سکاڵای بەردەوامی هەرێم لە بەغدا ئەمجارە بە زمانێکی نوێ دووبارە دەبێتەوە، وەزارەتی دارایی جەخت دەکاتەوە کە حکوومەتی فیدراڵ هێشتا ئامادە نییە ئەو بودجە دەستوورییە بنێرێت کە مافی یاسایی کوردستانە و بە گوێرەی دەستوور، دەبێت پێی بدرێت. راپۆرتێکی نوێی وەزارەتی دارایی حکوومەتی هەرێمی کوردستان کە لە 312 لاپەڕە پێکهاتووە و تایبەتە بە ساڵانی 2019 تا 2025، بە ژمارە و بەڵگە ئەو سکاڵایانە دەخاتە ڕوو. کاتێک هەرێمی کوردستان لە پشکە یاساییە 12.67%ـەکەی لە بودجەی گشتیی بێبەش دەکرا، بڕە پارەیەکی خەیاڵی لە سامانی گشتیی عێراق بە ئاشکرا دەدزرا، ئەویش ڕاستەوخۆ لەلایەن بەرپرسانی ناو دامەزراوە و جومگەکانی دەوڵەتەوە کە بەرپرسیاری سەرەکی بوون لە بەڕێوەبردن.
بە وردبوونەوە لە ئامارەکانی وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان، ئەوە دەردەکەوێت کە بەغدا تەنیا هەشت تا 10%ی شایستە داراییەکانی هەرێمی لە ساڵی 2021دا ناردووە. هەروەها خشتەی بەراوردکاری بۆ ساڵانی 2024 و 2025، پێشانی دەدات کە هیچ بڕە پارەیەک لە بەغداوە لەو دوو ساڵەدا بۆ هەرێمی کوردستان رەوانە نەکراوە.
لە ماوەی حەوت ساڵدا، کۆی ئەو پارانەی بەغدا لە پشکی یاسایی 12.67%ـی هەرێمی کوردستانی بڕیوە و گلی داوەتەوە، گەیشتووەتە دەیان تریلیۆن دینار. حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵانی رابردوودا بە تەنیا هەوڵی دابینکردنی مووچەی مووچەخۆران کە 945.8 ملیار دینارە بۆ 1.19 ملیۆن مووچەخۆر، دا. دیارە هەرێم بە ناچاری لە رێگەی داهاتی ناوخۆیی گومرگ و باجەوە، بەشێکی كورتهێنەنەكەی پڕ كردووەتەوە، بەڵام ڕوونە نەیتوانیوە قەرەبووی ئەو پارەیە بکات کە مافی خۆیەتی بۆ خزمەتگوزاری و پەرەپێدان و بەغدا نەیداوە.
دەسەڵاتدارانی بەغدا و حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکان، هەمیشە کێشەی نەوت و بودجەیان لەگەڵ هەرێم وەک ناکۆکییەکی یاسایی و سیاسی درێژە پێداوە، بەڵام پێشهاتەکانی ئەم دواییە ڕاستییەکی تریان دەرخست، ئەویش ئەوەیە کاتێک سیستمی فیدراڵی پشکی کوردی دەبڕی، هاوکات چاوی لە ئاست دزینی خەزێنەی گشتی لەلایەن بەرپرسانی خۆیەوە نوقاندبووە، نەیدەویست یان نەیدەتوانی ڕێگرییان لێ بکات. لەم چوارچێوەیەدا، ساڵی 2022، لێکۆڵەرانی عێراق دۆسیەی "دزی سەدە"یان ئاشکرا کرد كە بریتییە لە ونبوونی 3.7 تریلیۆن دینار (نزیکەی 2.5 ملیار دۆلار)، لە دەستەی گشتیی باجەکان، دەرکەوت زیاتر لە 247 چەکی ساختە لە لقەکانی بانکی رافیدەینی حکومی، لە نێوان ئەیلوولی 2021 بۆ ئابی 2022 خەرج کراون، لەلایەن پێنج کۆمپانیای کارتۆنییەوە کە هیچ مافێکی یاساییان لەو پارانەدا نەبووە.
تەنیا لە مانگی حوزەیرانی 2022دا، 45 چەک بە بەهای 775 ملیار دینار لە یەک مانگدا خەرج کرابوون. لە ساڵی 2024دا 13 کەس سزا دران /سزاکان قورس نەبوون/، هەندێکیان بەبێ ئامادەبوون سزا دران، لەبەرئەوەی لە دەرەوەی عێراقن. هەندێکیان تەنیا سێ ساڵ حوكم دران بۆ گەندەڵییەکی گەورە. كاتێک دۆسییەکە لە ئایاری 2026دا لەلایەن لیژنەیەکی نوێی گەڕاندنەوەی پارەکان دووبارە کرایەوە، بەرپرسان قەبارەی گەندەڵییەکەیان بۆ نزیکەی 5 ملیار دۆلار بەرز کردەوە. واتە دوو هێندەی ژمارەكەی سەرەتا.
