وەرچەرخانێكی هەڵكشاو بەرەو كۆسێرڤەتیزمی ئاینی لەناو بۆشایی سیاسی ئەم وڵاتەی ١٧٥ ملیۆن كەسییەدا دەركەوتووە. توندڕەوەكان بە گرتنەدەستی كۆنترۆڵی جەستەی ژنان دەستیان پێ كرد.
بە هۆی ئەم بۆشایی سیاسییەی كە دوای رووخانی سەرۆكی دیكتاتۆری بەنگلادش دروست بووە، فەندەمینتاڵستی ئاینی لە شارۆچكەیەك رایان گەیاند كە ژنانی گەنج، چیتر ناتوانن یاریی تۆپی پێ بكەن. لە شارۆچكەیەكی تردا، پۆلیسیان ناچار كرد كەسێك ئازاد بكەن كە دەستدرێژیی كردبووە سەر ژنێك لەبەرئەوەی لە شوێنی گشتیدا قژی دانەپۆشیبوو، پاشان چەپكەگوڵیان بە سەردا هەڵدا.
ئەمە داواكاریی زۆر بوێرانەتری بەدوای خۆیدا هێنا. خۆپێشاندەران لە مەشقێكدا لە داكای پایتەخت، هۆشدارییان دا كە ئەگەر حكوومەت سزای مردن نەدات بە هەر كەسێك كە بێڕێزیی بەرانبەر بە ئیسلام دەكات، ئەوان بە دەستی خۆیان كەسەكان لە سێدارە دەدەن. چەند رۆژ دواتر، گرووپێكی قەدەغەكراو خۆپێشاندانێكی گەورەی بەڕێوە برد كە داوای خەلافەتی ئیسلامییان دەكرد.
ئەمە لە كاتێكدا بەنگلادش هەوڵ دەدات دیموكراسییەكەی دووبارە بنیات بنێتەوە و داهاتوویەكی نوێ بۆ ١٧٥ ملیۆن كەسەكەی دیاری بكات، رەوتێكی توندڕەوی ئیسلامی كە لە ژێر رووكاری عەلمانی وڵاتەكەدا شاراوە بوو، خەریكە بە تەواوی دەردەكەوێت.
لە چاوپێكەوتنەكاندا نوێنەرانی چەندان پارتی و رێكخراوی ئیسلامی كە هەندێكیان پێشتر قەدەغە كرابوون، بە روونی دەریانخست كە ئەوان كار دەكەن بۆ پاڵنانی بەنگلادش بەرەو ئاراستەیەكی ئسوڵیتر، ئەمەش گۆڕانكارییەكە كە لە دەرەوەی وڵاتەكە كەمتر تێبینی دەكرێت. سەركردە ئیسلامییەكان پێداگریی دەكەن كە بەنگلادش "حكوومەتێكی ئیسلامی" دامەزرێنێت كە سزای ئەوانە بدات بێڕێزی بەرانبەر بە ئیسلام دەكەن.
بەرپرسانی سەرانسەری تەوژمە سیاسییەكان كە خەریكی نووسینی دەستوورێكی نوێن، ددانیان بەوەدا نا كە ئەگەری ئەوە هەیە بەڵگەنامەكە، عەلمانییەت وەك تایبەتمەندییەكی بەرچاوی بەنگلادش لادات، لە جێگەی ئەوە، فرەچەشنی بێنێتە جێ و وڵاتەكە بەپێی هێڵە ئاینییەكان دووبارە دابڕێژێتەوە. وەرچەرخانی ئسوڵییانە بە تایبەتی بۆ خوێندكارە كچەكان، دڵتەزینە كە یارمەتیی رووخاندنی سەرۆك وەزیرانی سەركوتكەری وڵاتەكەیان دا.
ئەوان هیوایان وابوو حوكمی تاكحزبی بگۆڕن بە كرانەوەیەكی دیموكراتی كە فرەچەشنی وڵاتەكە لەخۆ بگرێت، بەڵام ئێستە دەبینن كە لەگەڵ پۆپۆلستی ئاینیدا كێبەركێ دەكەن، وەك ژنان و كەمینە ئاینییەكانی وەك هیندۆسەكان و پێڕەوانی بەشە بچووكەكانی ئیسلام، بەتایبەتی ئاسیبپەزیر دەكات.
شێخ تەسنیم ئەفرۆز ئێمیی ٢٩ ساڵ، خوێندكاری دەرچووی كۆمەڵناسی لە زانكۆی داكا گوتی، "ئێمە لە پێشەوەی خۆپێشاندانەكان بووین. ئێمە براكانمان لەسەر شەقام پاراست" و گوتی. "ئێستە دوای پێنج شەش مانگ، هەموو شتێك گۆڕانی بەسەردا هات." رەخنەگران دەڵێن حكوومەتی كاتیی وڵاتەكە بە سەرۆكایەتیی محەمەد یونس، ٨٤ ساڵە و براوەی خەڵاتی نۆبڵ، بە پێویست بەگژ هێزە توندڕەوەكاندا نەچووەتەوە. تۆمەتباری دەكەن بەوەی كە نەرمە، لەناو ئاڵۆزییەكانی چاكسازی دیموكراتیدا ون بووە، دوورەپەرێز لە ناكۆكی و ناتوانێ دیدگەیەكی روون دەربڕێت كاتێك توندڕەوەكان بواری گشتی زیاتر داگیر دەكەن.
