لە سەردێڕی ئەم نووسراوەیەدا دەبێت سەرەتا ڕوونی بكەمەوە مەبەستم لە ئێران چییە، ئایا مەبەستم كۆماری ئیسلامیی ئێرانە؟ یان دەوڵەتانی پێش كۆمار، هەر لە پەهلەوییەكانەوە بەرەو دواوە تا دەگاتە سەفەوییەكان؟ یان مەبەستم قەوارەیەكی كولتووری و كۆمەڵایەتییە؟. ڕاستییەكەی ئەگەر بمەوێت بە ڕوونی بیڵێم مەبەستم هەموو ئەوانەیە و هیچ كامەشیان نییە بە تاقی تەنیا، یانی مەبەستم هەموو ئەوانەیە و زۆر شتی تریشە كە لە پڕۆژەی فاشیزمناسیی ئێرانیدا دەكرێت كەشفی بكەین و هەڵیكۆڵین.
هەموو ئەو تایبەتمەندییانەی كە لە سەرەوە باسم كردن لە ژێر ناوی ((پێكهاتی بەلاڕێدابراو))دا باس دەكەم. مەبەست لە پێكهات، ئەو جومگە و كۆڵەكە سەرەكییانەیە كە كۆمەڵگە یان جڤاك یان تەنانەت قەوارەی ڕەوەند و كۆچبەران و لەوەش وردتر خێزانیش دیاری دەكەن. بۆ نموونە لە خێزانێكدا باوك پێناسە و تایبەتمەندیی خۆی هەیە و دایكیش بە هەمانشێوە، لە زۆربەی كۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتییەكاندا باوك ڕۆڵی فریادڕەس و دابینكەری بژێوی ژیان و پارێزەری سنووری خێزان بەگشتی پاڵەوانی سەرەكیی چیرۆكی بنەماڵە بووە، ژنیش ڕاگری كۆڵەكەی ماڵ و مەعنەوییەتی خێزان و بەڕێوەبردنی هەموو ئەو ئیش و كارانەیە كە زیاتر پێوەستن بە ناو ماڵەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا دنیای ژن دنیایەكی ناسكتر و نیانترە و بەشێوەیەك لە شێوەكان پەناگە و پشتیوانی بەهێز و لە هەمان كاتدا شاراوەی پیاو بووە. ئەگەر لەم خێزانەدا كوڕ و كچێك لە دایك بن، ڕۆڵ و پێگە و جێگەی ئەوانیش بەپێی تەمەنیان لە كاتی گرۆگاڵەوە تا باڵقبوون و پێكهێنانی ژیانی هاوسەری دیاریكراوە. ئەمە پێكهاتی گشتیی خێزانە لە كۆمەڵگە پێش مۆدێرنەكان لە حاڵەتە گشتییەكەیدا، ئەگەر كەسێكی بێگانە یان غەریبە لە دەرەوە بیەوێت دەست لەم پێكهاتە وەربدات، چ وەك دەستێوەردانێكی مادی (دزیكردن لە ناو ماڵ) چ وەك دەستدرێژیكردنێكی مەعنەوی (وەك چاوی خراپە ڕوانین بۆ ژن یان كچی ئەو ماڵە)، ئەمە بە مانای دەستێوەردان لەو پێكهاتەیەیە، بەڵام ئەم دەستێوەردانە مەرج نییە حەتمەن لەم حاڵەتە نەرێنییەدا بێت، بەڵكو ئەگەر بە ئاقارێكی دروستدا بڕوات ئەگەرێكی ئەرێنی بۆ گۆڕانی ئەم پێكهاتەیە دەكرێتەوە. لە حاڵەتێكی ئاوادا دوو ئەگەری لە بەردەمدا دەكرێتەوە، یان دەبێتە هۆی ئەوەی كە پاڵەوان و پارێزەری ئەم پێكهاتەیە، بە توندی ڕووبەڕووی ببێتەوە (لە ڕێگەی كوشتن یان ڕاونان)، یان نا پێكهاتەكە بە بێ ئامادەیی توندئاژۆی پاڵەوان و پارێزەر (باوك) و بە كەمێك لادان لە یەكێك لە كۆڵەكەكانی پێكهاتەكە، تووشی جۆرە گۆڕانكارییەكی شێنەیی و نەرمونیان دەبێت.
