ڕەنگە ئەگەر بمانەوێ پنتێكی دیار و بەرهەست لە ئیرادەی جیهانیی و زلهێزەكاندا بۆ هاتنەكایەی نەزمێكی نوێ لە ڕٶژهەڵاتی ناوەڕاست دیاری بكەین، بە ئاسانی بچینەوە سەر ساتی ڕادەستكردنەوەی ئەفغانستان بە تاڵیبان و هەڵهاتن و یان شكستی دوو دەیە زیاتر لە پڕۆژەی دەوڵەتسازی و نەتەوەسازیی مۆدێرنی ئەمەریكی-ئەوروپی لەو وڵاتە. هەڵبەت ئەو دۆخەی كە لە ئەفغانستان هاتە كایەوە، تەنیا دەرئەنجامی ئەو گۆڕانە گەورەیە لە داڕشتنەوەی نەزمی نوێی جیهانیدا نەبوو، بەڵكو دەكرێت بڵێین بە هەمان ئاستیش دەرئەنجامی بیچمنەگرتنی پێكهاتەیەكی مۆدێرن و پیشەیی بۆ حوكمڕانی و جێگیربوونی داودەزگا نوێكان لە ئیدارەدانی وڵاتێك بوو كە بەرلەوەی چاوی لە ئاوەدانی وڵات و گەشە و خۆشگوزەرانی و بەگشتی زیندەگیی ئەم جیهانییە بێت، تەماداری خەونی ئاخیرەت و بەختەوەریی دواڕۆژ بوو.
لە پشت ئەم خەون و ئیمانە نەگونجاو و ناوەختە لەگەڵ سەردەمدا، وڵاتانێكی وەك سعوودیە پاڵپشتی مادی و مەعنەویی بەهێز بوون. ئێستە ئەفغانستان گەڕاوەتەوە بۆ چاخی بیابان و دەمامكهەڵبەستن ژنان و ناوزەدكردنی هەموو بوونیان بە "عەورەت" و حەرام و دابەستنیان لە مەتبەخ و ژووری نوستن، لە حاڵێكدا سعوودیەی پاڵپشتیكاری ئەم دەڤەرەی دەمامك، شۆی مەزن بۆ جۆنیفێر لۆپیز دەكاتەوە! ئەمە جگە لەوەی كە دەرخەری دەركەوتنی دوو ڕوانگەی جیاوازن بۆ دنیا و حوكمڕانی و وڵات، ئاشكراكەری ئەم واقیعەشن كە شێوەیەك لە كۆلۆنیالیزم و چەوساندنەوەی ئایدۆلۆجیكی لە ڕٶژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەن كە پێش هەر شتێك، ئایین ڕێچكەكەی دیاری دەكات.
لە ناو ئەم هاوكێشەیەدا دنیای ڕۆژئاوا و ئەمەریكا ئەگەرچی تاڵیبانیان زۆر وەرنەگرتە خۆیان، بەڵام ڕەتیشیان نەكردەوە. وەك بڵێی دەیانەوێ بزانن ئایا تاڵیبان لە ناو ئەو سنوورانەی خۆی دادەمەزرێت و واز لە هەناردەكردنی دەمامك و حەشیشە و تلیاكە سروشتی و عەقیدەتییەكانی دەهێنێت یان نا! ئاماژەكان ئەوەمان پێ دەڵێن كە پرۆسەیەكی نوێی تاقیكاری و كردنی وڵاتان بە تاقیگەی درێژخایەن و كورتخایەن بۆ هاتنەناو یان دەركردن لەم نەزمە نوێیە لە ئارادایە. وا دیارە ئیرادەی پشتەوەی داڕشتنی نەزمی نوێ ململانێی ئایدۆلۆجی و پرسی نەتەوە-دەوڵەتسازی و بەگشتی هەموو ئەو پرسگرانەی كە ئێستە دەتوانین بە كلاسیكی ناویان ببەین، خستووەتە لاوە و بابەتانی پراگماتیكی و كرداریی بۆ گرنگە كە دەتوانین لە گرنگترینیان، ئاماژە بە گەشەسەندن یان گەشەپێدان (Development) بكەین.
بێگومان گەشەسەندن لێرەدا نەك بە مانای بەپیشەییبوونی ڕەها و ڕەشۆداماڵراو، بەڵكو وەك ئیرادەیەك كە ڕەوتی گەشەی فرەڕەهەندی مرۆیی بە درێژایی مێژووی گەشەسەندن تێدەگات و لە ناو بازنەیەكی گەورە یان تۆڕێكی بەربڵاوی گەشەسەندندا ئیش دەكات. ئەگەر تەنانەت تاڵیبانیش بتوانێ وەك ئیرادەیەكی گچكە و لاسەنگ بێتە ناو ئەم تۆڕەوە، لەم نەزمەدا جێگەبەتاڵ نابێت و جێگەی بۆ دەكرێتەوە. نموونەی تاڵیبان بۆیە دەهێنمەوە، چونكە لە سەرەتای سەدەی بیست و یەكەوە تا ٢٠٢٢ش، ئەم هێزە هێشتا گەورەترین مەترسیی بۆ سەر بابەتی ئاسایش بوو.