یاریدەرەكانی باسی ئەركێكی گرنگی هاوسەنگ دەكەن: دەبێت مافی ئازادی بیروڕا و خۆپێشاندان بپارێزین دوای ساڵانێك لە دیكتاتۆری، بەڵام ئەمە دەرفەتێك بۆ داواكاری توندڕەوانە دەڕەخسێنێت.
پۆلیس كە دوای رووخانی خاتوو حوسێنە زۆر بەرچاو خوار بوون و هێشتا ورەیان رووخاوە، چیتر ناتوانن سنوورەكان بپارێزن. سوپا كە هەندێك ئەركی پۆلیسی گرتووەتە ئەستۆ، بەشێوەیەكی توند لەگەڵ حكوومەتی كاتی و بزووتنەوەی خوێندكاران ناكۆكە كە دەیانەوێت ئەفسەرەكان بە هۆكاری تاوانەكانی رابردوو بەرپرسیار بكەن. ئەوەی كە خەریكە لە بەنگلادیش روو دەدات ڕەنگدانەوەی ئسوڵییەتێكە كە ناوچەكەی داگیر كردووە.
ئەفغانستان بووەتە دەوڵەتێكی توندی ئێتنۆ-ئاینی كە ژنانی لە ئازادییە بنەڕەتییەكان بێبەش كردووە. لە پاكستان، توندڕەوانی ئیسلامی ساڵانێكە لە رێگەی توندوتیژییەوە ویستی خۆیان سەپاندووە. لە هیندستان، راستڕەوی هیندۆسی خۆی جێگیر كردووە و نەریتەكانی دیموكراسیی عەلمانیی وڵاتەكەی لاواز كردووە. میانمار لە دەستی توندڕەوانی بوداییدایە كە سەرپەرشتی پاكتاوكردنی نەژادی دەكەن.
ناهید ئیسلام سەركردەیەكی خوێندكارییە بووە وەزیرێكی حكوومەت لە كارگێڕی كاتی بەنگلادیش، پێش ئەوەی دوایی واز بهێنێت بۆ سەرۆكایەتیكردنی پارتێكی سیاسی نوێ، ددانی بەوەدا نا كە "ترسەكە هەیە" كە وڵاتەكە بەرەو توندڕەوی هەڵبخلیسكێت.
بەڵام ئەو هیوایەكی هەیە كە سەرەڕای گۆڕانكارییەكان لە دەستووردا، بەهاكانی وەك دیموكراسی، فرەچەشنی كولتووری و دووركەوتنەوە لە توندڕەوی ئایینی بەردەوام بن.زیاتر وتی "من پێم وانییە دەوڵەتێك لە بەنگلادێش بنیات بنرێت كە دژی ئەو بەها بنەڕەتییانە بێت".
هەندێك ئاماژە بە كولتووری بەنگالی دەكەن كە نەریتێكی قووڵی هونەر و گفتوگۆی رۆشنبیری هەیە. ئەوانی تر هیوایان لە شێوازی ئابووری وڵاتەكە هەیە. كە ژنانی لە ئابووری بەنگلادش تێكەڵ كردووە بە ڕێژەی 37% لە هێزی كاری فەرمیدان، ئەمە یەكێكە لە بەرزترین رێژەكان لە باشووری ئاسیا. ئەگەر هەر هەوڵێك بۆ ناچاركردنیان بدرێت بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەكانیان، دەكرێت ببێتە هۆی دژایەتیكردن و بەرهەڵستی.
هێزە توندڕەوەكان هەوڵ دەدەن رێگەی خۆیان لە ناو وێنەكە بكەنەوە، پاش ١٥ ساڵ كە خاتوو حوسێنە هەم سەركوتی كردن و هەم بۆیان چەمایەوە.ئەو دەوڵەتێكی پۆلیسی بەڕێوە دەبرد كە بەگژ بكەرە ئیسلامییەكاندا دەچووەوە، لەوانەش ئەوانەی نزیكتر بوون لە تەوژمە سەرەكییەكان كە دەیانتوانی ببنە ئاستەنگی سیاسی. لە هەمان كاتدا، هەوڵی دا بنكەی پارێزگارانی ئایینی پارتە ئیسلامییەكان رابكێشێت بە لای خۆیدا بەوەی كە رێگەی دا بە هەزاران قوتابخانەی ئایینی ئیسلامی بكرێتەوە و بڕی ١ ملیار دۆلاری تەرخان كرد بۆ بنیاتنانی سەدان مزگەوت.
بە رۆیشتنی خاتوو حەسینە، گرووپە توندڕەوە بچووكترەكان كە دەیانەوێت سیستەمەكە بە تەواوی هەڵبگێڕنەوە، و پارتە ئیسلامییە سەرەكییەكانیش كە دەیانەوێت لە چوارچێوەی سیستەمی دیموكراتیدا كار بكەن، وا دیارە لە ئامانجێكی هاوبەشدا كۆدەبنەوە كە بەنگلادێشێكی پارێزخواز و كۆنسێرڤەتیڤترە.
نیوۆرك تایمز
وشە