لەبارەی كولتوور یان فەرهەنگەوە دەیان بۆچوون و خوێندنەوەی جیاواز خراوەتە ڕوو، ئەو باسەی من لێرەدا باسی دەكەم، مەبەستم مانای گشتیی كولتوورە كە بەدڵنیاییەوە لە مێژوو و كەلەپووری خەڵكانێك یان نەتەوە و دانیشتووانی سەرزەوین و وڵاتێكەوە هەڵقوڵاوە. پێوەندیی نێوان كولتوور و مێژووی كەلەپوور و سامانی هەر خەڵكێك، پێوەندییەكی ڕاستەوخۆ و جەوهەرییە، واتە هەر كاتێك پێوەندیی كولتوورێك بەو كەلەپوورە مێژووییەوە پچڕا یان كاڵ بووەوە، دەتوانین هۆشداریی قەیرانێكی كوشندە بدەین كە دەتوانێ دانیشتووانی هەرێمی ئەو كولتوورە بەرەو جۆرێك فەرامۆشی یان یادكردنەوەی چەوت و هەڵە ببات.
دەتوانین كولتوور وەك فۆرمێكی بوونناسانەی مرۆیی بۆ هەر جۆرە دانوستانێكی بنەڕەتی و مەعریفی و جوانیناسانە لەگەڵ دنیا و دیاردەكانی پێناسە بكەین. فرۆید كولتوور و شارستانییەت بە دوو دەستەواژەی تێكسمڕاو و تێكئاڵاو دەزانی، واتە لەگەڵ ئەوەی كە سنووری جیاوازی پێناسە و سەربەخۆی خۆیان هەبوو، تەواوكەر و یان گرێدراوی یەكیش بوون. بە هەر بارێكدا چاوی لێ بكەین بەمانا گشتییەكەی كولتوور وەك پانتای درەوشانەوەی ڕۆح و جوانیناسی و هونەر و ئەدەب، بەگشتی بوون و ئامادەیی مرۆڤ لە دنیادا وێنا دەكرێت كە زمان و پێشینە و مێژووی تایبەتی خۆی هەیە.
لە ئاستی ناگشتی و بچووكتردا ئەم مێژووە دیاریكەری ماهییەتی زمان و بیر و لۆجیك و تەنانەت جیۆگرافیا و هەموو ئەو دەركەوتە ڕۆحییانەی نەتەوە یان خەڵكانێكە، كە لە ناو فۆرمێكی دیاریكراوی كولتووریدا خۆیان دەبیننەوە. بۆ نموونە كولتووری كوردی یان كولتووری عەرەبی، یان كولتووری عەرەبی- ئیسلامی و یان كولتووری ئێرانی. بابەتەكە كاتێك پێوەست بوو بە مێژووەوە، واتە فاكتەری مێژوو وەك فاكتەرێكی گرنگ و ژیانەكیی تێیدا بەرجەستە بكەینەوە، دەبینین كولتوور بەبێ پێوەندیی بە هێزەوە فۆرم و بەگوێرەی ئەوەش ناوەڕۆكەكەی دەشیوێنرێت، هەر لەو دەلاقەیەشەوە یادگە و خەیاڵدان دەشێوێنرێت و ئێمە نەك تەنیا كولتوورێكی نەتەوەیی شیوێنراومان دەكەوێتە بەردەم، بەڵكو غەدرێكی گەورەش لە سامانی كولتووریی مرۆڤایەتیی دەكەین.
ئایا هەر ئەم هەستكردن بەم مەترسییە و ئەزموونە كۆنەكانی مرۆڤ لە سەرزەوینە جۆراوجۆرەكاندا، وای نەكردووە لە زۆر قۆناغدا پێكهاتەكانی حوكمڕانی بیر لە پلانێكی كولتووری بكەنەوە؟ یانی كاتێك باس لە هێرشی كولتووری وڵاتێك بۆ وڵاتێكی تر دەكرێت، هەر ئەو چركەساتە نییە كە دەردەكەوێت پلانێكی هەژموونیك و ناجوامێرانە و سیاسی پێشتر گەڵاڵە كراوە بۆ گەشەی كولتوورێكی دیاریكراو و تواندنەوەی كولتوورێكی دیكە و دیاریكراو؟ ئایا ئەمە كەوتنەداوی بیردۆزی وەهمی پیلانە كە گوایە هەمیشە پلان یان پیلانێك لە ئارادایە و كولتوورەكەی ئێمە شاز و باڵایە و نابێت هێرشی بكرێتە سەر؟.