بۆ ئەوەی بەراوردی بکەین، تەواوی داهاتی نانەوتی ساڵانەی هەرێمی کوردستان کە بەرهەمی گومرگ، باجی خانووبەرە و کۆمپانیاکانە و داهاتی شارەوانییەكانن، لە هەموو پارێزگاکاندا، بە دەگمەن لە 700 ملیۆن دۆلار لە ساڵێکدا تێدەپەڕێت. لە بەرانبەردا تەنیا یەک دۆسیەی گەندەڵی و دزی لە بەغدا، یەکسان بووە بە زیاتر لە حەوت ساڵی هەموو ئەو داهاتەی هەرێمی کوردستان لە ناوخۆ کۆی بکاتەوە.
عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانی عێراق، لەگەڵ دەستبەکاربوونی، هەڵمەتی دژەگەندەڵی لەماوەی چەندان ساڵدا دەست پێ کردووە. تەنیا لە یەک ئۆپراسیۆنی بەرەبەیاندا لە ناوچەی سەوزی بەغدا، لە 28ی حوزەیران، هێزە چەكدارەكان دەیان بەرپرس، پەرلەمانتار و بازرگانیان گرت کە ژمارەیان گەیشتە زیاتر لە 60 کەس.
لەناو گیراوەكاندا بریکارێکی پێشووی وەزارەتی نەوت هەیە کە تەنیا لە دۆسیەی ئەودا سەتان ملیار دینار و سەتان كیلۆ زێڕ دەیان ملیۆن دۆلاری كاش، ئاشكرا بوون و ڕۆژانەیش كونی تری لێ دەدۆزنەوە، بۆیە هەر ئەمڕۆ16ی تەمووز، 25 ملیار دینار و چوار كیلۆ زێڕی تری دۆزرایەوە.
دەسەڵاتداران ئەم ئۆپراسیۆنەیان وەک قۆناغی یەکەم ناو برد و چاوەڕوان دەکرێت شەپۆلی دووەم کەسایەتییە سیاسی و داراییە باڵاکان بگرێتەوە. ئێستە بەرپرسان و شرۆڤەکاران دەیخەمڵێنن کە کۆی زیانەکانی عێراق بەهۆی گەندەڵی و خراپیی بەڕێوەبردنەوە لە ساڵی 2003وە، هەتا 300 ملیار دۆلار بێت. ئەو ژمارانەی چەندان جار لە کۆی ئابووریی هەرێمی کوردستان گەورەترن.
عێراق ئێستە پلەی 136ـەمی کۆی 182 وڵاتدا لە پێوەری تێڕوانین بۆ گەندەڵی (CPI) هەیە، پێگەیەک کە لە ماوەی دوو دەیەی بەڵێنەکانی چاکسازیدا بە ئەستەم جووڵاوە. ئەم جیاوازییە تەنیا لە قسەدا نییە، بەڵکوو پێکهاتەییە. نەناردنی بودجەی کوردستان و قەبارەی گەندەڵی لە بەغدا، هەردووکیان هەمان هۆکاریان هەیە.
سیستمێکی دارایی فیدراڵی کە خاوەنی هیچ یەکەیەکی وردبینی سەربەخۆ نییە، زاڵبوونی روانگەی سیاسی بەسەر دەسەڵاتی خەرجکردنی پارە و سامانی گشتی و نەبوونی هیچ دامەزراوەیەکی دیوەدەری/شەفافیەت کە نیشانی بدات پارەی گشتی لە راستیدا بۆ کوێ دەچێت؟ کاتێک سیستمەکە شکست دەهێنێت، لە هەردوو ئاراستەکەدا شکست دەهێنێت، رێگە دەدات پارە لە بەغدا ون بێت و رێگە دەدات شایستە یاساییەکانی هەرێمی کوردستان بەبێ وەڵام بمێننەوە.
حکوومەتەکەی زەیدی هەڵمەتەکەی ئێستە وەک گەڕاندنەوەی متمانەی گشتی پێناسە دەکات. بۆ هەرێمی کوردستان تاقیکردنەوەکە جیاوازە. ئایا حکوومەتێکی فیدراڵی کە وا دەنوێنێت ڕژدە لە گەڕاندنەوەی ملیاران دۆلاری دزراو لە بەغدا، ئایا بەهەمان شێواز پێداگر دەبێت لە ناردنی پشکی دادوەرانەی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی و قەرەبووکردنەوەی ئەوانەی رابردوو؟.