بۆ نموونە لە ئەگەری دووەمدا ئەگەر كەسێك لە دەرەوەی پێكهاتەی خێزان حەز بكات لەگەڵ كچی ئەم ماڵەدا پێوەندیی هەبێت (دڵداری یان هاوسەرگیری)، كچەكەش بە شێوەیەك قبووڵی بكات و ئەم پێوەندییە لە هەر قەوارەیەكدا (بە بێ ئاگاداریی دەسبەجێ و توندئاژۆیانەی باوك) بەردەوام بێت، ئەوا ئەو پێكهاتەیە لە بەردەم ئەگەرێكی كرانەوە و گۆڕان و نوێبوونەوەدایە. ئەمە نموونەیەكی سەرەتایی بوو لە پێكهات و ئەگەری گۆڕانكاریی پێكهاتێك، بۆ ئەوەی ڕوونی بكەمەوە كە مەبەستم لە پێكهاتی بەلاڕێدابراو چییە. ((بەلاڕێدابراو)) دەرئەنجامی شێوەیەكە لە ئەكت و كایەی سیاسیی كە بەسەر پێكهاتێكدا دەسەپێنرێت و بەر لەوەی مەبەستی گۆڕینی پێكهات و یان كاژخستنی بێت، ڕووخاندنی ئەو پێكهاتەیە و دروستكردنی پێكهاتێكی ترە، ئەگەرچی ئەم ڕووخاندنە لە ئاستێكی زەق و دیاردا دەرنەكەوێت، بەڵام بە كایەی نۆرم و یاسای نوێ دەكرێت كۆی ڕۆحی پێكهاتێك دابڕزێت و گۆڕانی بەسەردا بێت.
لە حاڵەتی ئەوەی كە پێكهاتێك بە نەرمونیانی دەگۆڕێت وەك لەو نموونەیەی سەرەوەدا باسم كرد، ئێمە لە بەردەم ئەگەرێكی مێژوویین، ئەگەرێك كە دەیەوێت بە سروشتی و شێنەیی ڕێگەی خۆی ببڕێت و شتی نوێ ببەخشێتە دنیا و شتی نوێش لە دنیا وەربگرێت. بەڵام ئەم پێكهاتە كاتێك بەلاڕێدا دەبرێت كە بۆ نموونە ئەو كەسەی لە نموونەكەی سەرەوەدا باسم كرد (مەبەستی نە دڵداری بێت و نە هاوسەرگیری لەگەڵ كچی ناو ئەو خێزانە، بەڵكو تەنیا ڕابواردن و دەسدرێژیكردنێكی كاتی بێت)، لەم حاڵەتەدا ئەم پێكهاتە نەك تەنیا لە دۆخە و حاڵەتە ئاساییەكەیدا نامێنێتەوە، بەڵكو بەهۆی ئەو زام و برینەش كە لێی كەوتووە، توندئاژۆتر و دڕتر دەبێت و گۆڕانی بەرەو ئاقاری نوێتر و گونجاوێتی لەگەڵ دنیای سەردەم سەختتر و خوێناویتر دەبێتەوە. ڕاستییەكەی ئەمە بۆ پێكهاتی كۆمەڵایەتی و سیاسیشدا هەر بەم شێوەیەیە.
كۆمەڵگەی ئێرانی وەك هەموو كۆمەڵگەكانی ڕۆژهەڵات، پێكهاتێكی تابۆپەرست و بڤەتەوەریان هەبووە، بەڵام لە ماوەی یەك سەدە زیاتر كە كەوتوونەتە بەر شەپۆلەكانی جیهانیبوون و ململانێی سیاسی و شۆڕشە ناوخۆ و دەرەكییەكان، پێكهاتەكەیان نەك بە شێنەیی بە ئاقار و هەرێمێكی باشدا نەگەیشتووە، بەڵكو بەلاڕێدا براوە و لاقە كراوە، بۆیە توندوتیژیی جار دوای جار بەرهەم دەهێنرێت. ئەم بەلاڕێدابردن و لاقەكردنەش بەگشتی بەرهەمی دوو هۆكارن كە هەردووكیان لە هەناوی دەسەڵاتخوازییەوە هەڵدەخێزن. هۆكاری یەكەمیان ململانێی فۆرمە سەرەتاییەكانی دەسەڵات لەوانە زەویندار و بەگ و خان و.. هۆكاری دووەم شەڕ و كێشمەكێشی هێزە سیاسییە مۆدێرنەكان بۆ دامەزراندنی دەوڵەت و یەكدەستكردنەوەی كۆمەڵگەكان.
پێكهاتی كۆمەڵگەی ئێرانی بە زۆری لە ژێر كاریگەری و دەستدرێژیی ئەم دوو هۆكارە بوون، ئەگەرچی هۆكار و دۆخی یەكەم بەشێك بووە لە سروشتی گەشە و نەشەی كۆمەڵگەكان، بەڵام هۆكاری دووەم دەستی تێوەرداوە و بەلاڕێیدا بردووە، بۆیە لە سەردەمی دامەزراندنی دەوڵەتی ئێرانی مۆدێرن لەسەر دەستی ئینگلیزەكان، تەواوی هەوڵ دەخرێتە خزمەت سڕینەوەی ڕەنگ و دەنگە جیاوازەكان، هەر جۆرە ئەویدی و لایەنێكی غەیری فارس نكۆڵی لێ دەكرێت و سەركوت دەبێت، وەك نموونە لەسەركردنی كڵاوی پاڵەوی لەو سەردەمەدا، وەك فەرمانێكی یاسایی بووە و جگە لە لایەنانێكی وەك مەلا و سۆفی و فەقێكان، كەسیان لێ نەبواردووە و سەرپێچیكردن لێی غەرامە و زیندانیشی هەبووە.