دەكرێت لەسەر ئەم پرسیارانەی هەڵوەستە بكەین، بەڵام من لێرەدا بەدوای وەڵام نیم، چونكە ئاڵۆزتر لەوەن وەڵامیكی كورت و پوخت وەربگرن، بەڵكو مەبەستمە لە دەروازەی ئەو پرسیارانەوە بچمە ژوورەوە و ئاوڕێك بدەمەوە و بڵێم، كولتووریش خواستی هێزی تێدایە، خواستێك بۆ دەسەڵات و حوكمڕانی، ئارەزوویەك بۆ دیكتاتۆرییەت و تواندنەوەی ئەویتر، دیارە ئەمە ناشێت وەك تایبەتمەندیی جەوهەریی كولتوور لێك بدەینەوە هێندەی كە ئاراستەكردنی سیاسەتێكی كولتوورییە، بەڵام بێگومان كولتوورەكان بەپێی دۆخی پێوەندییان، دانوستانی ئاڵۆز و جۆراوجۆریان دەبێت لەگەڵ یەكتر و ئێمە بەپێی سروشتی مرۆڤ و زمان و جیۆگرافیا و نەتەوەكان، نە دەتوانین باس لە كولتوورێكی یەكگرتووی هاوبەش و یەكدەست بكەین، نەشدەتوانین باس لە جۆرێك جیاوازیی جەوهەریی كولتوورەكان لە یەكتر بكەین. بە ئاستێك كە نەتوانن پێكەوە دانیشن و دانوستانیان هەبێت، چونكە دواجار كولتوور دیاردە و دەركەوتەیەكی مرۆییە و وەك هەموو فۆرم و ئامرازەكانی بوونی دەتوانێ هەڵگری فاشیزم، نازیزم، بەعسیزم، ئێرانیزم و... بێت و دەشتوانێ ئافرێنەری بیرمەندان و نووسەرانی گەورەی مرۆڤدۆست بێت.
بێگومان پلانی كولتووریی دەوڵەتان و وڵاتان دژ بە یەك لە ئارادایە و ئەمە دیاردەیەكی نوێ نییە، ڕەنگە لە ئاستێكدا بۆ جۆرێك داخراوی لە تێڕوانین بگەڕێتەوە كە ئێمە یان ئەوان دەبێت هەر مۆركی كولتووریی تایبەت بە خۆمان بپارێزین، مكوڕ بین هەر دەبێت هێڵێكی جیاكەرەوە لە نێوان بۆ نموونە كولتووری تورك، كولتووری كورد و عەرەب و ئەوروپی و... بمێنێتەوە، بەڵام وەك لە سەرەوەش تیشكم خستە سەری، فرەڕەنگیی شێوەژیان و بوونی مرۆڤەكان لە فۆرمگەلی جۆراوجۆری زمانی، نەژادی، جیۆگرافی و... وایكردووە "فرەڕەنگی" وەك پێدراوێكی گەردوون یان پێدراوێكی مێژوویی و... بزانین كە بەجۆرێك وەك مەكینەیەك بۆ بزۆزی و گەرەنتیكردنی بێكۆتابوون و نادیاربوونی ئەزموونەكانی ژیانی مرۆڤە بەگشتی، بەو مەرجەی ڕێچكەكە بەرەو ئایدۆلۆجیای ڕاسیزم و فاشیزم و... نەڕوات، وەك ئەوەی لە سەدەی بیستەم لە چەندان وڵات لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات شایەتی بووین و كورد یەكێك لە قوربانییە گەورەكانی بووە بە ئێستەیشەوە.
