مێژووی ئیسرائیل و فەلەستین یان دروستتر بڵێین وڵاتی ئورشەلیم بە درێژایی دەیان ساڵ و بەتایبەتی لە سەدەی بیستەم، بەتایبەتتر پاش دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، بە ناو تۆڕێكی ئاڵۆز لە شێواندن و درۆ و دەلەسە و چەواشەكاری ڕۆیشتووە، هەر هەمووشی دوو ئاخێزگەی سەرەكیی هەیە. یەكەمیان ناسیۆنالیزمی عەرەبی كە سەرتاپا ناسیۆنالیزمێكی شۆڤێنی و فاشیستی بووە و ئیسلامی سیاسیی كە دانەبڕاو نەبووە لە ناسیۆنالیزمی عەرەبی.
بۆ ئەوەی باسەكەم ڕوون بێت، كەمێك لەسەر هەردوو ئاخێزگە و تەوەرەكە دەوەستم. ناسیۆنالیزمی عەرەبی ئێستەشی بەدەمەوە بێت ناسیۆنالیزمێك نییە كە لەسەر بنەمای باوەڕ و وشیاری بە پێكهاتەی دەوڵەت، داودەزگا ئیدارییەكان و جەمسەرە پێكهێنەرەكانی ئایدۆلۆجیی ناسیۆنالیزم بێت، بەڵكو وەرگرتنێكی نوقسان و خوێندنەوەیەكی چەوت و بەزۆری دژەعەقڵی ناسیۆنالیزمێك بووە كە لە سەرزەوینی ڕۆژئاوا بەرهەم هاتووە.
ئەم خوێندنەوە ناعەقڵانی و چەوتە لە دەلاقی خێڵچێتی و پێكهاتی بەرتەسكی دەشتەكی و خێڵگەرێتی بەرنامەی بۆ بەڕێوەبردن و هەڵگرتنی ئەو ئەركانە داڕشت، كە بڕیار بوو سیستمێك بەناوی دەوڵەت هەڵیگرێت، ڕەنگە لەم چەند دەیەی دواییدا ئەو قسەیەی تۆم باراك ڕاستترین و بێ گری و گۆڵترین قسە بێت كە گوتی، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێشتا لە سەر پێكهاتەی خێڵ دەژی و نیگای دەوڵەتدارانە تێیدا ونە، بێگومان مەبەستی سەرەكیی باراك بە پلەی یەكەم وڵاتانی عەرەبی و بەگشتی حەشیمەتی عەرەبە، چونكە عەرەب بە پلەی یەكەم پڕحەشیمەتترین خەڵك و خێڵی ئەم ناوچەیەن و زۆرترین دەوڵەتیشیان وەك حەشیمەتێك كە یەك زمانیان هەیە (بە زاراوە و بنزاراوەی زۆرەوە) هەیە.
بۆیە ئەم دەلاقە خێڵەكییەی دنیای عەرەب كە ناسیۆنالیزمی پێ دەبینرا، ئێستەش هەر زاڵە و ناتوانین باس لە پێكهاتەیەكی مۆدێرن و سیستمێكی ڕاستەقینە و ناساختەی دەوڵەت بكەین، ئەم جەوهەر شێواندنەی ئایدۆلۆجی لە كرداردا بووەتە هۆی ئەوەی كە ئەم شتەی ناوی لێ نراوە ناسیونالۆیزمی عەرەبی یان دەوڵەتانی عەرەبی، هەر لە یەكەم هەنگاودا وەك ناسیۆنالیزمی شٶڤێنی و فاشیی دەربكەوێت نموونەی ئەمە وڵاتی عێراق، سووریا، لیبیا و... كە زیاتر بۆ ئێمە ناسراون. واتە ناتوانین بڵێین سیستمێكی وەك بەعس لە عێراق و سووریا، كۆپییەكی سەركەوتووی نازیزم و فاشیسزمن لە ئەڵمان و ئیتاڵیای سەرەتا و نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم، بەڵكو ئەم ناسیۆنالیزمە بەهۆی خێڵەكیبوونییەوە هەموو ئەویدی و ناخۆییەكانی وەك جنۆكە و شەیتان ناساند و بەر بووە گیانی.
نەك تەنیا دەوڵەتی بەعس، بەڵكو دەوڵەتە كەمتەمەن و نیوەچڵەكانی پێش ئەویش، هیچ كات نەیانتوانی ددان بنێین بە كورد و مەسیحی و چەپ و ڕاستدا، ئەمە بۆ سووریاش ڕاستە و ئێمە تا ئێستەش ڕٶژانە بەر هەواڵی ئەو پێشێلكارییانەی دەكەوین كە دژی درووزی و كوردەكان بە ئاشكرا و لە ژێر تیشكی ئەو خێڵچییەتە مێژووییە ڕوو دەدات. بەنیسبەت ئاخێزگەی دووەمیشەوە دەتوانین بڵێین ئیسلامی سیاسی، دیوی شەرعی و ئیلاهیاتیی ئەو خێڵچییەتەیە كە بەناوی ناسیۆنالیزم دەرخواردی ناوچەكە و دنیا دراوە.
