوان دروست بکات کە پشتگیری لە دەسەڵاتی یاسا بکات؟ بەڵام سناریۆ مەترسیدارەکە ئەوەیە، ئەگەر کێشەکە بگاتە رووبەرووبوونەوە و پێکدادانی گەورە لە نێوان هێزەکانی ئەمەریکا و میلیشیای عێراقیدا، ئەوا بەبێ هیچ گومانێک عیراق دەبێتە مەیدانی پێکدادانی نێوان ئەمەریکا و ئێران، واتا حەشدی شەعبی شەڕێکی بریكارانە دەکات، وەک ئەوەی لە لبنان روو دەدات ئیستە، لە نێوان ئیسرائیل و حزبوڵا.
کوردستان و پرسی سەروەریی دەوڵەت
ئەم گۆڕانکارییە سیاسییانە کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر هەرێمی کوردستانیش هەیە، چونکە هەر هەوڵێک بۆ بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت لە بەغدا و سنووردارکردنی هێزی میلیشیاکان، دەتوانێ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ببیتە هۆی ئارامی و جێگیری لە کوردستانیش و متمانە بەهێز بکات و کوردستانیش لە هێرشی بەردەوامی میلیشیاکان دوور بخاتەوە.
ئەو هەڵوێستەی ئێستای فایەق زێدان، ڕەنگە بە شێوەیەکی ئاشکرا نەچێتە ناو قاڵبی کودەتا بەسەر میلیشیاکاندا، بەڵام ئینکاری لێ ناکرێت کە ساتێکی چارەنوسسازە. ئەگەر دامەزراوەکانی دەوڵەت بتوانن بنەمای یاسا و دەسەڵات بەهێز بکەن، ئەوا عێراق دەتوانێت بچێتە ناو قۆناغی سەروەریی یاسا و دەوڵەت بخاتە سەرووی هەموو هێزێکی سیاسی و چەکدارییەوە.
ئێستە پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە:
ئایا حکوومەتی بەغدا بە ڕاستی دەتوانێت کۆنترۆڵی ئەو میلیشیایانە بکات؟ یان میلیشیاکان بوونەتە کیانێکی بەهێزتر لە دەوڵەت؟
من پێم وایە عێراق بە نافەرمی و ناڕاستەوخۆ داوای هاوکاری نێودەوڵەتی بکات، بۆ ئەم هەنگاوە. بۆ نموونە، دەکرێ داوای هاوکاری هەواڵگری بکات، هەروەها ڕاهێنانی هێزە ئەمنییەکانی و بەهێزکردنی سوپا و پشتگوێخستنی بەرنامە بۆ داڕێژراوی میلیشیاكان و پەكخستنی كارەكانیان لەناو داودەزگادا، وردە وردە لاوازیان دەكات و بنەمای بڕیاردان دەگەڕێتەوە بۆ دەوڵەت، ئەویش دەتوانێ بەرژەوەندی هاووڵاتییان بكاتە پێوەری هەموو بڕیارەكانی.
بەڵام ئایا عێراق دەیەوێت دەوڵەتی هاووڵاتی دروست بكات؟
ئەو بۆچوونانەی سەرەوە لە خۆشباوەڕییەوە نییە و من مێژووی خوێن و پێكدادان لە عێراق دەزانم، بۆیە قسەكانم بۆ ئەوەیە ئەگەر دەستەبژێرێكی سیاسیی لەو وڵاتەدا دروست بووبن و بیانەوێ نەوەكانیان لە ژیانێكی ئارامتردا بن، كاتی ئەوەیە دەست بە پرۆسەیەكی بنیاتنان بكەن، چی دەبێت لەو وڵاتە دەوڵەمەندەدا هاووڵاتی سەنتەر بێت و بیری تائیفی و كینەی مەزەوی هەڵكەنرێت و هەمووان یەكسان بن؟
هێشتا گومانم هەیە ئەقڵیەتی حوكمڕانی عێراق خۆی جیاواز لە میلیشیاكان بیر بكاتەوە، بەڵام هەوڵەكەی فایەق زێدان دەكرێ وەك ئومێدێك سەیر بكرێ بۆ دوورخستنەوەی وڵات لە ئاشووب و كەڵەگایی میلیشیا بەسەر دەوڵەتدا، بۆیە ڕۆژانی داهاتوو دەبینین كە سیاسییەكانی تر دەچنە پاڵ بنیاتنان و میلیشیاكان كۆنترۆڵ دەكەن، یان دەچنە پاڵ میلیشیاكان و عێراق دەبەنەوە ناو خوێن.