لە سەرێكی تریشەوە ئێمە دەتوانین بپرسین ئایا پێویستە ئەم جیاكارییە هەبێت؟ ئەگەر ئەم جیاكارییە كاڵ ببێتەوە، دواجار ئێمە مرۆڤێكی جیهانیی تاقانە و بێ گرێ و گۆڵمان دەبێت كە لە ناو دنیایەكی یەكدەست و هاوسان و ئایدیالدا دەژی؟ ئایا شتی وا هەر دەپۆڕێت و خواستی هێز لە ناخی سووژەی كولتووریدا، نابێتە هۆی خوڵقاندنی ئایدیای جۆرێك مەزنە كولتوورتەوەریی جەمسەریان؟ ئایا هەر لە بنەمادا كولتوور شوێنی تەراتێنی هەموو ئەو خواستە دڕ و سامناكانەش نین كە مرۆڤ تا ئێستە وەك شەڕ دەریخستووە، دەیان ئەفسانە و ئوستوورەی كولتووری نەتەوە جۆراوجۆرەكانمان هەیە كە ستایشی شەڕ و داگیركاریی تێیدا، بەهای باڵا و بە وتەیەكی تر فەزیلەتێكی مەزنە. واتە بەئەخلاقیكردنی بەهایەكی كولتووریی خەڵكانێكی دیاریكراو دەتوانێ تەشەنە بكات، یان وەك فرۆید نائومێدانە دەیگوت لایەنە تاریك و شەڕانییەكەی مرۆڤ، سادەتر دێ بە دەستەوە و هار و هاجتر و بە پەلەقاژەوە، دەیەوێ دەجالئاسا دنیا بگرێتەوە و مانا ببەخشێتە تێرمێك كە مرۆڤ تەنانەت پێش ئاینییە تەوحیدییەكانیش نامۆ نەبووە پێی؟.
لە پاش فرۆید و زۆر لەو بیرمەندانەی سەدەی بیستەم، تا ئێستەش ناتوانین بڵێین دۆخی مرۆڤ و دنیا باشتر بووە، ڕەنگە بتوانین لە هەندێك ڕووەوە هەندێ شت دەستنیشان بكەین كە مرۆڤ تێیدا سەركەوتووتر بووە، یان جۆرێك پێشكەوتنی تۆمار كردووە؟ بەڵام ئەم سەركەوتن و پێشكەوتنانە ئایا لە قەوارەی تەكنیكی و ئامرازییانە زیاتر تێپەڕیون؟ ئایا توانیویانە فۆرمێك لە كولتوور (بە مانا كانتییەكەی واتە لایەنە مەعنەوی و ئەخلاقییەكانی كۆی ڕێكخستن و ئاراستەكردنی ژیانی مرۆیی)، شارستانییەت (لایەنە مادی و شێوە كردەكییە بەڕێوەبەرێتییەكان) یەكبخەن كە مرۆڤی لە لێواری ئەو ئایدیا كۆنەی ڕزگاریی ئەبەدی و ئاخرزەمان و خودا و ئەهریمەن دەرباز بكەن، شانۆیەك لە جیاوازییەكان و هەڵكردنی مرۆڤایەتی لە ناویاندا نمایش بكات؟ یان بەپێچەوانەوە ئێمە درامایەكی پڕ لە مەتەڵ و حەنەكئامێزمان لە كولتوور و شارستانییەت لە ئێستەی ژیانی تەكنەلۆجیك و ماشینیمان دروست كردووە كە ناوە سەرەكییەكەی "شەڕ"ە و چاوەڕوانی براوەی یەكەمین و دوایەمینین؟ ئەگەر واش بێت، ئایا ئەمە هەمان خێر و شەڕی دنیای كۆن نییە لەسەر شانۆی سیاسەت و میحرابی مزگەوتەكاندا دەنوێنرێتەوە و دەزرینگێتەوە؟.
كەواتە ڕەوایە بپرسین لە سەتان ساڵ پێش ئێستەوە، چەندە كولتوور و شارستانییەتی مرۆڤ بەرەو ئاسایش و ئاشتی مەیلی كردووە؟ یان هێشتاش و دوای چەندان دەیە دەبێت هاونەوا لەگەڵ تیۆدۆر ئادۆرنۆ بڵێین: مێژووی مرۆڤ نەك ڕێچكەی پێشكەوتن و ڕزگاری، بەڵكو جووڵەیەكی كارەساتاوییە لە تیروكەوانەوە بۆ بۆمبی هایدرۆجێنی.