ئەگەرچی ئەو ڕەخنەیەی كە ڕووبەڕووی ئیسلامی سیاسیی دەبێتەوە لەم ساڵانەی دوایی زۆر و زیاد بووە، بەڵام هاوكات بەرپەرچدەرانی ڕەوتی ڕەخنەگرتن لە ئیسلامی سیاسی، بەشێوەیەكی سەیر و بە سوپایەك لە جوێندەر و تەشهیركەرەوە لە جدنیای مەجازی و دنیای واقیعیدا، بەوپەڕی توندئاژۆیی و تۆقاندنەوە چالاكن. كاڵفامانەیە ئەگەر پێمان وابێت ئیسلامی سیاسی بە دوو مەلای وەك هەڵۆ حەمەڕەشید و كرێكار و... لە ناو كورددا كورت دەكرێتەوە، نەخێر، ئەو ئیسلامە سیاسییەی لە ناو كۆمەڵی كوردەواریدا هەیە، هاوردەی دەزگا و دوكانی ئەو عەقڵییەتە دەوارنشینی و نامۆدێرنەی حەشیمەتێكی چەندان ملیۆنیی عەرەبە، كە هەم بەهۆی حەشیمەتیانەوە و هەمیش بەهۆی دۆخی ئابووری و سیاسیی سەپێنراویانەوە بە سەر نەزمی جیهانیدا، كۆمەڵگەی كوردیشی تەنیوە.
بەردەوام دەبێت بگەڕێینەوە سەر ئەو قسە ژیرانە و بیرمەندانەیەی ڕەوانشاد مووسا عەنتەر كە گوتی، لە ناو هەموو مسوڵماناندا تەنیا كورد پێی وایە هەموو مسوڵمانان برای یەكن. ئەمە ئاماژەیە بەو ڕاستییەی كە پێكهاتەی خێڵچێتی و بەدەوییەتی عەرەبی لەگەڵ پێكهاتەی ئیسلامی سیاسیدا یەكێكن و ناوە ناوە یاریی بە پۆشاك و دەمامكی یەكتر دەكەن، هەردووكیشیان یەك ئامانجیان هەیە و بە یەكڕەنگكردنی دنیا و كاڵكردنەوە و سڕینەوەی هەموو ئەویدییەك! فەرق ناكات ئەو ئەویدییە كوردی مسوڵمان بێت یان ئەفریقیی تۆتەمپەرست!.
مێژووی سەدەی بیست ئەمەی بۆ ئێمە سەلماندووە كە دنیای عەرەب نە باوەڕیان بە تەقوا وەك تایبەتمەندیی جەوهەریی مسوڵمان هەیە، نە لە خێڵچێتی و باوەڕمەندیی بە سەرتربوونی عەرەب بەسەر عەجەم و نەتەوەكانی تر قوتاری بووە. چارەنووسیی جوو یان دەكرێت بڵێین ئیسرائیلیش لە ناو ئاوا هاوكێشەیەك (هەڵبەت بە تایبەتمەندیی مێژوویی و هاومێژووبوونی زیاتر لەگەڵ عەرەب، هەر لە سەردەمی حەزرەتی مووساوە تا ئێستە) هەڵدەقوڵێت.
ئەگەر هەموو دنیا و تەنانەت فەلەستینییەكانیش خۆیان ددان بەوەدا بنێن كە دوو دەوڵەتی ئیسرائیل و فەلەستین هەبن و هەردووكیان وەك دوو دراوسێی مێژوویی و بەپێی ڕێككەوتنێك، ڕێز لە پیرۆزی و باوەڕ و سنوور و شوناسی یەكتر بگرن، هەمدیس تێڕوانینی خۆگەورەبینیی عەرەبی و ئیسلامی سیاسیی عەرەب بوار بەو شتە نادات. ئەمە ڕەنگە بەشێكی جەوهەریی ئەو كێشە مێژووییە دێرینە بێت كە هەم یەخەی فەلەستینییەكانی گرتووە، هەم ئیسرائیلییەكانیشی كردووە بە شەڕئاشۆ و گێرەشێوێنی ناوچەكە ئەو ئیسرائیلەی كە ئامادەی گفتوگۆ، دانوستان، سەرمایەگوزاری و... تا دۆخی خۆی وەك نەتەوەیەكی مێژینە جێگیر و چەسپاو بكات.