بۆ تێگەیشتنی باشتر لە بابەتی گەشەسەندن، دەبێت حەتمەن لەپاڵ ئەم دەستەواژەیە، هاوكات و بە قورسی و قووڵی بیر لە بابەتی ئاشتی و ئارامی و سەقامگیری بكرێتەوە. چونكە گەشەسەندن بە بێ ئاشتی بەر لەوەی لە دایك بێت دەمرێت. هەر ئەم تێڕوانینە لە نەزمی نوێدا وایكردووە كۆماری ئیسلامی لەم نەزمەدا جێگەی نەبێتەوە، لە دیدی ئەم نەزمەدا شەڕی ئایدۆلۆجیكی ڕەها و هەناردەكردن و پەرەپێدانی ئایدۆلۆجیا تەواو بووە، ئەوەی لە بەردەمە بەشداریكردنە لە بنیاتنانی دنیایەكی گەشەسەندوو، ئارام و ئازاد و دوور لە شەڕ و توندوتیژی و ڕوانگە ئاخرزەمانییەكان.
نەزمی نوێ دەڵێت: ئەگەر دەتەوێ بەشدار بیت لە بنیاتنانی دنیایەكی ئارام، سەقامگرتوو، پڕ لە ئاسایش، ئازادی و... فەرموو ئەوە گەز و ئەوە ئەرز، ئەگەریش دەتەوێت ئەم گەز و ئەرزە تێك بدەیت لێت دەدرێت، لاواز دەكرێیت و پەراوێز دەخرێیت. هەمان گوزارەی ترەمپ: لە ڕێگەی هێزەوە ئاشتی! ڕەنگە ئەم هەڵوێست و گوزارەیەی ترەمپ بە كورتە و پوختەی ستراتیجیی ئەو ئیرادەیە دابنێین كە دەیەوێت ئەم نەزمە دابڕێژێتەوە. ڕەنگە ئەگەر ئەو ڕێشەناسییەمان بۆ گۆڕینی ئیرادەی زلهێزەكان بەنسیبەت نەزمی زاڵ و دەگرتووە بۆ ڕووداوەكەی ئەفغانستان لە ٢٠٢٢ تەواو بێت، ئەوا ڕووداوەكەی حەوتی ئۆكتۆبەریش بە خێراكەر یان یەكلاكەرەوەی ڕاڕایی ئەو ئیرادەیە بزانین كە دەیویست بە شێنەیی و بەشێوەیەكی درێژخایەن نەزمەكە پراكتیزە بكات.
لە حەوتی ئۆكتۆبەرە ئیتر لە دەرگای هەموو وڵاتانی ناوچەكە درا، هەر كامە بەشێوەیەك دەرگای كردەوە، توركیا ناچار بوو دەوڵەت باخچەلی وەك نوێنەری چەندان ساڵەی ناسیونالیزمی ڕادیكاڵی تورك بكاتە دەمڕاستی ئاشتی، ئاشتەوایی لە توركیا و پرسی كورد دووبارە بهێننەوە ناو مژار و پرسە سەرەكییەكان. ئەحمەد جۆلانی ناچار بوو ببێت بە ئەحمەد شەرعی بۆینباخ لە مل و بچێتە كۆشكی سپی و پاریس، دەستلەملی ترەمپ و خەونەكانی نەتەنیاهۆ بكات! وڵاتانی كەنداو دەمێكە لە ناو ئەم نەزمە بەشێوە تەقلیدی و تەرفیهییەكەی خۆیاندا دەژین، ئەوان ئاشتی و نەختێك ئیمان و ڕابواردنێكی زۆریان دەوێت و ئەمەش بۆیان مسۆگەر بووە، هەڵبەت لەگەڵ ئەم شەڕەی ئیسرائیل و ئەمەریكا و ئێران، بڕێك دۆخەكەیان شڵەقا، بەڵام پێناچێت لەو خەون و تاسووقەیان بۆ ئیسراحەت و ئیمانداری و ڕابواردن و ئاشتی كەم بووبێتەوە.
هەموو ئەمانە ئەم ڕاستییەمان بە توندی بە چاواندا دەدەن كە بپرسین دیمەن و نەخشەی كۆتایی ئەم جووڵە نادیارەی ئیرادەی زلهێزەكان و بەتایبەتی ئەمەریكا و لەوانەش ئیسرائیل چییە؟ ئایا كورد هیچ ئامادەییەكی بۆ ڕۆڵگێڕان لەناو ئەم نەزمەدا هەیە؟ ئەمە پرسیارێكە كە دەتوانێ چارەنووسی ئێمە هەم وەك نەتەوەیەك كە دۆزێكی ڕەوامان هەیە و هەمیش وەك جیۆگرافیایەك كە لە ماوەی 30 ساڵ زیاتر حوكمڕانییەكی نیوەسەربەخۆی هەیە و ئاشتیپارێز بووە، یەكلا بكاتەوە. من بەهۆی فرەڕەهەندبوونی ئەم باسە، لێرە و لەم كورتەنووسینەدا هەوڵم دا پرێسپێكتیڤی نەزمی نوێ بۆ خوێنەر بنەخشێنم و زۆر ماندووی نەكەم. لە نووسینی داهاتوومدا وەڵامی ئەو پرسیارە دەدەمەوە كە ئێمە چ چانس و یان ئامادەییەكمان هەیە لە ناو ئەم نەزمەدا، هەل و هەڕەشەكان كامانەن و پڕۆژە و ئیرادەمان چەندە؟.