ئێستە بە ناو ئەم ڕەوتە مێژووییەدا كە سەفەر دەكەین، تێدەگەین ئەو پێكهاتە كۆنەباوە لە ڕێگەی دەستێوەردانێك بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتێكی كلاسیكیی دوگم بەلاڕێدا براوە و لاقەی كراوە، بۆیە پاش نزیكەی 200 ساڵ لە ئەزموونی دەوڵەتی بەناو مۆدێرن لە ئێران و پاش زیاتر لە 100 ساڵ لە گوتاری مەشرووتەخوازی و باسی دیموكراسی، ئەم پێكهاتە لاقەكراوە ڕازی نابێت كەمترین مافی نەتەوەكانی ناو جیۆگرافیای ئێران بدات، گرنگیی پێكهات لێرەدا دەردەكەوێت كە وەك قەواربەندیی باڵەخانەیەكە تا لەسەرڕا نەیچنینەوە و پێكی نەنێینەوە، هیچ گۆڕانكارییەك لە دەرەوە و ناوەوەی ئەم باڵەخانەیە نایەتە ئاراوە.
بۆیە دوای ئەم هەموو ساڵە لە ئێران ئێمە چەمكەكانی دیموكراسی، ئازادی، ڕادەربڕین، لێبوردن، پێكەوەژیان تەنانەت لە ئاستە هەر نزم و ڕووكەشەكەشدا نابینین، چونكە لە ژێر سێبەر و تارمایی ئەو پێكهاتەیەدایە و زمان و گوتاریشی بە ڕۆحی ئەو پێكهاتەیە ڕێكدەخات، بۆ نموونە لە ئێران دیموكراسی وەرگێڕاوەتە سەر ((مەردومسالاری یان خەڵكسالاریی ئاینی))، ئازادیی بە پاشگرەوە دەناسێنرێت، بۆ نموونە دەڵێن ئازادییەك كە سنوورەكانی خۆی بناسێت، لە حاڵێكدا لە كولتوور و سیستمێكی دیموكراتدا، ئەمە قسەیەكی بێ واتایە، پێكەوەژیانی ئێرانی هەر ئەو نموونە شۆكهێنەر و تراجیكەیە كە چەند ساڵ پێش ئێستە ڕووی داوە و باوكێك كوڕ و زاواكەی خۆی دەكوژێت (بنەماڵەی خوڕەمدین)، ساڵانێكیش دەستدرێژیی سێكسیی كردووەتە سەر كچەكەی خۆی بە ئاگاداری ژنەكەی (واتە دایكی كچەكە)، لە لێدوانیشیدا بۆ ڕۆژنامەنووسان باوكە دەڵێت، باوەڕی تەواوم بە ئیسلام و ئیمام عەلی هەیە؟!. ئەمە ڕاستییەكەی درك و تێگەیشتنێك نییە لە ئیسلامیش یان هەر ئایدۆلۆجیایەكی دیاریكراو، بەڵكو تێكچوون و نەخۆشییەكە كە بەهۆی ئەو پێكهاتە لاقەكراوەوە فیچقە دەكات.
بۆیە ئێستەش لەم قۆناغەدا ئەو هێزانەی ئێرانی (ناوەوە و دەرەوەی ئێران و ناوەوە و دەرەوەی ئایدۆلۆجیای كۆماری ئیسلامی)، بە یەكدەنگییەكی زۆر و زەبەندەوە لە پاڵ وەهمی ئەوەی كە خۆیان بە دیموكرات دەناسێنن، بە یەك بست لە خەون و خولیا و ئاواتە تاكڕەهەند و لە مێژینەكانیان كە بەرهەمی توتالیتاریزم یان ئیستیبدادی شەرقین ناكشێنەوە، بۆیە باسكردن لە دیموكراسی لە ئێران وەك باسكردنی سیكولاریزمە لە ئەفغانستان، یان باسكردنی تاڵیبانیزمە لە سویسرا! تا كاتێك ئەم پێكهاتە كولتووری و كۆمەڵایەتییەی ئێران دەستكارییەكی رژد نەكرێت، هەموو جۆر باوەڕ بە هەبوونی دیموكراسی لە ناو هێزە سیاسییەكانیاندا، تەنیا هەڵەیەكی سیاسییە و نابێت هێزە كورد و غەیری فارسەكان تێی بكەون.