عێراقی ئەمڕۆ دەوڵەت نییە، کۆمپانیایەکی تەناهییە کە لەناویدا خاوەنی 70 گرووپی تایبەتی چەکدار هەن و هەندێكیان هەر سەربە عێراقیش نین، تەنیا بودجە و خەرجییەكانیان لەم وڵاتە وەردەگرن. لە 2003ـەوە تا ئێستە، ئەوەی لە عێراق دروست بووە سوپا نییە، بەڵکو بازاڕێکی گەورەی چەکی بێ مۆڵەتە کە هەر کەسێک تفەنگێکی هەبێت، دەتوانێت ببێتە وەزیر و بڕیاری دەوڵەتی بەدەستەوە بێت.
هەرچەندە ئەمەریکا و بەغدا وا دەزانن ئەگەر چەک لە حەشدی شەعبی وەربگرنەوە، کێشەکە چارەسەر دەبێت، بەڵام بە پێچەوانەوە کێشەکە ئەوە نییە كە ئەمانە چەکیان هەیە، بەڵكو لەوەدایە خاوەنی ئەم گرووپە چەكدارانە خۆیان بوونەتە دەوڵەت، چ دەوڵەتێک؟ ئەو دەوڵەتەی مووچە دەدات، بڕیاری دادگا دەردەکات، باج وەردەگرێت، تەنانەت مۆری ڤیزای ئێرانیش لێ دەدات. کەواتە دەوڵەتێکت لەناو دەوڵەتدا هەبێت، ئیتر "چەکداماڵین" چارەی چی دەکات؟ بۆیە دەبێت قسەكردن لە چارەسەر و دروستكردنی وڵات لە عێراقدا، ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتێکی تەواوی هاوتەریبی دەوڵەتەكە بێت، نەک چەکداماڵین .
دەرفەت یان ئاگەدارکردنەوەی کۆتایی
کاتێک مارک ساڤایا نێردەی سەرۆك ترەمپ گوتی، عێراق "دەرفەتێکی مێژوویی" لە بەردەمدایە، بە ئەنقەست چاوی لە کارەساتەکە دەنووقاند. لە فەرهەنگی سیاسەتدا، "دەرفەت" بۆ ئەو وڵاتەیە کە خاوەنی سەروەری و بڕیاری خۆی بێت، ئەی عێراق چی؟ عێراق لە 2003ـەوە تا ئێستە تەنیا کۆمپانیایەکە بەدەست گرووپە چەکدارەکانەوە، کەچی لە واقیعدا ڕاستی ئەوەیە كە عێراق هیچ دەرفەتێکی لە بەردەمدا نییە یان شەڕی ناوخۆ لە نێوان میلیشیاکان و دامەزراوەکانی بەناو دەوڵەت، یا دەبێت بەمشێوەیە بەردەوام بێت و دەوڵەت بەدەست گرووپەکانەوە بێت.
کورسیی میلیشیاکان، لە هەژموونی سەربازییەوە بۆ ڤیتۆی دەستووری
بەپێی داتاکانی هەڵبژاردنی پێشوو، گرووپە چەکدارەکان خاوەنی نزیکەی 50 کورسیی پەرلەمانی عێراقن، پێشبینییەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ئەم ژمارەیە لە هەڵبژاردنی داهاتوو بۆ نزیکەی 70 کورسی بەرز بێتەوە.
لە ڕووی دەستوورییەوە، بەدەستهێنانی 70 کورسی لە کۆی 329، واتە بەدەستهێنانی "یەک لەسەر سێی پەکخەر" لەوكاتەدا میلیشیا توانای ڕێگری لە تێپەڕاندنی هەر یاسایەکی وەك پەسەندکردنی بودجە یان متمانەدان بە کابینەی حکوومەتی دەبێ.
ئەم گۆڕانکارییە ژمارەییە، لە ناوەڕۆکدا گواستنەوەی ململانێکەیە لە سەربازییەوە بۆ ناو دامەزراوەی یاسادانان، بە واتایەکی تر، ئەوەی لە ڕابردوودا لە ڕێگەی هێزی چەکەوە بەدەست دەهات، ئێستە لە ڕێی میکانیزمە دیموکراسییەکانەوە مسۆگەر دەکرێت.
دەرئەنجامەکەی ئەوەیە لە 2029 بەدواوە، پڕۆسەی بڕیاردانی سیاسی لە عێراق دەکەوێتە ژێر ڕەحمەتی ڤیتۆیەکی نافەرمییەوە، هیچ پڕۆژەیاسایەکی ستراتیجی، بودجەی ساڵانە، هیچ پێکهاتەیەکی حکوومەت، بەبێ ڕەزامەندی سەرکردەکانی ئەم گرووپانە، تێناپەڕێ، ئەمەیش دەکرێت وەک "کودەتایەکی دامەزراوەیی" پێناسە بکرێت، داگیرکردنی دەوڵەت نەک لە ڕێگەی تانکەوە، بەڵکو لە ڕێی سندوقی دەنگدان و بەکارهێنانی بۆشاییە دەستوورییەکانەوە.
ماریا فانتابی لە سەنتەری گفتوگۆی مرۆیی لە جنێڤ، دەڵێت "عێراق سەرۆکێکی نییە کۆنتڕۆڵی چەک بکات. منیش دەپرسم عێراق "دەوڵەتەنییە تا کۆنتڕۆڵ بکرێت". ئەوەی هەیە تەنیا نەخشەیەکە لەسەر کاغەز.
لە هەڕەشەوە بۆ دەرئەنجام، عێراق لە ساڵی 2026دا
لە ساڵی 2025ـدا باس لەوە دەکرا ئەگەر عێراق بڕیاری یەکلاکەرەوە نەدات، ئەوا ڕووبەڕووی سیناریۆی لبنان دەبێتەوە، لە نیوەی یەکەمی 2026دا، دەتوانین بە دڵنیاییەوە بڵێین ئەو "ئەگەرە" بووە بە "واقیع" و عێراق چیتر لە بەردەم مەترسیی بە "لبنان"بووندا نییە، بەڵکو ئێستە خۆی "لبنانێکی خراپترە" و هۆکارەکەیشی ڕوونە. لە لبنان حزبوڵا وەک یەک ئەکتەری ناوەندی کۆی سیستمەکەی قۆرخ کردووە، بەڵام لە عێراق، نزیکەی 70 ئەکتەری هاوشێوەی حزبوڵا هەن، هەریەکەیان داوای پشکی خۆی لە دەوڵەت دەکات.
ئەم فرەچەشنییە، پڕۆسەی "State Capture"ـی لە عێراقدا لە حاڵەتی "قۆرخکردن لەلایەن یەک گرووپەوە گۆڕیوە بۆ حاڵەتی "پارچە پارچەکردن لەلایەن چەندان گرووپەوە". دەرئەنجامەکەی دەوڵەتێکە نە دەتوانێت شەڕ بکات، نە دەتوانێت ئاشتی بەدی بێنێت، نە دەتوانێت خزمەتگوزاری پێشکەش بکات، چونکە سەروەرییەکەی لە نێوان 70 خاوەندا لەنجەولار دەكات.